Оқ думли қуён[1][2] (лотинча: Лепус тоwнсендии) — Шимолий Америкада яшовчи қуён тури. Унга ушбу ном америкалик табиацҳунос Жон Керк Таунсенд (1809-1851) шарафига берилган[3].

Оқ думли қуён
Илмий таснифлашUshbu tasnifni tahrirlash
Олам: Эукариотлар
Тип: Хордалилар
Синф: Сут эмизувчилар
Оила: Товушқонлар
Уруғ: Қуёнлар
Турлари: Оқ думли қуён
Халқаро илмий номи
Лепус тоwнсендии (Бачман, 1839)
Ареал

Тавсиф

Қорда оқ думли қуён

Оқ думли қуён қуёнларнинг катта тури бўлиб, унинг энг катта тури „жаcкраббит“ деб аталади, аммо иккита катта қуён (Арктика ва Аляска қуёнлари) Шимолий Американинг шимолида яшайди. Бу қуённинг катталари узунлиги 56 дан 65 см гача (22 дан 26 дюймгача), думи 6,6 дан 10,2 см гача (2,6 дан 4,0 дюймгача) ва вазни 2,5 дан 4,3 кг гача (5,5 дан 9,5 фунтгача) бўлади. Қишдан баҳоргача аёлларда ҳомиладорлик туфайли вазн ортиб боради, лекин эркакларда репродуктив рақобатнинг стресси туфайли камаяди. Шундай қилиб, Аёва штатидаги урғочилар вазни қишда ўртача 3600 г (7,9 фунт) дан баҳорда 3,800 г (8,4 лб) га, эркаклар қуёнлар вазни эса қишда ўртача 3,400 г (7,5 фунт) дан баҳорда 3,100 г (6,8 фунт) гача ошади[4]. Саскачеванда 9 кг (20 лб) дан ортиқ вазнга эга ноёб намуналар қайд этилган. Унинг ўзига хос, катта, кулранг қулоқлари бор, учлари қора рангли каштан жигарранг ва ичи оқ ҳамда қуёнларга хос узун, кучли орқа оёқлари бор. Орқа, ёнбош ва оёқ-қўллари тўқ жигарранг ёки кулранг-жигарранг, пастки қисмлари оч кулранг. Қулоқнинг тешикларидан 10 дан 11,3 см гача (3,9 дан 4,4 дюймгача) ва орқа оёқнинг ўлчами 14,5 дан 16,5 см гача (5,7 дан 6,5 дюймгача). Думи оқ рангда, тепа қисмида тўқ марказий чизиқ бор. Дум аёлларда эркакларникидан бироз каттароқдир. Шимолий популяцияларда бу қуён кузда юнг ташлайди ва қулоқларидан ташқари ҳамма жойи оқ рангга айланади[5]. Улар одатда ҳеч қандай товуш чиқармайди, лекин агар улар яраланган ёки ушланган тақдирда қаттиқ қичқиради[6].

Тарқалиш

Ушбу тур Канадада (Алберта, Британия Колумбияси, Манитоба, Онтарио, Саскачеван), АҚШда (Калифорния, Колорадо, Айдаҳо, Иллинойс, Аёва, Канзас, Миннесота, Миссури, Монтана, Небраска, Невада, Ню-Мексико, Шимолий Дакота, Орегон, Жанубий Дакота, Юта, Вашингтон, Висконсин) тарқалган. Бу тур Колумбия текислигида 30 м ва Колорадо штатидаги Брос тоғида денгиз сатҳидан 4319 м баландликда учраган. Асосий яшаш жойи очиқ дашт ва текисликлардир.

Хулқ-атвор

Греат Санд Дунес миллий боғида югуриш

Оқ думли қуён тунда яшайди ва кун давомида ўсимликлар остида яширинган саёз чуқурликларда ётади ва кечки пайт овқатланиш учун пайдо бўлади. Бу турнинг шакллари узунлиги 46 дан 61 см (18 дан 24 дюйм) гача, кенглиги 20 дан 30 см гача (7,9 дан 11,8 дюймгача) ва чуқурлиги 20 см (7,9 дюйм) гача бўлган чуқурларда яшириниб ётади[7]. Улар кўпинча, кўзга ташланадиган йўллар шаклдан узоқлашади ва бошқалар тез-тез ташриф буюриладиган озиқлантириш жойларида ўсимликлар орасида яширинади. Бу қуён ёлғиз тур бўлиб, ўтлар ва бошқа яшил ўсимликлар, шу жумладан маданий экинлар билан озиқланади. Колорадонинг жанубида ёз фаслидан кузгача бўлган даврда парҳез 70% (ёз) дан 4% (қиш) ўтлар, 43% (куз) дан 4% (қиш) ўтлар ва 76% (қиш) дан 7% гача ўзгариб турарди. Қишда улар ўсимлик куртаклари, новдалари ва пўстлоғи паст буталар билан озиқланади. Қора думли қуёнга қараганда у ўз овқатланиш одатларида кўпроқ танланади, бу эса уларнинг диапазонлари бир-бирига мос келадиган жойларда камчиликларга эга[8]. Унинг кўриш қобилияти, эшитиш қобилияти ва сезгир мўйловлари бор ва улар ёрдамидан бошқа қуён наслга тайёр ёки йўқлигини аниқлашга қодир.

Уруғланиш даври ўзгарувчан бўлиб, кенглик ва атроф-муҳит омилларига боғлиқ, диапазоннинг турли қисмларида февралдан июлгача давом этади. Бир нечта эркаклар урғочиларнинг э'тиборини жалб қилиш учун бир-бирларига зарба бериш, сакраш ва тебраниш орқали агрессив тарзда рақобатлаша оладилар. Аёл томонидан овуляция жуфтлашгандан кейин содир бўлади. Ҳомиладорлик даври тахминан 42 кунни ташкил этади ва туғилишга тайёргарлик кўраётганда, урғочи зич ўсимликлар остида мўйнали уя тайёрлайди. Бир вақтнинг ўзида 11 тагача болаласа-да, одатда тўрт ёки бешта бола туғилиши одатийдир. Болаларнинг оғирлиги тахминан 100 г (3,5 оз). Уларнинг кўзлари очиқ ва туғилишда тўлиқ мўйнали бўлиб, тез орада ҳаракатлана бошлайди. Улар тахминан икки ҳафталигида озуқа ейишни бошлайдилар ва тўрт ҳафтада сутдан ажратилади. Улар етти ойликда жинсий етукликка эришади, лекин туғилгандан кейинги йилгача кўпаймайдилар.

Турларни ҳимоя қилиш

Оқ думли қуён ИУCН томонидан Хавотир остидаги турларнинг Қизил рўйхатида „энг кам ташвишли“ деб баҳоланади, чунки у кенг турга эга ва унинг кўп қисми кенг тарқалган. Популяция сони бироз камайиши мумкин, аммо бу қуённи хавф остидаги тоифага киритишни оқлайдиган даражада эмас.

Ваёмингда эса Гранд Тетон миллий боғида у жуда камайган, у ерда яқинда учратилмаган. У бир вақтлар кўп бўлган Еллоустоун миллий боғида ҳам ҳозирда йўқолган тур[9], лекин кузатувлар натижасида, йўлларда ўлдирилган наъмуналар ва тарихий маълумотлардан маълум бўлишича, оқ думли қуёнлар ушбу паркда ҳали ҳам бор[10]. Ваёмингдаги қуёнлар сонининг камайиши сабаблари эса ҳалигача аниқ эмас.

Манбалар

  1. ↑ Гуреев А. А. 1964. Зайцеобразные (Лагоморпҳа) // Фауна СССР. Млекопитающие. Т. 3, Вып. 10. C. 190.
  2. ↑ В словаре В. Е. Соколова назван бесхвостым зайцем, что следует рассматривать как очевидную опечатку. В данном издании преобладают переводы английских или латинских названий, английское название этого вида — Wҳите-таилед жаcкраббит.
  3. ↑ Бо Беоленс, Мичаэл Wаткинс, анд Мике Грайсон. Тҳе эпонйм диcтионарй оф маммалс. Балтиморе: Тҳе Жоҳнс Ҳопкинс Университй Пресс, 2009 — 416-бет. ИСБН 978-0-8018-9304-9. 
  4. ↑ Клине, П. Д. (1963). Нотес он тҳе биологй оф тҳе жаcкраббит ин Иоwа. Проc. Иоwа Аcад. Сcи, 70, 196-204.
  5. ↑ "Wҳите-таилед жаcкраббит (Лепус тоwнсендии)". АРКиве. Смитҳсониан Натионал Мусеум оф Натурал Ҳисторй: Нортҳ Америcан Маммалс. Арчивед фром тҳе оригинал он 2013-10-29. Ретриэвед 2013-09-01.
  6. ↑ Гослине, Анна (2001). "Лепус тоwнсендии: wҳите-таилед жаcкраббит". Анимал Диверситй Wеб. Университй оф Мичиган. Ретриэвед 2013-09-01.
  7. ↑ Жаcксон, Ҳ.Ҳ.Т. 1961. Маммалс оф Wисcонсин. Университй оф Wисcонсин Пресс, пп. 504.
  8. ↑ Лепус тоwнсендии: Wҳите-таилед Жаcкраббит". Нортҳ Америcан Маммалс. Смитҳсониан Натионал Мусеум оф Натурал Ҳисторй. Ретриэвед 2013-09-01.
  9. ↑ Бергер Ж (2008). "Ундетеcтед спеcиэс лоссес, фоод wебс, анд эcологиcал баселинес: а cаутионарй тале фром тҳе Греатер Еллоwстоне Эcосйстем, УСА". Орйх. 42 (1): 139. дои:10.1017/С0030605308001051.
  10. ↑ Гунтҳер, Керрй; Ренкин, Рой; Ҳалфпеннй, Жим; Гунтҳер, Стаcей; Давис, Трой; Счуллерй, Паул; Wҳиттлесей, Леэ (2009). "Пресенcе анд Дистрибутион оф Wҳите-таилед Жаcкраббиц ин Еллоwстоне Натионал Парк". Еллоwстоне Сcиэнcе. 17 (1): 24–32.

Адабиёт