Oq tut
Оқ тут (лотинча: Мóрус áлба) – шифобахш дарахт. Тут дарахти жинсига мансуб тур. Бу ўсимликнинг яна бир номлари тут[1], тютина[2].
| Оқ тут | |
|---|---|
|
Етилган тут дарахтининг йил фаслларидаги турли кўриниши. Германия | |
| Оила: | Тут |
| Синонимлари | |
Тавсифи

Баландлиги – 15–18 м гача бўлган кенг баргли дарахт. Магистрал ва йирик шохлари кулранг-жигарранг қобиқ билан қопланган. Барглари – кенг тухумсимон, узунлиги 5–15 см. Улар икки турдаги куртаклар устида жойлашган: чўзилган вегетатив ва қисқартирилган мевали. Гуллари бир жинсли бўлиб, тўпгулларда тўпланади. Апрел-май ойларида гуллайди, мевалари май-июн ойларида пишади. Мевасининг узунлиги 4 см, силиндрсимон, оқ ёки рангли пушти ёки қизил рангли доначалардан иборат. Таъми айримлари аччиқ, айримлари ширин бўлади. Одатда мева янги узилган пайтида истеъмол қилинади.
Кенг тарқалиши ва экологияси

Оқ тут Хитойнинг шарқий минтақаларидан келади. Тут Хитойдан Ўрта Осиё, Афғонистон, Шимолий Ҳиндистон, Покистон, Эрон ва Кавказортига ёйилди. Тахминан ВИ асрда Грузияда пайдо бўлган, Европада ХИИ асрдан бери маълум, Америкада – ХВИ асрдан, ХВИИ асрда Москвада етиштирилган, аммо иқлим бу учун жуда совуқлик қилди ва тут етиштириш Қуйи Волга ва Шимолий Кавказга кўчирилди[3].
Ҳиндистон, Афғонистон ва Эрондан Испания ва Португалияга кенг тарқалган. У ХХ асрнинг ўрталарида СССРнинг Европа қисмининг жанубида қурғоқчиликка қарши кураш ва ўрмон бошпаналарини яратиш бўйича агроўрмончилик ишларини амалга ошириш билан боғлиқ ҳолда кенг тарқалди. Ёввойи ўсимлик сифатида Примореда (Хасан туманида, Раздолная, Партизанская, Киэвка, Арсеневка ва бошқа дарёлар водийлари бўйлаб) кенг тарқалган[4]. Тут новдаси тез ўсади. Иссиқликка, қурғоқчиликка, тупроққа чидамли, лекин унумдор чуқур қумли ва қумлоқ тупроқларни, айниқса оҳакни афзал кўради. Уруғлари вегетатив йўл билан кўпайтирилади. Юмалоқ куртак ҳосил қилади[4].
Маъноси ва қўлланиши
Тиббиётда қўлланиши
Пояси ва илдизлари сувли қайнатма шаклида йўтал, бронхит, бронхиал астма, экспекторан, сийдик ҳайдовчи, шунингдек эпилепсия ва гипертензия учун ишлатилади. Янги баргларнинг шарбати тиш оғриғининг олдини олади. Янги узилган мевалар ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак яраси учун ишлатилади. Тут мевасидан тайёрланган сироп (дошаб) юрак-қон томир касалликларида, камқонликда , туғруқдан кейинги даврда, бачадондан қон кетишда, эшакем ва скарлатина кассалликларида гемостатик восита сифатида ишлатилади.
Қишлоқ хўжалигида қўлланиши
Қишлоқ хўжалигида тутнинг баргларидан ипак қуртига озуқа сифатида фойдаланади[5].
Ёғочни қайта ишлаш саноатида қўлланиши
Тут дарахтидан уй ҳунармандчилиги, мусиқа асбоблари ва идиш-товоқлар ясашда ишлатилади. 2011-йилдан бери Россияда тут дарахтини кесиш тақиқланган[6].
Манбалар
- ↑ Лекарственниэ растения в народной медицине, 1991, с. 406, ИСБН 5-7633-0390-3
- ↑ „тютина — Викисловарь“ (ру). ру.wиктионарй.орг. 2021-йил 14-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 14-сентябр.
- ↑ Вехов В. Н. и др.. Культурные растения СССР. М.: Мысль, 1978 — 76-бет.
- ↑ 4,0 4,1 Усенко 1984.
- ↑ Работнов 1951.
- ↑ Приказ Рослесхоза от 05.12.2011 № 513 „Об утверждении Перечня видов (пород) деревев и кустарников, заготовка древесини которих не допускаэця“
Адабиётлар
- Гаммерман А. Ф., Кадаев Г. Н., Яценко-Хмелевский А. А.. Лекарственные растения : справ. пособие. М.: Высш. шк., 1983 — 314—315-бет.
- Работнов Т. А. Кормовиэ растения сенокосов и пастбищ СССР : в 3 т. / под ред. И. В. Ларина. – М. ; Л. : Селхозгиз, 1951. – Т. 2 : Двудолниэ (Хлорантовиэ – Бобовиэ). – С. 63—64. – 948 с. – 10 000 экз.
- Усенко Н. В.. Деревья, кустарники и лианы Дальнего Востока. Хабаровское книжное издательство, 1984 — 91-бет.