Орбитал давр — маълум бир астрономик обект бошқа обект атрофида бир орбитани айланиб чиқиши учун кетадиган вақт миқдори. Астрономияда бу одатда Қуёш атрофида айланадиган сайёралар ёки астероидларга, сайёралар орбитасидаги йўлдошларга, бошқа юлдузлар орбитасидаги экзосайёраларга ёки қўшалоқ юлдузларга нисбатан қўлланади.

Умуман самовий жисмлар учун юлдуз даври (юлдуз йили) бир жисмнинг бирламчи жисм атрофида, масалан,Ернинг Қуёш атрофида, осмонда проексияланган қўзғалмас юлдузларга нисбатан 360° айланиши билан аниқланадиган орбитал давр деб аталади. Орбитал даврларни бир неча усул билан аниқлаш мумкин.

Орбитал ҳаракат
  • Тропик давр, айниқса, асосий юлдузнинг позициясига бог'лиқ. Қуёш йили ва мос равишда календар йил учун асосдир ҳиобланади.
  • Синодик давр нафақат асосий юлдузга, балки бошқа самовий жисмларга ҳам орбитал муносабатни о'з ичига олади, бу эса уни атрофидаги жисмнинг орбитасига шунчаки бошқача ёндашув эмас, балки бошқа жисмлар, одатда Ер билан орбитал муносабатлар давридир. Бу сайёралар бир хил ҳодиса ёки жойлашувга қайтиши учун о'тган вақтга тааллуқлидир, масалан, ҳар қандай сайёра Қуёш билан кетма-кет кузатилган ҳолати ёки қарама-қарши туриши орасида сарфланган вақт. Мисол учун, Юпитер Ердан 398,8 кунлик синодик даврга эга; шундай қилиб, Юпитернинг қарама-қаршилиги ҳар 13 ойда бир марта содир бо'лади.

Астрономиядаги даврлар қулай тарзда турли вақт бирликларида, кўпинча соатлар, кунлар ёки йиллар билан ифодаланади. Улар, шунингдек, бошқа самовий жисмларнинг кичик мураккаб ташқи тортишиш таъсиридан келиб чиқадиган турли хил махсус астрономик таърифлар остида ҳам аниқланиши мумкин. Бундай ўзгаришлар, шунингдек, иккита астрономик жисм (барисентр) ўртасида тортишиш марказининг ҳақиқий жойлашуви, бошқа сайёралар ёки жисмлар томонидан бузилишлар, орбитал резонанс, умумий нисбийлик назарияси ва бошқаларни ўз ичига олади. Кўпчилик аниқ позицион кузатувлар ёрдамида самовий механикадан фойдаланган ҳолда батафсил мураккаб астрономик назариялар томонидан текширилади.

Тегишли даврлар

Обектларнинг орбиталари билан боғлиқ кўплаб даврлар мавжуд, уларнинг ҳар бири кўпинча астрономия ва астрофизиканинг турли соҳаларида қўлланади, айниқса уларни айланиш даврлари каби бошқа айланиш даврлари билан аралаштириб юбормаслик керак. Баъзи умумий орбиталарга мисоллар келтирайлик:

  • Юлдуз даври - бу юлдуз йилига нисбатан обектнинг то'лиқ орбитани бир марта айланиб чиқиш учун кетадиган вақт миқдори. Бу инертвал саноқ системасидаги орбитал даврдир.
  • Синодик давр - обектнинг икки ёки ундан ортиқ бошқа обектларга нисбатан худди шу нуқтада қайта пайдо бо'лиши учун кетадиган вақт. Умумий фойдаланишда бу икки обект одатда Ер ва Қуёшдир. Икки кетма-кет қарама- қаршилик ёки иккита кетма- кет бог'ланиш орасидаги вақт ҳам синодик даврга тенг. Қуёш системасидаги самовий жисмлар учун синодик давр (Ер ва Қуёшга нисбатан) Ернинг Қуёш атрофидаги ҳаракати туфайли тропик даврдан фарқ қилади. Масалан, Қуёшга нисбатан Ердан ко'ринадиган Ой орбитасининг синодик даври 29,5 о'ртача қуёш куни, чунки Ойнинг фазасининг Қуёш ва Ерга нисбатан позицияси бу даврдан кейин такрорланади. Бу Ернинг Қуёш атрофидаги ҳаракати туфайли унинг Ер атрофидаги орбитасининг юлдуз давридан узоқроқ, я'ни 27,3 о'ртача қуёш кунига тенг.
  • Драконит даври (шунингдек, драконик давр ёки тугун даври), обектнинг ко'тарилиш тугунидан икки марта о'тиши о'ртасида о'тадиган вақт, унинг орбита нуқтаси, у эклиптикани жанубдан шимолий ярим шарга кесиб о'тади. Бу давр юлдуз давридан фарқ қилади, чунки обектнинг орбитал текислиги ҳам, эклиптика пресессининг текислиги ҳам қо'зг'алмас юлдузларга нисбатан, шунинг учун уларнинг кесишиши, тугунлар чизиг'и ҳам қо'зг'алмас юлдузларга нисбатан о'тади. Гарчи эклиптика текислиги ко'пинча ма'лум бир даврда эгаллаган ҳолатда собит бо'лса ҳам, обектнинг орбитал текислиги ҳали ҳам олдинга о'тади, бу эса драконит даврининг юлдуз давридан фарқланишига олиб келади[1].
  • Аномалистик давр - бу об'эктнинг периапсисдаги иккита о'тиши орасидаги вақт (Қуёш тизимидаги сайёралар мисолида, перигелий деб аталади), унинг жалб қилувчи жисмга энг яқин келиш нуқтаси. У юлдуз давридан фарқ қилади, чунки обектнинг ярим катта о'қи одатда секин олдинга силжийди.
  • Шунингдек, Ернинг тропик даври (тропик йил) - унинг айланиш о'қининг Қуёш билан икки текисланиши орасидаги интервал, шунингдек, 0 соатлик о'нг ко'тарилишда обектнинг иккита о'тиш жойи сифатида қаралади. Бир Ер йили Қуёшнинг эклиптика бо'йлаб битта айланиш даврини (юлдузли йил) якунлаш давридан бироз қисқароқ, чунки эгимли о'қ ва экватор текислиги орбита тугашидан олдин Қуёш билан мос келадиганга нисбатан секин о'тади (ё'налтирувчи юлдузларга нисбатан айланади). Ер учун эксенел пресессиянинг бу айланиши, деб номланади. Тенгкунлик кунларининг рецессияси тахминан ҳар 25770-йилда такрорланади.

Марказий жисм атрофида айланиш

Эллипснинг ярим катта о'қи (а) ва ярим кичик о'қи (б).

Кеплернинг учинчи қонунига кўра, айлана ёки эллиптик орбита бўйлаб бир-бирини айланиб юрувчи икки нуқта массасининг орбитал даври Т[2]:

Т=2πа3μ{\дисплайстйле Т = 2\пи\сқрт{\фраc{а^3}{\му}}} Бу ерда:

  • а - орбитанинг ярим катта о'қи
  • м = ГМ - стандарт тортишиш параметри
  • Г - тортишиш доимийси ,
  • М - каттароқ жисмнинг массаси.

Берилган ярим катта ўқи бўлган барча эллипслар учун экссентрикликдан қатъи назар, орбитал даври бир хил бўлади.

Манбалар

  1. ↑ Оливер Монтенбруcк, Эберҳард Гилл (2000) „Сателлите Орбиц: Моделс, Метҳодс, анд Апплиcатионс“. Спрингер Сcиэнcе & Бусинесс Медиа.
  2. ↑ Роберт, Леа „Кеплер'с Тҳирд Лаw: Тҳе мовемент оф солар сйстем планец“. спаcе.cом.