Oshxona

Ошхона — бу турар-жой ёки тижорат муассасасида овқат тайёрлаш учун ишлатиладиган хона ёки хонанинг бир қисми. Замонавий ўрта тоифадаги турар-жой ошхонаси одатда печка,музлатгич,модулли дизайнга мувофиқ ташкил этилган иш столлари ва ошхона кабинетлари билан жиҳозланган бўлади. Кўпгина уй хўжаликлар ошхоналарида микрото'лқинли печ, идиш ювиш машинаси ва бошқа электр жиҳозлари мавжуд. Ошхонанинг асосий вазифалари овқатни сақлаш, тайёрлаш ва пишириш (ва идишларни ювиш каби тегишли вазифаларни бажариш)дир. Хона ёки ҳудуд овқатланиш (ёки нонушта каби кичик овқатлар), кўнгил очиш ва кир ювиш учун ҳам ишлатилиши мумкин. Ошхона дизайни ва қурилиши бутун дунёда катта тижорат бозори ҳисобланади.
Тижорат ошхоналари ресторанларда, кафеларда, меҳмонхоналарда, касалхоналарда, ўқув ва иш жойларида, армия казармаларида ва шунга ўхшаш муассасаларда жойлашган. Бу ошхоналар одатда турар жой ошхонасига қараганда каттароқ ҳажмли бўлади ҳамда кўпроқ ускуналар билан жиҳозланади. Мисол учун, катта ресторанда улкан музлатгич ва катта идиш ювиш машинаси бўлиши мумкин[1][2].
Ривожланган мамлакатларда тижорат ошхоналари одатда соғлиқни сақлаш қонунларига бўйсунади. Улар вақти-вақти билан соғлиқни сақлаш ходимлари томонидан текширилади ва қонун билан белгиланган гигиеник талабларга жавоб бермаса, ёпилади.
Тарихи
Ўрта асрларда

Илк ўрта асрлардаги Европа уйларида ошхоналар одатда, уйнинг кириш қисми ва камин оралиғида жойлашган эди.Бой одамларнинг уйларида одатда бир нечта ошхона мавжуд эди. Баъзи уйларда учтадан ортиқ ошхона бор эди. Ошхоналар уларда тайёрланадиган таом турларига қараб ажратилган[3].
Ошхона катта залдан алоҳида бўлиши мумкин, чунки пишириш жойидан тутун чиқади ва ёнғин содир бўлиш эҳтимоли мавжуд[4]. Ўрта асрлардаги ошхоналарнинг бир нечтаси сақланиб қолган, чунки улар „эфемерли тузилмалар“ ҳисобланади[5].
Мустамлакачи Америка
Ошхона ҳақидаги дастлабки ёзувлардан бири 1648-йилда Коннектикут штатидаги Виндзорлик Жон Портернинг мулки инвентарида топилган. Инвентар уйдаги товарлар рўйхатини „киттчин устида“ ва „киттчин ичида“ деб номлаган. Ошхонада келтирилган нарсалар: кумуш қошиқлар, калайлар, гуручлар, темир, қуроллар, ўқ-дорилар, каноп, зиғир ва „хонадаги бошқа асбоблардир“[6].
Рационализация
1926-йилда Маргарет Счüтте-Лиҳотзкй томонидан ижтимоий уй -жой лойиҳалари учун мўлжалланган Франкфурт ошхонаси замонавий жиҳозланган ошхонага қадам бўлди. Бу ошхона ошхона самарадорлигини оптималлаштириш ва қурилиш харажатларини камайтириш учун қурилган. Дизайн вақт-ҳаракатни батафсил ўрганиш ва бўлажак ижарачилар билан ошхонадан нима кераклигини аниқлаш учун қилинган суҳбатлар натижасида яратилган. Шутте-Лихоцкийнинг жиҳозланган ошхонаси 1930-йилларда Франкфуртда қурилган уй-жой лойиҳаларидаги 10 000 га яқин хонадонларда қурилган[7].
Материаллар
1926-йилги Франкфурт ошхонаси дастурга қараб бир нечта материаллардан тайёрланган. Замонавий ошхоналар турли хил материаллар ва қопламалар, шу жумладан ёғоч қопламалар, лак, шиша, меламин, ламинат, керамика ёки МДФдан фойдаланади. Жуда оз сонли ишлаб чиқарувчилар зангламайдиган пўлатдан уйда ошхона ишлаб чиқарадилар. 1950-йилларга қадар пўлат материали ошхоналар учун меъморлар томонидан ишлатилган, аммо бу материал кейинроқ арзонроқ панеллар билан алмаштирилди.
Уй ошхонасини режалаштириш
Ошхонадаги ишни оптималлаштириш бўйича биринчи ғоялар Кетрин Бичернинг „Маҳаллий иқтисодиёт бўйича рисола“сига бориб тақалади (1843, синглиси Гарриэт Бичер Стоу билан биргаликда 1869-йилда "Америкалик аёл уйи" сифатида қайта кўриб чиқилган ва қайта нашр этилган). Бичернинг „модел ошхонаси“ биринчи марта эрта эргономикага асосланган тизимли дизайнни тарғиб қилди. Дизайн деворларда оддий жавонлар, кенг иш майдони ва турли хил озиқ-овқат маҳсулотларини сақлаш учун махсус жойларни ўз ичига олган.
Кристин Фредерик 1913-йилдан бошлаб „Янги уй хўжалигини бошқариш“ мавзусида бир қатор мақолаларни нашр этди, унда у Тейлористик самарадорлик тамойилларига риоя қилган ҳолда ошхонани таҳлил қилди, вақтни батафсил ўрганишни тақдим этди ва улардан ошхона дизайнини ишлаб чиқди. Унинг ғоялари 1920-йилларда Германия ва Австрия меъморлари, хусусан Бруно Таут, Эрна Меер, Маргарете Шутте-Лихоцки ва Бенита Отте томонидан қабул қилинди[8].Бу ғоя асосида улар 1923-йилда қуриб битказилган „Ҳаус ам Ҳорн“ учун биринчи жиҳозланган ошхонани лойиҳалаштирган[9]. Шу каби дизайн тамойиллари Счüтте-Лиҳотзки томонидан 1927-йилда Франкфуртдаги Эрнст Майнинг Рöмерстадт ижтимоий уй-жой лойиҳаси учун мўлжалланган машҳур „Франкфурт ошхонаси“ учун ишлатилган.

Бошқа турлар

Меҳмонхоналар, шифохоналар, ўқув ва иш жойлари, армия казармалари ва шунга ўхшаш муассасаларда жойлашган ресторан ва кафетерия ошхоналари одатда (ривожланган мамлакатларда) соғлиқни сақлаш қонунларига бўйсунади. Улар вақти-вақти билан соғлиқни сақлаш ходимлари томонидан текширилади ва қонун билан белгиланган гигиеник талабларга жавоб бермаса, ёпилади.
Катта ҳажмли ошхоналар (қал’а ошхоналари) кўпинча янги технологиялар биринчи бўлиб қўлланган жойлар эди. Масалан, Бенжамин Томпсоннинг „энергия тежовчи печкаси“. ХИХ аср бошларида бир нечта қозонларни иситиш учун битта оловдан фойдаланадиган тўлиқ ёпиқ темир печка катта ошхоналар учун мўлжалланган.Улар маиший фойдаланиш учун мослаштирилгунга қадар яна ўттиз йил ўтди.
Тез овқатланиш ва қулай овқатланиш тенденсиялари ресторан ошхоналарининг ишлаш услубини ўзгартирди. Бундай турдаги ресторанларнинг баъзилари фақат ўзларига етказиб бериладиган таомларни „тугатишлари“ ёки шунчаки тўлиқ тайёрланган таомларни иситиб мижозларга беришлари мумкин. Кўпи билан гамбургер, бифштекс, грилл қилишлари мумкин. Аммо ХХИ асрнинг бошларида c-дўконлар (дўконлар) баъзи тез овқатланиш шохобчаларига қараганда кўпроқ озиқ-овқат тайёрлаш ва мижозларга яхши хизмат кўрсатиш орқали бозор улушининг кўпроқ қисмини жалб қилмоқда[10].
Темир йўл вагонларидаги ошхоналар ўзига хос қийинчиликларни келтириб чиқарди: жой чекланган ва ходимлар жуда кўп миқдордаги овқатларни тезда тақдим эта олишлари керак. Кемалар, самолётлар ва баъзан вагонлардаги ошхоналар кўпинча галейлар деб аталади. Яхталарда ошхоналар кўпинча кичик бўлиб, бир ёки иккита ёндиргич ЛП газ шишаси билан ишлайди. Круиз кемалари ёки катта ҳарбий кемалардаги ошхоналарни, аксинча, ҳар жиҳатдан ресторан ёки катта ошхоналар билан солиштириш мумкин.
Уй хўжалиги, озиқ-овқат технологияси (илгари „маҳаллий фан“ деб номланувчи) ёки ошпазлик санъати ўқитиладиган мактабларда, одатда, фақат ўқитиш мақсадида бир нечта жиҳозларга (баъзи жиҳатлари билан лабораторияларга ўхшаш) эга ошхоналар мавжуд.
Минтақа бўйича
Хитой

Хитойда ошхоналар чуфанг деб аталади. 3000 йилдан кўпроқ вақт олдин, қадимги хитойлар овқат пишириш учун дингдан фойдаланганлар. Динг бугунги кунда ишлатиладиган wок ва қозонга айлантирилди. Кўпгина хитойликлар оила учун ошхонани кузатиб турадиган Ошхона Худоси борлигига ишонишади. Ушбу эътиқодга кўра, худо ҳар йили Жаде императорига бу оилавнинг хатти-ҳаракатлари ҳақида ҳисобот бериш учун осмонга қайтади. Ҳар бир Хитой Янги йили арафасида оилалар йиғилиб, ошхона худоси осмонга яхши ҳисобот беришини сўраб дуо қилишади ва унга Янги йилнинг бешинчи кунида хушхабар келтиришини хоҳлашади.
Хитой оилавий ошхоналари ва ресторан ошхоналарида энг кенг тарқалган пишириш ускуналари — бувоклар, буғли сават ва кострюлкалар. Ёқилғи ёки иситиш манбаси ҳам пишириш кўникмаларини машқ қилишнинг муҳим усули эди. Анъанага кўра, хитойликлар овқат тайёрлаш учун ёқилғи сифатида ёғоч ёки сомондан фойдаланганлар. Хитой ошхонасида қовуриш, чуқур қовуриш ёки қайнатиш учун қозон ёки wок ишлатилади.
Япония

Япониядаги ошхоналар Даидокоро деб аталади. Даидокоро — япон уйида овқат тайёрланадиган жой. Мейдзи даврига қадар ошхона ҳам камадо (ёниб турган печка) деб ҳам аталган ва япон тилида камадо билан боғлиқ кўплаб сўзлар мавжуд, чунки у уйнинг рамзи ҳисобланган ва бу атама ҳатто „оила“ маъносида ҳам ишлатилиши мумкин эди.
Ҳиндистон
Ҳиндистонда ошхона „Расои“ (Ҳинд\Санскрит тилида) ёки Маратҳи тилида „Сwаямпак гҳар“ деб аталади ва турли минтақавий тилларда унинг бошқа кўплаб номлари мавжуд. Мамлакат бўйлаб пиширишнинг турли усуллари мавжуд ва ошхоналарни қуришда ишлатиладиган структура ва материаллар минтақага қараб ўзгариб туради. Мисол учун, Ҳиндистоннинг шимолида ва марказий қисмида пишириш ўтин, кўмир ёки қуритилган сигир гўнги билан пиширилган „Чулҳа“ деб номланган лойдан ясалган печларда амалга оширилган. Диний оилалар кўпинча ошхонага муқаддас макон сифатида қарашади. Ҳинд ошхоналари вастушастра деб номланган ҳинд архитектура фанига асосланган. Ҳиндистондаги ошхоналарни лойиҳалашда ҳинд ошхонаси катта аҳамиятга эга. Замонавий меъморлар бутун дунё бўйлаб ҳинд ошхоналарини лойиҳалашда вастушастра меъёрларига амал қилишади.
Электр печкалари камдан-кам учрайди, чунки улар кўп электр энергиясини истеъмол қиладилар, аммо микротўлқинли печлар шаҳар уй хўжаликларида ва тижорат корхоналарида кенг фойдаланилмоқда. Ҳинд ошхоналари ёқилғи сифатида биогаз ва қуёш энергияси билан қувватланади. Дунёдаги энг катта қуёш энергияси[11] ошхонаси Ҳиндистонда қурилган. Ҳиндистон ҳукумат органлари билан ҳамкорликда ошхона тизимини қўллаб-қувватлаш учун маҳаллий биогаз қурилмаларини рағбатлантирмоқда.

Яна қаранг
- Пишириш техникаси
- Ошхона
- Нопок ошхона
- Ўчоқ
- Хушчақчақ шкаф
- Ошхона жиҳози
- Ошхонани вентиляция қилиш
- Универсал дизайн
Ҳаволалар
Медиа релатед то Китченс ат Wикимедиа Cоммонс
- Ошхона фотосуратлари тарихи 1860-1960 (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-12-18 санасида архивланган)
Манбалар
- ↑ „Тҳе Прос анд Cонс оф Усинг А Cоммерcиал Синк ат Ҳоме – Ҳоме Деcор Эхперт анд“. Ҳоме Деcор Эхперт (2018-йил 14-июн). 2019-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 22-июл.
- ↑ Вогел, Cарол. „Тҳе cоммерcиал китчен ат ҳоме: прос анд cонс“. Неw Ёрк Тимес (1982-йил 9-декабр).
- ↑ Тҳомпсон, Тҳеодор (1992) Медиэвал Ҳомес, Сампсон Лоwел Ҳоусе
- ↑ Чристиэ, Неил; Cреигҳтон, Оливер; Эдгеwортҳ, Матт; Ҳамероw, Ҳелена (2013), Трансформинг Тоwнсcапес: Фром бургҳ то бороугҳ: тҳе арчаэологй оф Wаллингфорд, АД 800–1400, Тҳе Соcиэтй фор Медиэвал Арчаэологй Монограпҳ Сериэс, Охфорд: Соcиэтй фор Медиэвал Арчаэологй, 201-бет, ИСБН 978-1-909662-09-4
- ↑ Cреигҳтон, Оливер; Чристиэ, Неил (2015), „Тҳе Арчаэологй оф Wаллингфорд Cастле: а суммарй оф тҳе cуррент стате оф кноwледге“, ин Кеац-Роҳан (муҳ.), Wаллингфорд: Тҳе Cастле анд тҳе Тоwн ин Cонтехт, БАР Бритиш Сериэс, Охфорд: Арчаэопресс, 13-бет, ИСБН 978-1-4073-1418-1
- ↑ Трумбулл, Ж. Ҳаммонд. Тҳе Публиc Реcордс оф тҳе Cолонй оф Cоннеcтиcут 1636–1776. Ҳартфорд, Броwн & Парсонс, 1850 — 476-бет.
- ↑ Раwстҳорн, Алиcе (2010-09-27) Модернист триумпҳ ин тҳе китчен. Неw Ёрк Тимес
- ↑ Мооре, Роwан. „Бауҳаус ат 100: иц легаcй ин фиве кей десигнс“. Тҳе Гуардиан (2019-йил 21-январ). Қаралди: 2019-йил 21-январ.
- ↑ Мооре, Роwан. „Бауҳаус ат 100: иц легаcй ин фиве кей десигнс“. Тҳе Гуардиан (2019-йил 21-январ). Қаралди: 2019-йил 21-январ.
- ↑ Бланк, Чристине (9 Жануарй 2014). "C-Сторес Эатинг Ёур Лунч". ҚСР Магазине. ҳттпс://www.қсрмагазине.cом/эхcлусивес/c-сторес-эатинг-ёур-лунч.
- ↑ „Wорлд'с Ларгест 38500-меал Солар Китчен ин Индиа“. 2019-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 17-март.