Optik tola

Оптик тола – умумий ички қайтиш орқали ёруғликни ўз ичига ўтказиш учун ишлатиладиган оптик шаффоф материалдан (шиша, пластмасса) тола.
Оптик тола – бу оптик ва инфрақизил диапазонларда электромагнит тўлқинларни йўналтириш учун мўлжалланган диэлектрик йўналтирувчи восита. Коаксиял конструкциянинг оптик толаси ядро, қобиқ ва бирламчи акрилат қопламасидан иборат бўлиб, синиш кўрсаткичи профили билан тавсифланади.
Толали оптика – бундай толаларни тавсифловчи амалий фан ва техника соҳаси. Оптик толага асосланган кабеллар (оптик толали кабел) оптик толали алоқада қўлланади, у маълумотни узоқ масофаларга электрон алоқага қараганда юқори маълумот тезлигида узатиш имконини берадш. Баъзи ҳолларда улар сенсорларни яратишда ҳам қўлланади.
Ҳикоя
Толали оптикада ишлатиладиган ёруғлик узатиш усули биринчи марта 19-асрда намойиш этилган, аммо тегишли технологияларнинг этишмаслиги туфайли кенг қўлланилиши қийин бўлган.
1934 йилда америкалик Норман Р. Френч оптик телефон тизими учун патент олди, унда нутқ ёруғлик сигналлари ёрдамида тоза шиша таёқчалар орқали узатилди.[1]
1950-йилларда Браен ЎБриен ва Нариндер Капани (1956 йилда „толали оптика“ атамасини киритган) тасвирни узатиш учун оптик толаларни ишлаб чиқдилар. Улар тиббиётда (эндоскопияда) ишлатиладиган ёруғлик қўлланмаларида қўлланган.[2][3]
1962 йилда яримўтказгичли лазер ва фотодиод яратилди, оптик сигналнинг манбаи ва қабул қилувчиси сифатида фойдаланилди.[1]
1966 йилда К. Ч. Као ва Дж. Хокхейм оптик толали орқали маълумот узатиш тизимига қўйиладиган талабларни ишлаб чиқдилар ва 20 дБ/км дан кам сўнишга эга оптик толани яратиш имкониятини кўрсатдилар. Улар биринчи толаларга хос бўлган сўнишнинг юқори даражаси (тахминан 1000 дБ/км) шиша таркибидаги аралашмалар билан боғлиқлигини аниқладилар. Бу иш учун Као 2009 йилда физика бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлди.
Аммо фақат 1970 йилга келиб, Cорнинг ходимлари Роберт Маурер ва Доналд Кек паст сўнишни тола олишга муваффақ бўлишди – 16 дБ/км гача, бир неча йил ўтгач – 4 дБ/км гача. Толани кўп модалари бўлиб, у бўйлаб бир нечта ёруғлик модалари узатилган. 1983 йилга келиб битта модали толалар ишлаб чиқариш ўзлаштирилди, улар орқали битта мода узатилди.
Оптик толали алоқа линиялари (ОТАЛ) биринчи марта ҳарбий мақсадларда ишлатилган. 1973 йилда АҚШ денгиз флоти биринчи Литтле Роcк[эн] бортида оптик толали алоқани амалга оширди. 1976 йилда АҚШ Ҳарбий-ҳаво кучлари А-7 самолётининг кабел ускунасини оғирлиги анча паст бўлган оптик толали ускуналар билан алмаштирди. 1977 йилда ердаги сунъий йўлдош станциясини бошқарув маркази билан боғлайдиган икки километрлик ОТАЛ ишга туширилди.
1980 йилда Америка Қўшма Штатларида Бостон ва Ричмонд ўртасида биринчи тижорат ОТАЛ ишлай бошлади.[2][3]
СССРда бир нечта обектларда биринчи оптик толали алоқа линиялари 1980–йилларнинг охирида пайдо бўлган. Россиянинг биринчи халқаро ОТАЛ сув ости линияси Санкт-Петербург – Алберцлунд (Дания), 1993 йилда ОАЖ Совтелеcом[4][5] (ҳозирги Ростелеком ПЖСC[6]) томонидан қўйилган.
2018 йилда НИCТ Тармоқ Тизимлари тадқиқот институти ва мутахассислари учмодли (уч каналли) оптик толанинг янги турини ишлаб чиққан Фужикура Лтд тадқиқотчилари тажриба ўтказдилар, унинг давомида маълумот узатиш тезлиги секундига 159 терабитга 1045 км масофани етди. Оддий шароитларда мултимодли толадаги кечикишлар бир вақтнинг ўзида юқори узатиш тезлигини олиш ва узоқ масофаларга узатишни амалга оширишни қийинлаштиради.
Материаллар
Шиша оптик толалар силика шишасидан тайёрланади, аммо узоқ инфрақизил учун фтрозирконат, фторалюминат ва халкогенид шиҳалари каби бошқа материаллардан фойдаланиш мумкин. Бошқалар шишалар сингари, уларнинг синиши индекси тахминан 1,5 га тенг.
Ҳозирга пластик оптик толалардан фойдаланиш ривожланмоқда. Бундай толанинг ядроси полиметилметакрилатдан (ПММА), қобиқ эса фторланган ПММА (фторполимерлар) дан тайёрланади.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Душутин Н. К., Моховиков А. Ю. „Из истории физики конденсированного состояния“. Из истории физики конденсированного состояния С. 157. Иркутский государственный университет (2014). 2016-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 21-январ.
- ↑ 2,0 2,1 „Исторический экскурс“. 2019-йил 14-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 28-июн.
- ↑ 3,0 3,1 А Фибер-Оптиc Чронологй[сайт ишламайди]
- ↑ „Особенности строительства ВОЛС в России“. 2018-йил 25-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 28-июн.
- ↑ „Телеком в России 2000-2004“. 2019-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 28-июн.
- ↑ История ОАО „Ростелеком“