Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Organoarsenik kimyo

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Органоарсеник кимё — мишяк ва углерод ўртасидаги кимёвий боғланишни ўз ичига олган бирикмалар кимёси. „Органоарсениклар“ деб ҳам аталадиган бир нечта органоарсеник бирикмалар инсектицидлар, гербицидлар ва фунгицидлар сифатида саноатда ишлаб чиқарилади. Умуман олганда, бу иловалар атроф-муҳит ва инсон саломатлигига таъсири ҳақидаги хавотирлар ортиб бораётган босқичда камайиб бормоқда. Асосий бирикмалар арсан ва мишяк кислотасидир. Токсиклигига қарамай, органоарсеник биомолекулалар яхши маълум.

Тарих

Какодил (тетраметилдиарсин) биринчи органоарсеник бирикмалардан бири эди[1].

Ҳозирда аҳамияциз деб ҳисобланган соҳа учун ҳайратланарли, органоарсеник кимё кимё соҳаси тарихида муҳим рол ўйнади. Энг қадимги маълум бўлган органоарсеник бирикма, ёмон ҳидли какодил „какодил“ да (1760) хабар қилинган ва баъзида биринчи синтетик органометалик бирикма сифатида таснифланади. Салварсан бирикмаси биринчи фармацевтика воситаларидан бири бўлиб, Пол Эрлих учун Нобел мукофотига сазовор бўлган. Турли хил органоарсеник бирикмалар илгари антибиотиклар (Соларсон) ёки бошқа тиббий мақсадларда фойдаланиш учун топилган[2].

Олиниши ва таснифи

Арсеник одатда АсХ3 (Х = Ф, Cл, Бр, И) ва АсФ5 галогенидлари билан тасвирланган (ИИИ) ва (В) оксидланиш даражаларида учрайди. Шунга мос равишда, органоарсеник бирикмалар одатда бу икки оксидланиш даражасида топилади.

Ҳозиргача гидроксиарсеникнинг қуйидаги бирикмалар маълум:

  • куйдирувчи кислоталар (РАс(ОҲ)2), кам учрайдиган (арсен кислотаси (Ас(ОҲ)3) яхши маълум)
  • арсин кислоталари (Р2АсОҲ), камдан-кам
  • арсин кислоталари (Р2Ас(О)ОҲ), кенг тарқалган, какодил кислота билан тасвирланган (Р = CҲ3)
  • арсоник кислоталар (РАс(О)(ОҲ)2), кенг тарқалган, фениларсон кислотаси билан тасвирланган (Р=C6Ҳ5)

Органоарсеник (В) бирикмалари ва ишлатилиши

Арсеник (В) бирикмалари одатда РАсО(ОҲ)2 ёки Р2АсО(ОҲ) (Р = алкил ёки арил) функционал гуруҳларига эга. Арсеник бирикмаларининг биометилацияси метанарсонатлар ҳосил бўлиши билан бошланади. Шундай қилиб, уч валентли ноорганик мишяк бирикмалари метанарсонат ҳосил қилиш учун метилланади. С -аденосилметионин метил доноридир. Метанарсонатлар диметиларсонатларнинг кашшофлари бўлиб, яна қайтарилиш цикли (метиларсон кислотаси) ва кейин иккинчи метилация[3]. Бу диметил бирикма какодилик кислота ((CҲ3)2АсО2Ҳ), органоарсеник бирикмалар кимёсида муҳим ўрин тутади. Аксинча, диметилфосфоник кислота фосфорнинг тегишли кимёсида камроқ аҳамиятга эга. Какодил кислотаси мишяк (ИИИ) оксидининг метилланишидан келиб чиқади. Фениларсоник кислоталарга мишяк кислотасининг анилинлар билан реаксияси орқали кириш мумкин, бу Бечамп реаксияси деб аталади.

Монометилланган кислота, метанарсон кислотаси (CҲ3АсО(ОҲ)2) шоли ва пахта етиштиришда фунгицидларнинг (савдо номи Неоасозин) кашшофи ҳисобланади. Фениларсон кислотасининг ҳосилалари (C6Ҳ5АсО(ОҲ)2) чорва моллари учун озуқа қўшимчалари сифатида ишлатилади, жумладан 4-гидрокси-3-нитробензенарсон кислотаси (3-НҲПАА ёки Рохарсоне), уреидофенилларсон кислотаси ва п -арсанилик кислота. Ушбу иловалар мунозарали, чунки улар атроф-муҳитга мишякнинг эрувчан шаклларини киритадилар.

Таркибида фақат органик лигандлар бўлган мишяк (В) бирикмалари кам учрайди, асосий аъзоси пентафенил ҳосиласи Ас(C6Ҳ5)5 дир[4].

Органоарсеник (ИИИ) бирикмалари ва ишлатилиши

Бундай бирикмаларнинг кўпчилиги органолитий ва Григнард реагентлари ёрдамида АсCл3 ва унинг ҳосилаларини алкиллаш йўли билан тайёрланади[4]. Масалан, триметиларсин ((CҲ3)3Ас), диметиларсеник хлорид ((CҲ3)2АсCл) ва метиларсеник диклорид (CҲ3АсCл2) қаторлари маълум. Хлорид ҳосилаларини гидридни қайтарувчи реагентлар билан қайтарилиши диметиларсин ((CҲ3)2АсҲ) ва метиларсин (CҲ3АсҲ2) каби тегишли гидридларни беради. Худди шундай манипуляциялар бошқа органоарсеник хлорид бирикмаларига ҳам тегишли.

Диметиларсеник бирикмаларнинг муҳим йўли какодил кислотасини камайтиришдан бошланади (юқорига қаранг):

(CҲ3)2АсО2Ҳ + 2Зн + 4ҲCл → (CҲ3)2АсҲ + 2ЗнCл2 + 2Ҳ2О
(CҲ3)2АсО2Ҳ + СО2 + ҲИ → (CҲ3)2АсИ + СО3 + Ҳ2О

Арсеник (ИИИ) ни ўз ичига олган турли хил гетеросик бирикмалари маълум. Буларга пиролнинг мишяк аналоги бўлган арсол ва пиридиннинг мишяк аналоги арсабензол киради.

Симметрик органоарсеник (ИИИ) бирикмалари, масалан, триметиларсин ва трифениларсин, координацион кимёда лигандлар сифатида кенг қўлланади. Улар ўзини фосфин лигандлари каби тутади, лекин камроқ асослидир. Диарс сифатида танилган C6Ҳ4(Ас(CҲ3)2)2 хелатловчи лиганддир. Торин бир нечта металлар учун кўрсаткичдир.

Органоарсеник (И) бирикмалари ва ишлатилиши

Савдо мақсадларда қўлланилиши ва сони жиҳатидан энг кам аҳамиятли органоарсеник (И) бирикмаларидир. Анти-сифилик препаратлар Салварсан ва Неосалварсан бу синфнинг вакили. Ушбу бирикмалар одатда Ас билан учта боғланиш хусусиятига эга, аммо фақат Ас-Ас ягона боғлари. Мишяк (И) нинг бирикмалари, лекин таркибида Ас=Ас қўш боғланишлари кам учрайди.

Кимёвий уруш

Органоарсеник бирикмалар, айниқса Ас-Cл алоқалари мавжуд бўлиб, кимёвий қурол сифатида, айниқса Биринчи Жаҳон уруши пайтида ишлатилган. Машҳур мисоллар орасида „Люизит“ (хлоровинил-2-арсеник дихлорид) ва „Кларк И“ (хлородифениларсин) мавжуд. Фенилдихлороарсин яна бир.

Табиатда тарқалиши

Мишяк кўпгина ҳаёт шакллари учун токсик бўлиб, у баъзи ҳудудларда юқори консентрацияда пайдо бўлганлиги сабабли, бир нечта детоксификация стратегиялари ишлаб чиқилган. Ноорганик мишяк ва унинг бирикмалари озиқ-овқат занжирига кириб, метилланиш жараёни орқали аста-секин мишякнинг камроқ заҳарли шаклига метаболланади[5]. Органоарсеник бирикмалар ноорганик мишяк бирикмаларининг биометилацияси натижасида[6], витамин Б<суб ид="мwқҚ">12</суб> билан боғлиқ ферментлар воситачилигида содир бўлади[7]. Мисол учун, моғор Сcопулариопсис бревиcаулис, агар ноорганик мишяк мавжуд бўлса, кўп миқдорда триметиларсин ишлаб чиқаради[8]. Органик бирикма арсенобетаин, бетаин, балиқ ва сув ўтлари каби баъзи денгиз озиқ-овқатларида, шунингдек, катта консентрацияларда қўзиқоринларда мавжуд. Ўртача одамнинг истеъмоли тахминан 10-50μ{\дисплайстйле \му}г/кун ни ташкил қилади Қиймати 1000μ{\дисплайстйле \му}г га яқин балиқ ёки қўзиқоринларни истеъмол қилишдан кейин одатий ҳол эмас. Аммо балиқ истеъмол қилиш хавфи кам, чунки бу мишяк бирикмаси деярли заҳарли эмас[9]. Арсенобетаин биринчи марта ғарбий рок омарида аниқланган[10][11].

Арсеник билан боғланган сахаридлар, биргаликда арсеношакарлар деб номланади, айниқса денгиз ўтларида учрайди. Арсеник таркибидаги липидлар ҳам маълум[12]. Гарчи мишяк ва унинг бирикмалари одамлар учун заҳарли бўлсада, биринчи синтетик антибиотиклардан бири Салварсан бўлиб, ундан фойдаланиш узоқ вақтдан бери тўхтатилган.

Табиий манбадан ажратилган ягона полиарсеник бирикма Янги Каледония денгиз шимгичи Эчиночалина баргибантида топилган арсеницин А дир[13].

Органоарсеник бирикмалар, уларнинг турларига қараб, саломатлик учун жиддий хавф туғдириши мумкин. Арсен кислотаси (Ас(ОҲ)3) ЛД50 га 34,5мг/кг га эга (сичқонча), бетаин (CҲ3)3Ас+CҲ2CО2 учун эса ЛД50 10 г/кг дан ошади[9].

Репрезентатив бирикмалар

Баъзи иллюстратив органоарсеник бирикмалар қуйидаги жадвалда келтирилган:

Органоарсеник Р Моляр масса CАС рақами Хусусиятлари
10,10'-оксибис-10 Ҳ -Феноксарсин </имг> 502.2318 58-36-6
Трифениларсин фенил </имг> 306.23 603-32-7 Эриш нуқтаси 58-61 °C
Фенилдихлорарсин фенил, хлор </имг> 222.93 696-28-6
Рохарсоне </имг> 263.04 121-19-7
Арсенобетаин </имг> 64436-13-1
Арсеницин А </имг> 389,76 925705-41-5 Эриш нуқтаси 182 дан 184 гача °C (360 дан 363 гача °Ф)
Вакил органоарсеник бирикмалар[13]

Номенклатура

Сиклик органоарсеник бирикмаларнинг номланиши ИУПАC томонидан тасдиқланган Ҳантзсч-Видман номенклатураси тизими[14] кенгайтмасига асосланади, қуйида умумлаштирилади[15]:

Ринг ҳажми Тўйинмаган ҳалқа Тўйинган ҳалқа
3 Арсирене Арсиран
4 Арсет Арсетан
5 Арсоле Арсолан
6 Арсинине Арсинане
7 Арсепин Арсепане
8 Арсосин Арсокан
9 Арсонин Арсон
10 Арсексин Арсеcан

Инглиз тилидаги „арсеҳоле“ (Шимолий Америкадан ташқарида кенг тарқалган) сўзига ўхшашлиги туфайли „арсоле“ номи ўйин-кулги нишони, „аҳмоқона исм“[16][17] ва бир нечта сўзлардан бири ҳисобланган ноодатий номга эга кимёвий бирикмалар. Бироқ, бу „аҳмоқона ном“ тасодифи ҳам батафсил илмий тадқиқотларни рағбатлантирди[18].

Яна қаранг

  • Арсеник биокимёси
  • Арсеник билан заҳарланиш
  • Арсеник токсиклиги
  • Туркум:Мишяк бирикмалари

Манбалар

  1. ↑ Сейфертҳ, Диэтмар (2001). „Cадет'с Фуминг Арсениcал Лиқуид анд тҳе Cаcодйл Cомпоундс оф Бунсен“. Органометаллиcс. 20-жилд, № 8. 1488–1498-бет. дои:10.1021/ом0101947.
  2. ↑ Сингҳ, Р. Сйнтҳетиc Другс. Миттал Публиcатионс (2002). ИСБН 817099831Х
  3. ↑ Стйбло, М.; Дел Разо, Л. М.; Вега, Л.; Гермолеc, Д. Р.; ЛеCлуйсе, Э. Л.; Ҳамилтон, Г. А.; Реэд, W.; Wанг, C.; Cуллен, W. Р. (2000). „Cомпаративе тохиcитй оф тривалент анд пентавалент инорганиc анд метҳйлатед арсениcалс ин рат анд ҳуман cеллс“. Арчивес оф Тохиcологй. 74-жилд, № 6. 289–299-бет. дои:10.1007/с002040000134. ПМИД 11005674.
  4. ↑ 4,0 4,1 Элсченброич, C. „Органометаллиcс“ (2006) Wилей-ВCҲ: Wеинҳеим. ИСБН 978-3-527-29390-2
  5. ↑ Реимер, К. Ж.. Органоарсениcалс. Дистрибутион анд трансформатион ин тҳе энвиронмент. Cамбридге: РСC публишинг, 2010 — 165–229-бет. ДОИ:10.1039/9781849730822-00165. ИСБН 978-1-84755-177-1. 
  6. ↑ Допп, Э.. Органоарсениcалс. Уптаке, метаболисм анд тохиcитй. Cамбридге: РСC публишинг, 2010 — 231–265-бет. ДОИ:10.1515/9783110436600-012. ИСБН 978-1-84755-177-1. 
  7. ↑ Тошиказу Каисе; Мицуо Огура; Такао Нозаки; Казуҳиса Саитоҳ; Теруаки Сакураи; Чиё Мацубара; Чуичи Wатанабе; Кен'ичи Ҳанаока (1998). „Биометҳйлатион оф Арсениc ин ан Арсениc-рич Фрешwатер Энвиронмент“. Апплиэд Органометаллиc Чемистрй. 11-жилд, № 4. 297–304-бет. дои:10.1002/(СИCИ)1099-0739(199704)11:4<297::АИД-АОC584>3.0.CО;2-0.
  8. ↑ Бентлей, Роналд; Частеэн, Тҳомас Г. (2002). „Миcробиал Метҳйлатион оф Металлоидс: Арсениc, Антимонй, анд Бисмутҳ“. Миcробиологй анд Молеcулар Биологй Ревиэwс. 66-жилд, № 2. 250–271-бет. дои:10.1128/ММБР.66.2.250-271.2002. ПМC 120786. ПМИД 12040126.
  9. ↑ 9,0 9,1 Cуллен, Wиллиам Р.; Реимер, Кеннетҳ Ж. (1989). „Арсениc спеcиатион ин тҳе энвиронмент“. Чемиcал Ревиэwс. 89-жилд, № 4. 713–764-бет. дои:10.1021/cр00094а002.
  10. ↑ Франcесcони, Кевин А.; Эдмондс, Жоҳн С. (1998). „Арсениc Спеcиэс ин Марине Самплес“ (ПДФ). Cроатиcа Чемиcа Аcта. 71-жилд, № 2. 343–359-бет. 2008-03-09да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
  11. ↑ Жоҳн С. Эдмондс; Кевин А. Франcесcони; Жаcк Р. Cаннон; Cолин Л. Растон; Бриан W. Скелтон; Аллан Ҳ. Wҳите (1977). „Исолатион, cрйстал струcтуре анд сйнтҳесис оф арсенобетаине, тҳе арсениcал cонституэнт оф тҳе wестерн роcк лобстер панулирус лонгипес cйгнус Георге“. Тетраҳедрон Леттерс. 18-жилд, № 18. 1543–1546-бет. дои:10.1016/С0040-4039(01)93098-9.
  12. ↑ Алиcе Румплер; Жоҳн С. Эдмондс; Марико Кацу; Кеннетҳ Б. Женсен; Wалтер Гоэсслер; Георг Рабер; Ҳелга Гуннлаугсдоттир; Кевин А. Франcесcони (2008). „Арсениc-Cонтаининг Лонг-Чаин Фаттй Аcидс ин Cод-Ливер Оил: А Ресулт оф Биосйнтҳетиc Инфиделитй?“. Ангеw. Чем. Инт. Эд. 47-жилд, № 14. 2665–2667-бет. дои:10.1002/аниэ.200705405. ПМИД 18306198.
  13. ↑ 13,0 13,1 Манcини, Инес; Гуэлла, Гразиано; Фростин, Марйвонне; Ҳнаwиа, Эдоуард; Лаурент, Доминиқуэ; Дебитус, Cеcиле; Пиэтра, Франcесcо (2006). „Он тҳе Фирст Полярсениc Органиc Cомпоунд фром Натуре: Арсениcин а фром тҳе Неw Cаледониан Марине СпонгеЭчиночалина баргибанти“. Чемистрй: А Эуропеан Жоурнал. 12-жилд, № 35. 8989–94-бет. дои:10.1002/чем.200600783. ПМИД 17039560.
  14. ↑ "Ревисион оф тҳе Эхтендед Ҳантзсч-Wидман Сйстем оф Номенcлатуре фор Ҳетеромоноcйcлес" ат ИУПАC, ретриэвед 29 Септ 2008
  15. ↑ Ничолас C. Норман. Чемистрй оф арсениc, антимонй, анд бисмутҳ. Спрингер, 1998 — 235-бет. ИСБН 978-0-7514-0389-3. Қаралди: 15-март 2011-йил. 
  16. ↑ Ричард Wацон Тодд. Муч адо абоут Энглиш: уп анд доwн тҳе бизарре бйwайс оф а фасcинатинг лангуаге. Ничолас Бреалей Публишинг, 25-май 2007-йил — 138-бет. ИСБН 978-1-85788-372-5. Қаралди: 15-март 2011-йил. 
  17. ↑ Паул W Май, Молеcулес wитҳ Силлй ор Унусуал Намес, публ. 2008 Империал Cоллеге Пресс, ИСБН 978-1-84816-207-5(пбк). Сеэ алсо тҳе Wеб паге „Молеcулес wитҳ Силлй ор Унусуал Намес“ ат тҳе Счоол оф Чемистрй, Университй оф Бристол, (ретриэвед 29 Септ 2008)
  18. ↑ М. П. Жоҳанссон; Ж. Жуселиус (2005). „Арсоле Ароматиcитй Ревиситед“. Летт. Орг. Чем. 2-жилд, № 5. 469–474-бет. дои:10.2174/1570178054405968. „Усинг қуантум чемиcал метҳодологй, wе реинвестигате тҳе ароматиcитй оф тҳе муч дебатед арсоле, усинг тҳе неwлй девелопед гауге-инcлудинг магнетиcаллй индуcед cурренц (ГИМИC) метҳод. ГИМИC провидес а қуантитативе меасуре оф тҳе индуcед ринг cуррент стренгтҳ, шоwинг арсоле то бе модерателй ароматиc.“