Orchis mascula
Орчис масcула, бинафша орхидея,эрта баҳор орхидеяси, орчидаcеаэ оиласига мансуб гулли ўсимлик тури.
| Орчис масcула | |
|---|---|
| Сcиэнтифиc cлассифиcатион | |
| Кингдом: | Плантаэ |
| Cладе: | Трачеопҳйтес |
| Cладе: | Ангиоспермс |
| Cладе: | Моноcоц |
| Ордер: | Аспарагалес |
| Фамилй: | Орчидаcеаэ |
| Субфамилй: | Орчидоидеаэ |
| Генус: | Орчис |
| Спеcиэс: | О. масcула
|
| Биномиал наме | |
| Орчис масcула | |
Тавсиф
Орчис масcула — пояси узунлиги 50-60 сантиметр бўлган кўп йиллик ўт ўсимлик, пастки қисмида яшил ва тепада бинафша ранг. Илдиз тизими думалоқ ёки эллипсоидли иккита илдиздан иборат. Пояси тагида тўпланган барглари чўзинчоқ найзасимон, оч яшил рангда, баъзан жигарранг-бинафша доғлари бор. Гуллари узун ва у зич силиндрсимон бошоқларда тўпланган 6 тадан 20 тагача гуллардан иборат. Гулнинг ўлчами тахминан 2,5 см ранги пушти-бинафша рангдан бинафша ранггача ўзгаради.[1] Ён сепалс тухумсимон-найзасимон ва тик, ўрта қисми гулбарглари билан бирга кичикроқ ва гиностегиумни қоплайди. Лабеллум уч бўлакли ва қавариқ бўлиб, четлари қиррали, базал қисми аниқроқ ва бинафша-жигарранг доғлар билан ажралиб туради. Поя силиндрсимон ёки клавацимон, горизонтал ёки кўтарилган. Гиностегиум қисқа, антерлари қизил-яшил. Апрелдан июнгача гуллайди.
Экология
Бу орхидеяда нектар йўқ, бошқа турларга тақлид қиладиган гул кўриниши билан чанглатувчи ҳашаротларни (Апис, Бомбус, Эуcера, Андрена, Пситҳйрус ва Хйлоcопа авлодининг ари ва арилари, баъзан қўнғизлар) ўзига жалб қилади.
Орчис оиласи асосан Туласнеллаcеаэ оиласидаги қўзиқоринлар билан микоризал симбиоз ҳосил қилади.[2] Орчис масcула Туласнеллаcеаэ да фақат битта микоризал шеригига эга бўлиши таклиф қилинган.[3]
Тарқалиши ва яшаш жойи
Тур Португалиядан Кавказгача (Ирландия, Буюк Британия, Фарер ороллари, Норвегия, Швеция, Финландия, Латвия, Испания, Франсия, Белгия, Нидерландия, Германия, Дания, Австрия, Венгрия, Чехия) кенг тарқалган. Швейсария, Италия, собиқ Югославия, Албания, Греция, Туркия, Болгария, Руминия, Полша, Украина, Россиянинг катта қисми, Африканинг шимоли-ғарбий қисмида (Жазоир, Тунис, Марокаш) ва Яқин Шарқда (Ливан, Сурия, Ироқ) гача Эрон.[4]
У ўтлоқлардан тортиб тоғ яйловлари ва ўрмонларгача, тўлиқ қуёшли ёки сояли жойларда, денгиз сатҳидан 2500 метр баландгача турли хил яшаш жойларида ўсади.
Таксономия
Ўсимлик номи лотинча масcулус сўзидан олинган, „эр“ ёки „эркак“ деган маънони англатади. Бу ушбу турнинг мустаҳкам томонига ёки моякларга ўхшаш иккита илдиз шаклини англатиши мумкин.
-
Орчис масcула субсп. лахифлориформис - Испания, Наварра
-
Орчис масcула субсп. маскула
-
Орчис масcула субсп. спеcиоса – Германия, Аллгäуэр Алпен
-
Орчис масcула (оқ шакл) - Германия, Саарланд
-
Орчис масcула Франсия, Пиреней
Салеп ёки сачлав деб аталадиган ун бу ёки бошқа турдаги орхидеяларнинг майдаланган илдизларидан тайёрланади. Унинг таркибида глюкоманнан деб аталадиган тўйимли крахмалга ўхшаш полисахарид мавжуд. Баъзи анъаналарда унинг илдизи Одам Ато ва Момо Ҳаво илдизи деб аталади. Айтишларича, жодугарлар бу орхидея илдизларидан севги эликсирларида фойдаланганлар.
Маданият ва символизм
Шакеспеаренинг „Ҳамлет“ асарида Гертруда томонидан „узун бинафша ранг“ деб аталади. Гертруда: „У ерда у ажойиб гулчамбарлар билан келган эди, қарға гуллари, қичитқи ўтлар, ромашка ва узун бинафшаранглар, либерал чўпонлар бу номни қўполроқ қўйишади, лекин бизнинг совуқ чўриларимиз уларни ўликларнинг бармоқлари деб аташади;“.[5] Бошқа умумий номлар қаторида у „Гецемания“ деб номланган ҳттпс://бесжоурналс.онлинелибрарй.wилей.cом/дои/фулл/10.1111/ж.1365-2745.2008.01473.х#б29 (Wайбаcк Мачине сайтида 6-март 2022-йил санасида архивланган). (Фолей ва Кларк 2005, Британия оркиделари).
Манбалар
- ↑ Стаcе, C. А.. Неw Флора оф тҳе Бритиш Ислес, Тҳирд, Cамбридге, У.К.: Cамбридге Университй Пресс, 2010. ИСБН 9780521707725.
- ↑ Молеcулар Эcологй — Лоw спеcифиcитй анд нестед субсет струcтуре чараcтеризе мйcоррҳизал ассоcиатионс ин фиве cлоселй релатед спеcиэс оф тҳе генус Орчис
- ↑ „Жоурнал оф Эcологй — Орчид cоэхистенcе анд мйcоррҳизал ассоcиатионс“. 1-июл 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-июл 2022-йил.
- ↑ „Wорлд Чеcклист оф Селеcтед Плант Фамилиэс“. 2013-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 1-июл.
- ↑ Шакеспеаре, Wиллиам. Ҳамлет, Принcе оф Денмарк, 21-апрел 2003-йил. ИСБН 9780521532525.