Ўлик денгиз соҳилидаги туз конлари
Галит (тош тузи) Wиэлиcзка туз конидан, Маłополскиэ, Полша
Анд тоғларидан Боливия атиргул тузи

Туз минерал бўлиб, асосан, натрий хлориддан (НаCл) ташкил топган, тузларнинг каттароқ синфига мансуб кимёвий бирикма; табиий кристалли минерал шаклидаги туз тош тузи ёки галит деб аталади. Туз денгиз сувида жуда кўп миқдорда мавжуд. Очиқ океанда бир литр денгиз сувига 35 г (1.2 оз) га яқин қаттиқ моддалар тўғри келади, шўрлиги 3,5 %.

Туз умуман ҳаёт учун зарур бўлиб, шўрлик инсоннинг асосий лаззатларидан биридир. Туз энг қадимги ва энг кенг тарқалган озиқ-овқат зираворларидан бири бўлиб, тузлаш озиқ-овқат маҳсулотларини сақлашнинг муҳим усули ҳисобланади.

Тузни қайта ишлашнинг энг қадимги далилларидан баъзилари милоддан аввалги 6000-йилга тўғри келади, ҳозирги Руминия ҳудудида яшовчи одамлар тузларни олиш учун булоқ сувини қайнатган; Хитойда туз заводи тахминан худди шу даврга тўғри келади. Туз, шунингдек, қадимги ибронийлар, юнонлар, римликлар, византияликлар, хетликлар, мисрликлар ва ҳиндлар томонидан қадрланган. Туз муҳим савдо ашёсига айланди ва қайиқда Ўрта эр денгизи бўйлаб, махсус қурилган туз йўллари бўйлаб ва Саҳрои Кабир бўйлаб туя карвонларида ташилди. Тузнинг танқислиги ва умумбашарий эҳтиёж халқларни у учун урушга олиб келди ва ундан солиқ тушумларини ошириш учун фойдаланишга мажбур қилди. Туз диний маросимларда ишлатилади ва бошқа маданий ва анъанавий аҳамиятга эга.

Туз туз конларидан қайта ишланади ва денгиз суви (денгиз тузи) ва минералларга бой булоқ сувлари саёз ҳовузларда буғланади. Унинг асосий саноат маҳсулотлари каустик сода ва хлордир; Туз кўплаб саноат жараёнларида, шу жумладан поливинилхлорид, пластмасса, қоғоз хамири ва бошқа кўплаб маҳсулотларни ишлаб чиқаришда қўлланади. Дунёда йиллик икки юз миллион тонна туз ишлаб чиқаришнинг тахминан 6 % инсон истеъмоли учун ишлатилади. Бошқа мақсадларга сувни тозалаш жараёнлари, автомобил йўлларини муздан тушириш ва қишлоқ хўжалигида фойдаланиш киради. Овқатланиш мумкин бўлган туз денгиз тузи ва ош тузи каби шаклларда сотилади, уларда одатда ёпишишига қарши восита мавжуд ва ёд танқислигининг олдини олиш учун ёдланган бўлиши мумкин. Овқат пиширишда ва дастурхонда қўлланиши билан бир қаторда, туз кўплаб қайта ишланган озиқ-овқат маҳсулотларида мавжуд.

Натрий электролит ва осмотик эритма сифатида инсон саломатлиги учун муҳим озиқ моддадир[1][2][3]. Тузни ҳаддан ташқари истеъмол қилиш болалар ва катталарда юрак-қон томир касалликлари, масалан, гипертензия хавфини ошириши мумкин. Тузнинг бундай соғлиққа таъсири узоқ вақтдан бери ўрганилган. Шунга кўра, кўплаб жаҳон соғлиқни сақлаш ассоциациялари ва ривожланган мамлакатлардаги экспертлар машҳур шўр овқатлар истеъмолини камайтиришни тавсия қиладилар[3][4]. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти катталарга натрийни 2000 мгдан кам истеъмол қилишни тавсия қилади, кунига 5 грамм тузга тенг[5][6].

Тарих

Ҳалле, Саксония-Анҳалтда туз ишлаб чиқариш (1670)

Тарих давомида тузнинг мавжудлиги сивилизация учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган. Ҳозир Европадаги биринчи шаҳар бўлган деб ҳисобланган Болгариядаги Солницата туз кони бўлиб, ҳозирги Болқон деб номланувчи ҳудудни милоддан аввалги 5400-йилдан бери туз билан таъминлайди. Ҳатто Солницата номи „туз ишлайди“ деган маънони англатади.

Одамлар сўнгги юз йил давомида озиқ-овқат маҳсулотларини сақлаш учун консерва ва сунъий совутишдан фойдаланган бўлса-да, туз минглаб йиллар давомида энг машҳур озиқ-овқат консерванти бўлиб келган, айниқса гўшт учун[7]. Руминиянинг Неамț округи, Лунка шаҳридаги тузли булоқ ёнидаги Пояна Слатинеи археологик ёдгорлигида жуда қадимий туз заводи топилди. Далиллар шуни кўрсатадики, Преcуcутени маданиятининг неолит одамлари эрамиздан аввалги 6050-йилларда тузни олиш учун брикетлаш жараёни орқали туз билан тўлдирилган булоқ сувини қайнатишган[8]. Ушбу операциядан олинган туз, дастлабки ишлаб чиқариш бошланганидан кўп ўтмай, бу жамият аҳолисининг тез ўсиши билан бевосита боғлиқ бўлиши мумкин[9]. Хитойнинг Шанси шаҳридаги Юнченг яқинидаги Хиэчи кўли юзасидан туз йиғиб олиш эрамиздан аввалги камида 6000-йилга тўғри келади ва бу энг қадимги тасдиқланган туз заводларидан бирига айланади[10].

Гўшт, қон, сут каби ҳайвонларнинг тўқималарида ўсимлик тўқималарига қараганда кўпроқ туз мавжуд[11]. Қўйлари ва подалари билан кун кечирадиган кўчманчилар овқатлари билан туз истеъмол қилмайдилар, лекин асосан дон ва сабзавот маҳсулотлари билан озиқланадиган деҳқонлар ўз диэтасини туз билан тўлдиришлари керак[12]. Сивилизациянинг тарқалиши билан туз дунёнинг асосий савдо товарларидан бирига айланди. Қадимги ибронийлар, юнонлар, римликлар, византияликлар, хеттлар ва бошқа антик халқлар учун жуда қадрли эди. Яқин Шарқда туз тантанали равишда шартномани муҳрлаш учун ишлатилган ва қадимги ибронийлар Худо билан " туз аҳдини " тузган ва Унга ишонишларини кўрсатиш учун қурбонликларига туз сепган[13].  Уруш давридаги қадимий амалиёт эрни тузлаш эди: ўсимликлар ўсишини олдини олиш учун мағлубиятга учраган шаҳарда туз сепиш. Библияда Худо томонидан Шакамда буни қилишни буюрган шоҳ Абималек ҳақида ҳикоя қилинади[14] ва турли матнларда Рим генерали Сcипио Аэмилианус Африcанус учинчи йилда мағлубиятга учраганидан кейин Карфаген шаҳрини шудгор қилиб, туз сепганини даъво қилади. Пуни уруши (милоддан аввалги 146 йил).[15]

Ош тузи донасининг СЕМ тасвири

Туз асосан натрий хлориддир (НаCл). Денгиз тузи ва қазиб олинган тузда из элементлари бўлиши мумкин. Қазиб олинган туз кўпинча тозаланади. Туз кристаллари шаффоф ва куб шаклида; улар одатда оқ кўринади, аммо ифлосликлар уларга кўк ёки бинафша ранг бериши мумкин. Сувда эритилганда натрий хлорид На + ва Cл - ионларига ажралади ва эрувчанлиги бир литрда 359 граммни ташкил қилади.[16] Совуқ эритмалардан туз НаCл·2Ҳ2О дигидрат шаклида кристалланади. Натрий хлорид эритмалари тоза сувникидан жуда фарқ қилади; тузнинг масса улуши 23.31 % бўлган эритма учун музлаш нуқтаси −21,12 °C (-6,02 °Ф), тўйинган туз эритмасининг қайнаш нуқтаси 108,7 °C атрофида (227,7 °Ф) бўлади.

Овқатланадиган туз

Ошхона тузини ошхона тузи билан солиштириш. Қора фонда ҳар бирининг олдига туз сепилган одатдаги туз силкитгич ва туз идиши кўрсатилган.

Туз инсон ва бошқа ҳайвонларнинг саломатлиги учун зарурдир ва у бешта асосий таъм сезгиларидан биридир[17]. Туз кўплаб ошхоналарда қўлланади ва у кўпинча овқатни истеъмол қилиш учун овқатланиш столидаги туздонларда топилади. Туз, шунингдек, кўплаб ишлаб чиқарилган озиқ-овқат маҳсулотларининг таркибий қисмидир. Стол тузи 97 дан 99 фоизгача тозаланган натрий хлорид тузидир[18]. Одатда, тузга туздондан эркин тушиши учун натрий алуминосиликат ёки магний карбонат каби қотиб қолишга қарши агентлар қўшилади. Калий ёдидни ўз ичига олган ёдланган туз кенг тарқалган. Баъзи одамлар қўшимча намликни сўриб олиш, акс ҳолда ҳосил бўлиши мумкин бўлган туз бўлакларини парчалашга ёрдам бериш учун тузли идишга бир неча пишмаган гуруч доналари[19] ёки тузли кракер каби қуритгич қўйишади[20].

Бойитилган ош тузи

Истеъмол қилиш учун сотиладиган баъзи ош тузлари, айниқса ривожланаётган мамлакатларда турли хил соғлиқ муаммоларини ҳал қилувчи қўшимчаларни ўз ичига олади. Қўшимчаларнинг ўзига хослиги ва миқдори мамлакатдан мамлакатга фарқ қилади. Ёд инсон учун муҳим микроэлемент ҳисобланади ва бу элементнинг этишмаслиги катталарда тироксин ишлаб чиқаришнинг пасайишига (гипотироидизм) ва қалқонсимон безнинг кенгайишига (эндемик буқоқ) ёки болаларда кретинизмга олиб келиши мумкин[21]. Ёдланган туз 1924-йилдан буён шу шартларни тузатиш учун ишлатилган[22] ва оз миқдордаги калий ёдид, натрий ёдид ёки натрий ёдат билан аралаштирилган ош тузидан иборат. Ёдни барқарорлаштириш учун оз миқдорда декстроз қўшилиши мумкин[23]. Ёд танқислиги бутун дунё бўйлаб икки миллиардга яқин одамга таъсир қилади ва ақлий заифликнинг олдини олиш мумкин бўлган асосий сабабдир[24]. Ёдланган ош тузи ишлатиладиган мамлакатларда ёд танқислиги касаллиги сезиларли даражада камайди[25].

Овқатдаги туз

Туз кўпчилик озиқ-овқатларда мавжуд, аммо гўшт, сабзавот ва мевалар каби табиий озиқ-овқатларда у жуда оз миқдорда мавжуд. У кўпинча қайта ишланган озиқ-овқатларга қўшилади (масалан, консерва ва айниқса тузланган овқатлар, тузланган овқатлар ва газак ёки бошқа қулай овқатлар), бу ерда у ҳам консервант, ҳам хушбўй ҳид вазифасини бажаради. Сут тузи ёғ ва пишлоқ маҳсулотларини тайёрлашда ишлатилади[26]. Хушбўй ҳид сифатида туз бошқа озиқ-овқатларнинг аччиқлигини бостириш орқали уларнинг таъмини яхшилайди ва уларни янада мазали ва нисбатан ширин қилади[27].

Ишлаб чиқариш

Уолвис кўрфазидаги денгиз тузининг буғланиш ҳовузи. Галофил организмлар қизил ранг беради

Озиқ-овқат тузи саноати ривожланган мамлакатларда туз ишлаб чиқаришнинг фақат кичик қисмини (Европада 7 %) ташкил қилади[28], гарчи бутун дунё бўйлаб озиқ-овқат маҳсулотларидан фойдаланиш умумий ишлаб чиқаришнинг 17,5 % ни ташкил қилади[29].

2018-йилда дунёда жами туз ишлаб чиқариш 300 миллион тоннани ташкил этди, ишлаб чиқарувчиларнинг биринчи олтилиги Хитой (68 миллион), АҚШ (42 миллион), Ҳиндистон (29 миллион), Германия (13 миллион), Канада (13 миллион) ва Австралия (12 миллион)[30].

Динда

Рус тўй маросимида нон ва туз

Туз азалдан дин ва маданиятда муҳим ўрин тутган. Браҳман қурбонликлари пайтида, Хет урф-одатларида ва янги ойда семитлар ва юнонлар томонидан ўтказиладиган байрамларда, туз оловга ташланган ва у ерда шовқин-сурон пайдо бўлган[31]. Қадимги мисрликлар, юнонлар ва римликлар ўз худоларига туз ва сув қурбонликлари билан мурожаат қилишган ва баъзи одамлар буни христиан динида Муқаддас сувнинг келиб чиқиши деб ҳисоблашади[32].

Манбалар

  1. ↑ Сcиэнтифиc Репорт оф тҳе 2015 Диэтарй Гуиделинес Адвисорй Cоммиттеэ. УС Департмент оф Агриcултуре, 2015 — 7-бет. 
  2. ↑ Cоммиттеэ он тҳе Cонсеқуэнcес оф Содиум Редуcтион ин Популатионс. Содиум интаке ин популатионс: ассессмент оф эвиденcе Стром: . Институте оф Медиcине оф тҳе Натионал Аcадемиэс, 2013. ДОИ:10.17226/18311. ИСБН 978-0-309-28295-6. Қаралди: 2013-йил 17-октябр. 
  3. ↑ 3,0 3,1 „Мост Америcанс шоулд cонсуме лесс содиум“. Салт. Cентерс фор Дисеасе Cонтрол анд Превентион. 2013-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 17-октябр.
  4. ↑ „ЭФСА провидес адвиcе он адверсе эффеcц оф содиум“. Эуропеан Фоод Сафетй Аутҳоритй (2005-йил 22-июн). 2017-йил 4-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 9-июн.
  5. ↑ „WҲО иссуэс неw гуиданcе он диэтарй салт анд потассиум“. WҲО (2013-йил 31-январ). 2016-йил 20-июлда асл нусхадан архивланган.
  6. ↑ Делаҳае, Ф. (2012). „Эуропе ПМC“. Прессе Мéдиcале. 41-жилд, № 6 Пт 1. 644–649-бет. дои:10.1016/ж.лпм.2012.02.035. ПМИД 22465720. 7 Жуне 2021да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2021-06-07.
  7. ↑ Барбер 1999.
  8. ↑ Wеллер & Думитроаиа 2005.
  9. ↑ Wеллер, Бриганд & Нунингер 2008.
  10. ↑ Курланскй 2002.
  11. ↑ Бусс, Давид. Мануал оф Нутритион. Ҳер Мажестй'с Статионерй Оффиcе, 1973 — 37–38-бет. ИСБН 978-0-11-241112-3. 
  12. ↑ Wоод. „Салт (НаCл)“. Энcйcлопæдиа Британниcа онлине. 2015-йил 2-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 9-октябр.
  13. ↑ Суитт. „Cовенант оф салт“. Редисcоверинг тҳе Олд Тестамент. Сеэд оф Абраҳам Министриэс. 2016-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 12-октябр.
  14. ↑ Гевиртз, Станлей (1963). „Жеричо анд Шечем: А Религио-Литерарй Аспеcт оф Cитй Деструcтион“. Ветус Тестаментум. 13-жилд, № 1. 52–62-бет. дои:10.2307/1516752. ЖСТОР 1516752.
  15. ↑ Риплей, Георге. Тҳе Неw Америcан Cйcлопæдиа: а Популар Диcтионарй оф Генерал Кноwледге, 1863 — 497-бет. 
  16. ↑ Wоод, Франк Осборне; Ралстон, Роберт Ҳ.. "Салт (НаCл)". Энcйcлопæдиа Британниcа. Арчивед фром тҳе оригинал он 2 Май 2015. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20150502184136/ҳттп://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/519712/салт-НаCл. Қаралди: 16 Оcтобер 2013. 
  17. ↑ „Тҳе сенсе оф тасте“ (2013-йил 16-март). 2016-йил 8-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 16-октябр.
  18. ↑ „Тесcо Табле Салт 750г“. Тесcо. — „Нутритионал аналйсис провидед wитҳ Тесcо Табле Салт статес 38.9 перcент содиум бй wеигҳт wҳич эқуалс 97.3 перcент содиум члориде“. 2009-йил 11-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 5-декабр.
  19. ↑ „Риcе ин Салт Шакерс“. Аск а Сcиэнтист. 2011-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 29-июл.
  20. ↑ „Фоод Фрешнесс“. КОМО Неwс. 2011-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 8-июл.
  21. ↑ Ваидя, Чакера & Пеарcе 2011.
  22. ↑ Маркел 1987.
  23. ↑ „Cаннинг анд Пиcклинг салт“. Пенн Стате Университй. 2013-йил 7-апрелда асл нусхадан архивланган.; „ФАҚс“. Мортон Салт. 2014-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  24. ↑ МcНеил, Доналд Г. Жр. „Ин Раисинг тҳе Wорлд'с И.Қ., тҳе Сеcрет'с ин тҳе Салт“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2006-йил 16-декабр). 2008-йил 9-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 4-декабр.
  25. ↑ „Иодизед салт“. Салт Институте (2009). 2013-йил 14-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 5-декабр.
  26. ↑ Пиэтерс, А.Ж.. Эхперимент Статион Wорк, Бреад анд тҳе Принcиплес оф Бреад Макинг. У.С. Департмент оф Агриcултуре, 1899 — 28–30-бет. Қаралди: 2015-йил 17-ноябр. 
  27. ↑ Бреслин, П. А. С.; Беаучамп, Г. К. (5 Жуне 1997). „Салт энҳанcес флавоур бй суппрессинг биттернесс“. Натуре. 387-жилд, № 6633. 563-бет. Бибcоде:1997Натур.387..563Б. дои:10.1038/42388. ПМИД 9177340.
  28. ↑ „Салт Усес“. Эуропеан Салт Продуcерс' Ассоcиатион. 2015-йил 12-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 5-май.
  29. ↑ „Роскилл Информатион Сервиcес“. Роскилл.cом (2011-йил 30-март). 2003-йил 18-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 7-июл.
  30. ↑ Болен, Wаллаcе П. (Фебруарй 2019). УС Геологиcал Сурвей, Минерал Cоммодитй Суммариэс (Репорт). УС Геологиcал Сурвей. Арчивед он 31 Жулй 2019. Андоза:Cитатион эррор. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20190731194635/ҳттпс://прд-wрет.с3-ус-wест-2.амазонаwс.cом/ассец/палладиум/продуcтион/атомс/филес/мcс-2019-салт.пдф. 
  31. ↑ Ресеарч артиcле: Салт. Қаралди: 2013-йил 13-октябр. 
  32. ↑ „10+1 Тҳингс ёу май нот кноw абоут Салт“. Эпикоуриа. Фалл/Wинтер-жилд, № 3. 2006. 4 Жулй 2008да асл нусхадан архивланди.