Ziyosfera

Orqa jarohati

Инсон орқа соҳасининг анатомияси

Орқа жароҳатлари — орқа умуртқа поғонаси суяклари, мушаклари ёки бошқа тўқималарининг шикастланиши, эскириши ёки травма натижасида юзага келадиган жароҳатлардир. Орқа жароҳатларининг кенг тарқалган турларига бойламларнинг чўзилиши, мушак ва пайларнинг чўзилиши, умуртқалараро диск чурраси ҳамда умуртқаларнинг синиши киради[1]. Кўпинча орқа оғриғи бел умуртқалари (лумбал умуртқа поғонаси) соҳасида кузатилади. Ушбу соҳа ўзининг юқори даражадаги ҳаракатчанлиги ҳамда мунтазам равишда тана вазнининг асосий қисмини кўтариб туриши сабабли жароҳатланишга мойилдир[2]. Ҳисоб-китобларга кўра, Америка Қўшма Штатлари аҳолисининг 80–90 фоизигача бўлган қисми ҳаёти давомида камида бир марта белнинг пастки қисмидаги оғриқдан азият чекиши мумкин[3].

Таснифи

Юмшоқ тўқималар шикастланишининг даражали таснифи

Мушак ва юмшоқ тўқима жароҳатлари даражаларга асосланган тасниф тизими ёрдамида таснифланиши мумкин[4].

  • 1-даража мушак чўзилиши — энг енгил даражадаги шикастланиш бўлиб, мушак толаларининг оз қисми зарарланади ва функсиянинг йўқолиши деярли кузатилмайди ёки умуман кузатилмайди.
  • 2-даража мушак чўзилиши — енгил ёки ўртача оғирликдаги шикастланиш бўлиб, тўқималарнинг сезиларли даражада зарарланиши ҳамда мушак кучи ёки функсиясининг қисман йўқолиши билан тавсифланади.
  • 3-даража мушак чўзилиши — энг оғир даражадаги шикастланиш бўлиб, бунда мушак бутунлай узилади ёки унинг функсияси тўлиқ йўқолади[4].

АО умуртқа жароҳатлари таснифи тизими

Умуртқа поғонаси жароҳатлари АО умуртқа жароҳатлари таснифи тизими ёрдамида таснифланиши мумкин[5]. Ушбу тизим А, Б ва C тоифаларидан иборат бўлиб, улар шикастланишнинг умуртқадаги жойлашуви (олдинги ёки орқа сегмент) ҳамда жароҳатни юзага келтирган кучнинг йўналишига асосланади.

  • А тури — сиқилиш кучи таъсирида юзага келадиган жароҳатлар бўлиб, асосан умуртқа танасининг шикастланиши билан боғлиқ.
  • Б тури — чалғитувчи (дистраcтион) куч таъсирида юзага келадиган жароҳатлар бўлиб, умуртқа поғонасининг орқа тузилмаларида структуравий шикастланишга олиб келади.
  • C тури — умуртқа поғонасининг олдинги ва орқа қисмларининг иккаласи ҳам шикастланиши натижасида узилган сегментларнинг исталган йўналишда силжиши билан тавсифланади[5][6].

Мазкур тасниф тизими умуртқа поғонасининг бўйин умуртқалари, кўкрак-бел умуртқалари ҳамда думғаза суяги соҳаларидаги жароҳатларни таснифлашда қўлланилади.

Диск чурралари учун МСУ таснифи

Умуртқалараро диск чурралари Магнетик резонанс томография (МРТ) тасвирларида чурранинг ўлчами ва жойлашувига қараб даражаларга ажратилиши мумкин.

Ўлчами

Чурранинг ўлчами унинг умуртқалараро тешик (вертебрал форамен) ичига қанчалик чиқиб турганлиги билан белгиланади. Диск чурралари учун МСУ таснифи чурранинг ўлчамини аниқлашда дискнинг фасет бўғимига нисбатан жойлашувидан фойдаланади[7]. МСУ таснифига кўра, диск чуррасининг ўлчами 1-, 2- ёки 3-даража билан баҳоланади. Бунда 1-даража энг енгил, 3-даража эса энг оғир ҳолатни билдиради.

Жойлашуви

Диск чуррасининг жойлашуви ҳам МСУ таснифи ёрдамида тавсифланади. Ушбу тасниф диск бўртмасининг ўрта чизиқдан қанчалик узоқлашганини А, Б ёки C даражалари орқали ифодалайди[7].

  • А даража — диск чурраси ўрта чизиқда жойлашганлигини билдиради.
  • C даража — энг чекка (латерал) жойлашган чурралар бўлиб, умуртқалараро тешик ичига чиқади. Айнан шу тешик орқали орқа мия нервлари ўтади.
  • Б даража — А ва C даражалари орасида жойлашган чурраларни билдиради. Бунда латерал чегарани аниқлаш учун фасет бўғими мўлжал сифатида олинади.

МСУ таснифи асосан бел (лумбал) умуртқа поғонасидаги диск чурраларини таснифлаш учун қўлланилади.

Сабаблари

Кўплаб орқа жароҳатлари ўхшаш сабабларга эга. Орқа мушакларининг чўзилиши ва бойламларнинг шикастланиши оғир юкларни нотўғри кўтариш, мушакларнинг ортиқча зўриқиши, кескин ҳаракатлар ёки бевосита травма натижасида юзага келиши мумкин[8]. Диск чурраси одатда ёш билан боғлиқ дегенератив ўзгаришлар, йиқилиш ёки автоҳалокат каби травмалар, шунингдек оғир юкни кўтаришда эгилиш ёки бурилиш билан боғлиқ[9]. Умуртқаларнинг синишига кўпинча кучли зарба, нотўғри ёки ҳаддан ташқари ўқ бўйлаб сиқилиш кучи, шунингдек умуртқа поғонасининг ҳаддан ташқари букилиши (гиперфлексия) ёки ҳаддан ташқари ёзилиши (гиперекстензия) сабаб бўлади[10].

Болалар ва кекса ёшдаги одамларда умуртқа синишлари умуртқа поғонасининг ривожланиши ёки соғлиғи билан боғлиқ бўлиши мумкин. Болаларда энг кўп учрайдиган умуртқа синиши спондилолиз бўлиб, у спондилолистезга ўтиши мумкин[11]. Вояга етмаган скелет таркибида ҳали тўлиқ суякланиш жараёнидан ўтмаган ўсиш пластинкалари мавжуд бўлади[11]. Кекса ёшдаги одамларда эса умуртқа синишлари остеопороз туфайли скелетнинг заифлашиши оқибатида янада оғирлашади[12][13].

Манбалар

  1. ↑ „Баcк инжуриэс“. МедлинеПлус. У. С. Натионал Либрарй оф Медиcине анд Натионал Институтес оф Ҳеалтҳ. Жулй 2, 2009. Аccессед Жулй 15, 2009
  2. ↑ Шиэл, Wиллиам C. „Лоwер Баcк Паин“. МедиcинеНет.cом. Жан 22, 2008
  3. ↑ Путз-Андерсон, Верн, Тҳомас Wатерс, анд Арун Гарг. (1994). Апплиcатионс Мануал фор тҳе Ревисед НИОСҲ Лифтинг Эқуатион. Натионал Институте фор Оccупатионал Сафетй анд Ҳеалтҳ. НИОСҲ (ДҲҲС) Публиcатион 94–110
  4. ↑ 4,0 4,1 Муэллер-Wоҳлфаҳрт, Ҳанс-Wилҳелм; Ҳаэнсел, Лутз; Митҳоэфер, Каи; Экстранд, Жан; Энглиш, Брян; МcНаллй, Стевен; Орчард, Жоҳн; ван Дижк, C Ниэк эт ал. (Април 2013). "Терминологй анд cлассифиcатион оф мусcле инжуриэс ин спорт: Тҳе Мунич cонсенсус статемент". Бритиш Жоурнал оф Спорц Медиcине 47 (6): 342–350. дои:10.1136/бжспорц-2012-091448. ИССН 0306-3674. ПМИД 23080315. ПМC 3607100. ҳттп://лиу.дива-портал.орг/смаш/гет/дива2:618314/ФУЛЛТЕХТ01. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Реинҳолд, Махимилиан; Аудигé, Лаурент; Счнаке, Клаус Жоҳн; Беллабарба, Cарло; Даи, Ли-Янг; Онер, Ф. Cумҳур (Оcтобер 2013). "АО спине инжурй cлассифиcатион сйстем: а ревисион пропосал фор тҳе тҳораcиc анд лумбар спине". Эуропеан Спине Жоурнал 22 (10): 2184–2201. дои:10.1007/с00586-013-2738-0. ИССН 0940-6719. ПМИД 23508335. ПМC 3804719. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3804719. 
  6. ↑ „АО Спине Cлассифиcатион Сйстемс“ (эн). АО Спине. АО Фоундатион. Қаралди: 2022-йил 13-июн.
  7. ↑ 7,0 7,1 Мйслиwиэc, Лаwренcе Wалтер; Чолеwиcки, Жаcек; Wинкелплеcк, Мичаэл Д.; Эис, Грег П. (Жулй 2010). "МСУ Cлассифиcатион фор ҳерниатед лумбар дисcс он МРИ: тоwард девелопинг обжеcтиве cритериа фор сургиcал селеcтион". Эуропеан Спине Жоурнал 19 (7): 1087–1093. дои:10.1007/с00586-009-1274-4. ИССН 0940-6719. ПМИД 20084410. ПМC 2900017. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2900017. 
  8. ↑ „Баcк Мусcле Страинс анд Спраинс | Cлевеланд Cлиниc“. Cлевеланд Cлиниc. Қаралди: 2017-йил 5-август.
  9. ↑ „Ҳерниатед диск - Сймптомс анд cаусес“. Маё Cлиниc. Қаралди: 2017-йил 5-август.
  10. ↑ „Спинал cолумн инжуриэс ин адулц: Дефинитионс, мечанисмс, анд радиограпҳс“. www.уптодате.cом. Қаралди: 2017-йил 5-август.
  11. ↑ 11,0 11,1 Диздаревиc, Исмар; Бишоп, Мегҳан; Сгромоло, Ниcоле; Ҳаммоуд, Соммер; Атанда, Алфред (Новембер 2015). "Аппроач то тҳе педиатриc атҳлете wитҳ баcк паин: море тҳан жуст тҳе парс". Тҳе Пҳйсиcиан анд Спорцмедиcине 43 (4): 421–431. дои:10.1080/00913847.2015.1093668. ИССН 2326-3660. ПМИД 26513167. 
  12. ↑ МcCартҳй, Жасон (Аугуст 6, 2017). "Диагносис анд Манагемент оф Вертебрал Cомпрессион Фраcтурес". Америcан Фамилй Пҳйсиcиан 94 (1): 44–50. ПМИД 27386723. ҳттп://www.аафп.орг.прохй.wестерну.эду/афп/2016/0701/п44.ҳтмл#афп20160701п44-б14. 
  13. ↑ Кендлер, Д. Л.; Бауэр, Д. C.; Дависон, К. С.; Диан, Л.; Ҳанлей, Д. А.; Ҳаррис, С. Т.; МcCлунг, М. Р.; Миллер, П. Д. эт ал. (Фебруарй 2016). "Вертебрал Фраcтурес: Cлиниcал Импортанcе анд Манагемент". Тҳе Америcан Жоурнал оф Медиcине 129 (2): 221.э1–10. дои:10.1016/ж.амжмед.2015.09.020. ИССН 1555-7162. ПМИД 26524708.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Orqa_jarohati" dan olindi