Orbital
Орбитал — электронли тизимдаги электроннинг ҳаракатини тавсифловчи спин мустақил математик функсия бўлиб, атом ёки молекуланинг тўлиқ электрон тўлқин функсиясини[1] қуришда фойдаланилади.
Атом ва молекуляр кўп электронли тизимларни тавсифлашда Шредингер тенгламаси дан электронларнинг бир-бири билан узвий таъсирини тавсифловчи атамани ўзига олади ҳамда бу аналитик ечимни имконсиз қилибгина қолмасдан сонли ечимни жуда қийинлаштиради. Тахминан тўлқин функсиясини излашнинг биринчи ёндашувларидан бири бўлиб келаётган уссуллардан бири бу Хартри-Фок усули ҳисобланади, бунда электронларнинг жуфти шу билан бирга ўзаро таъсири қолган электронлар томонидан яратилган ўртача майдон билан электроннинг ўзаро таъсирини алмаштирилади. Бу спин-орбиталлар (Слатер детерминанти) дейилади. Бир электронли тўлқин функсияларидан қурилган детерминант сифатида умумий тўлқин функсиясини тавсифлашга ўтишга имкон беради. Орбиталнинг спиндан мустақил компоненти орбитал дейилади.
Слейтер детерминанти билан электрон тизимларни тавсифлашда фойдали бўлади, чунки у ҳосил бўлган тўлқин функсияси электронлар алмашинишига нисбатан мутлақо антисимметрик бўлишини кафолатланган (электронларнинг фермион эканлиги билан боғлиқ шарт) бўлади. Шунинг учун ҳам, кейинги усулларда умумий электрон тўлқин функциясининг тавсифи одатда ундан фойдаланибгина қурилади ва орбитал тушунчасини мерос қилиб олади, шу билан бирга у битта электроннинг хатти-ҳаракатининг тавсифи сифатида визуал талқинини йўқотади.
Орбиталларни тасвирлашда одатда бўш жойни ўз ичига олган изосурфа кўрсатилади, аммо унда электронларни топиш эҳтимоли катта қийматда (одатда 95%) бўлади. Баъзан соддалаштирилган тақдимотларда орбиталнинг таърифи фазонинг ҳудуди сифатида берилади[2] .
Яна қаранг
 |
Викилуғатда орбитал номли мақола мавжуд. |
- атом орбитали
- молекуляр орбитал
Манбалар
Фойдаланилган адабиётлар
- Давидов А. С. ,,Квант механикаси'' — 2-нашр, корр. ва перераб. -М Наука, 1973.-704 б.