Osiyo fili
Осиё фили[1], ёки ҳинд фили[2] (лотинча: Элепҳас махимус) — хартумли сутемизувчи, Осиё филлари (Элепҳас) жинсининг ягона замонавий тури ва филлар оиласининг учта замонавий туридан бири. Осиё фили саванна филидан кейин иккинчи йирик замонавий қуруқлик ҳайвонидир.
| Осиё фили | |
|---|---|
.jpg) Бандипур миллий боғида тишли эркак фил, Карнатака, Ҳиндистон | |
Илмий таснифлаш | |
| Олам: | Эукариотлар |
| Тип: | Хордалилар |
| Синф: | Сут эмизувчилар |
| Туркум: | Хартумлилар |
| Оила: | Филлар |
| Уруғ: | Ҳинд филлари |
| Халқаро илмий номи | |
| Элепҳас махимус Линнаэус, 1758 | |
| Кичик турлар | |
| Ареал | |
 Хавфсизлик ҳолати | |
Ташқи кўриниш
Ҳинд филлари ўлчамлари бўйича Африка саванна филларидан кичикроқ, аммо уларнинг катталиги ҳам ҳайратланарли - кекса филлар (эркаклари) 2,5-3,5 метргача ўсиб, оғирлиги 5,4 тоннага этади[3]. Урғочилари эркакларидан кичикроқ бўлиб, ўртача оғирлиги 2,7 тоннани ташкил қилади. Энг кичиги Калимантан (оғирлиги тахминан 2 тонна) ҳисобланади. Таққослаш учун, саванна филининг вазни 4 дан 7 тоннагача. Ҳинд филининг тана узунлиги 5,5–6,4 м, думи 1,2–1,5 м. Ҳинд фили африкаликдан кўра мураккаброқ ҳисобланади. Оёқлари қалин ва нисбатан қисқа; оёқ тагининг тузилиши Африка филига ўхшайди - тери остида махсус яйли масса мавжуд. Олд оёқларда 5 та, орқа оёқларда 4 та туёқлар бор. Танаси қалин ажин тери билан қопланган; тери ранги - қуюқ кулрангдан жигарранггача. Ҳинд филининг тери қалинлиги 2,5 см га етади, лекин қулоқларнинг ички қисмида, оғиз ва анус (анал тешиги) атрофида жуда нозик. Териси қуруқ ва тер безлари йўқ, шунинг учун фил ҳаётининг муҳим қисмини унга ғамхо'рлик қилиш билан ўтказади. Филлар ҳашаротлар чақиши, қуёш қиздириши ва суюқликни йўқотишдан ўзларини ҳимоя қилиши учун лой сувларга чўмилишади. Чангли ванналар, чўмилиш ва дарахтларга ишқаланиш ҳам терининг гигиэнасида муҳим рол ўйнайди. Ко'пинча ҳинд филларининг танасида, айниқса кексаларида, депигментацияланган пушти жойлар сезиларли бўлади (одатда қулоқларнинг четида ва хартумларининг тагида), бу уларга доғли кўриниш беради. Янги туғилган фил болалари жигарранг жун билан қопланган бўлади, улар ёши ўтиши билан ингичкалашиб йўқолади, лекин ҳатто баъзи катта ёшли ҳинд филлари африка филларига қараганда кўпроқ қўпол жун билан қопланган.
Албинослар филлар орасида жуда кам учрайди ва маълум даражада Сиамда ибодат қилиш объекти ҳисобланади. Одатда улар бир оз енгилроқ ва бир нечта енгилроқ жойларга эга. Уларнинг энг яхши намуналар оч қизил-жигарранг рангдаги оч сариқ ирис ва орқа тарафдаги сийрак оқ сочлар эди.
Кенг пешона ўртаси босиқ, ён томондан кучли қавариқлар ҳосил бўлган ва деярли вертикал ҳолатга эга; унинг тепа қисми тананинг энг юқори нуқтасини (Африка филида, елкаларида) ифодалайди. Ҳинд филини африкаликдан ажратиб турадиган энг характерли хусусият қулоқ чаноқларининг нисбатан кичикроқ ўлчамидир. Ҳинд филининг қулоқлари ҳеч қачон бўйин даражасидан юқорига кўтарилмайди. Улар ўртача катталикда, тартибсиз тўртбурчаклар шаклида бўлиб, бир оз чўзилган учи ва юқори қирраси ичкарига қайрилган. Чўзилган юқори тишлари сезиларли даражада, Африка филиникидан 2-3 баравар кичикроқ, узунлиги 1,6 м гача, оғирлиги 20–25 кг гача. Тишлар бир йилда ўртача 17 см га ўсади. Улар фақат эркакларда, камдан-кам ҳолларда аёлларда ривожланади. Ҳинд филлари орасида тишсиз эркак филлар ҳам бор, улар Ҳиндистонда махна (макҳна) деб аталади. Бундай эркак филлар асосан мамлакатнинг шимолий-шарқий қисмида мавжуд; Тишсиз филларнинг энг кўп сони Шри Ланкада (95% гача). Урғочиларнинг тишлари шунчалик кичикки, улар деярли кўринмайди.
Одамларда ўнг қўл ва чап қўл бўлгани каби, филлар ҳам турлича ўнг ёки чап тишни тез-тез ишлатишади. Бу тишнинг эскириш даражаси ва унинг юмалоқ учи билан белгиланади.
Филларда ушбу тишлардан ташқари 4 та озиқ тиш мавжуд бўлиб, улар ҳаёт давомида эскирганда бир неча марта алмашади. Алмашганда, янги тишлар эскилари остида эмас, балки жағда ўсади, аста-секин эскирган тишларни олдинга суради. Ҳинд филининг ҳаёти давомида озиқ тишлар 6 марта алмашади; охиргиси тахминан 40 йил ичида чиқади. Охирги тишлари эскирганида, фил нормал овқатланиш қобилиятини йўқотади ва очликдан ўлади. Ушбу ҳолат тахминан 70 ёшда содир бўлади.
Филнинг хартуми бурун ва юқори лабнинг бирлашиши натижасида ҳосил бўлган. Мушаклар ва пайларнинг мураккаб тизими унга катта мослашувчанлик ва ҳаракатчанликни беради, филга ҳатто кичик нарсаларни ҳам бошқаришга имкон беради ва унинг ҳажми 6 литргача сув тўплаш имконини беради. Бурун бўшлиғини ажратиб турувчи бу бўлим (септум) кўп сонли мушаклардан иборат. Филнинг хартумида суяк ва тоғайлар мавжуд эмас; фақат унинг охирида тоғай жойлашган бўлиб, бурун тешикларини ажратиб туради. Африка филларининг хартумидан фарқли ўлароқ, Осиё филининг хартуми бармоқ шаклидаги жараён билан тугайди.
Ҳинд фили ва африка фили ўртасидаги фарқлар очиқ ранг, ўрта ўлчамдаги тишлар (улар фақат эркакларда мавжуд), кичик қулоқлар, "эгарсиз" қавариқ думба, пешонада иккита бўртиқ ва хартумнинг охирида битта бармоққа ўхшаш жараён. Ички тузилишдаги фарқлар: Африка филида бо'лгани каби, 21 тани ўрнига 19 жуфт қовурғани ва озиқ тишлар тузилиш хусусиятларини ўз ичига олади - ҳинд филининг ҳар бир тишидаги кўндаланг дентин плиталари 6 дан 27 гача бўлиб, бу Африка филиникидан кўпроқ. 26 та ўрнига 33 та қуйруқ умуртқаси бор. Юрак кўпинча икки қаватли тепага эга. Аёлларни эркаклардан ко'крак қафасида жойлашган иккита сут безлари билан ажратиш мумкин. Филнинг мияси қуруқликдаги ҳайвонлар орасида энг каттаси бўлиб, унинг оғирлиги 5 кг га етади[4].
Тарқалиши ва кичик турлари
Қадимги даврларда Осиё филлари Жануби-Шарқий Осиёда Дажла ва Фуротдан Месопотамиядан (45° Э) Малай ярим оролигача, шимолда Ҳимолой тог'лари ва Хитойдаги Янсзи дарёсигача (30° ш.) топилган. Улар Шри Ланка, Суматра ва эҳтимол Ява оролларида ҳам топилган. ХВИ-ХИХ асрларда ҳинд фили Ҳиндистон яриморолининг катта қисми, Шри Ланка ва унинг аввалги ҳудудининг шарқий қисмларида ҳам кенг тарқалган эди[5].
Ҳозирги вақтда ҳинд филларининг тарқалиши жуда сусайган; ёввойи табиатда улар Ҳинд-Малай биогеографик минтақаси мамлакатларида жойлашган: жанубий ва шимоли-шарқий Ҳиндистон, Шри Ланка, Непал, Бутан, Бангладеш, Мянма, Таиланд, Лаос, Камбоджа, Ветнам, жануби-г'арбий Хитой, Малайзия (материк ва Калимантанда), Индонезия (Калимантан, Суматра) ва Брунейда[6].
Кичик турлар
Осиё филининг тўртта замонавий кичик тури ма'лум:
- ҳинд фили (Элепҳас махимус индиcус) Жанубий Ҳиндистонда, Ҳимолой тоғ этакларида ва шимоли-шарқий Ҳиндистонда тарқалган шаклда яшайди, шунингдек Хитой, Мянма, Таиланд, Камбоджа ва Малай ярим оролида ҳам учрайди. Ушбу кичик турнинг кўп эркакларида тишлар бор.
- шри Ланка ёки Сейлон фили (Элепҳас махимус махимус) фақат Шри Ланкада учрайди. У боши тана ўлчамига нисбатан катта бўлиб, одатда пешонаси ва хартум тагида терининг ранги о'згарган бўлади. Бу турдаги эркек филларнинг ба'зиларида тиш бўлмайди.
- суматра фили (Элепҳас махимус суматренсис) фақат Суматрада учрайди. Кичик ўлчамли бўлгани учун уни ко'пинча "чо'нтак фили" деб аташади.
- борнеа фили (Элепҳас махимус борнеэнсис). Ушбу кичик турнинг таксономик ҳолати мунозарали бўлиб, 1950-йилда Шри Ланка зоологи Паулус Дераниягала[эн] турларни тавсифлаш жараёнида уни тасвирлашда тирик намуналардан эмас, балки Натионал Геограпҳиc журналидаги фотосуратдан фойдаланган[7]. Ушбу кичик тур Калимантан оролининг шимоли-шарқида (Шарқий Сабаҳ) яшайди. Ушбу тур Осиё филининг энг кичик кенжа тури бўлиб, қулоқлари каттароқ, думи узунроқ ва тишлари текисроқ бўлади. Калимантанда ўтказилган митохондриал ДНК тадқиқотлари шуни ко'рсатдики, кичик турларнинг аждодлари плейстосенда материк популяциясидан тахминан 300 минг йил олдин ажратилган ва илгари тахмин қилинганидек, ХВИ-ХВИИИ асрларда оролга олиб келинган филларнинг авлодлари эмас. Калимантан филлари 18 000 йил олдин Калимантан ва Сунда ороллари ўртасидаги кўприк йўқ бўлиб кетганидан кейин аҳолидан ажралиб қолган филлар бўлган[8].
Ветнам ва Лаос филлари, бешинчи кичик турни ташкил қилиши бўйивча тахминлар бор. Шимолий Непал ўрмонларида яшовчи бир неча (100 дан кам) "гигант" филлар мавжуд, эҳтимол, Элепҳас махимуснинг алоҳида кичик тур бўлиши мумкин. Чунки улар Осиё филидан ўртача 30 см узунроқдир[9]. Хитой филлари баъзан алоҳида кичик тур сифатида таъкидланади, Элепҳас махимус рубриденс; Сурия кенжа турлари (Элепҳас махимус асурус) милоддан аввалги ХИВ асрда йўқолиб кетган бўлиб, Осиё филлари орасида энг каттаси милоддан аввалги 100-йилларда йўқ бўлиб кетган.
Ҳаёт тарзи
Осиё фили асосан ўрмонларда яшайди. Улар буталар ва бамбуклар зич бўлган енгил тропик ва субтропик кенг баргли ўрмонларни афзал кўради. Илгари, салқин мавсумда филлар даштларга чиқишган, аммо ҳозир бундан шароит фақат қўриқхоналарда мавжуд, чунки деярли ҳамма жойда даштлар қишлоқ хўжалиги ерларига айлантирилган. Филлар ёзда тоғларга кўтарилиб, Ҳимолой тоғларининг энг юқори қисмларида (3600 м баландлик) учрайди.
- Ёввойи ҳинд фили учрайдиган экологик ҳудудларнинг тўлиқ рўйхатини (2005-йил) бу ерда кўриш мумкин[10].
Бошқа йирик сутемизувчилар сингари, филлар ҳам иссиқликдан кўра совуқ ҳавога чидамлидир. Улар куннинг энг иссиқ қисмини соя-салқин жойларда ўтказадилар, танани совутиш ва шамол бериш учун доимо қулоқларини силкитадилар. Улар сув ҳавзаларида ванна қабул қилишни, сув билан ювиниб, лой ва тупроқда юришни яхши кўрадилар. Бу эҳтиёт чоралари филларнинг терисини қуришидан, қуёш қиздиришидан ва ҳашаротлар чақишидан ҳимоя қилади.
Катталиги учун филлар ҳайратланарли даражада чаққон ва ҳаракатчандир; уларда ажойиб мувозанат ҳисси бор. Агар керак бўлса, улар хартумларнинг зарбалари билан оёқлари остидаги тупроқнинг ишончлилиги ва қаттиқлигини текширадилар, аммо оёқнинг тузилиши туфайли улар ҳатто сув ва ботқоқ жойларда ҳам ҳаракат қилишлари мумкин. Хавотирга тушган фил ҳаракат жараёнида соатига 48 км тезликка эриша олади; шу билан бирга, югуриш пайтида фил думини кўтариб, қариндошларига хавф ҳақида сигнал беради. Филлар сузишни ҳам яхши билади. Фил кўп вақтини озиқ-овқат излашга сарфлайди, филга ухлаш учун кунига энг камида 4 соат керак бўлади. Лекин, улар ерда ётмайдилар (касал ва ёш филлар бундан мустаснодир).
Филлар ўткир ҳид, эшитиш ва сезиш ҳисси билан ажралиб туради, лекин уларнинг кўриш қобилияти ёмон бўлиб, улар 10 м дан ортиқ масофани яхши кўролмайди, сояли жойларда бироз яхшироқ кўрадилар. Улкан қулоқлар кучайтиргич вазифасини бажаради. Филларнинг эшитиш қобилияти одамникидан анча устун ҳисобланади. Ҳинд табиацҳуноси М. Кришнан[11] филларнинг узоқ масофаларда бир-бири билан мулоқот қилиш учун инфратовушлардан фойдаланиши қайд этган. Филлар мулоқот қилиш учун кўплаб товушлар, позициялар ва магистрал имо-ишоралардан фойдаланадилар. Шундай қилиб, узун хартуми орқали подани чақиради; қисқа ўткир, карнай овози қўрқувни англатади; ерга хатрум билан кучли зарбалар ва ерни тирнашлар эса ғазабни англатади. Филлар қўнғироқлар, бўкиришлар, хириллашлар, қичқириқлар ва бошқаларнинг кенг репертуарига эга. ушбу ҳаракатлар билан улар хавф, стресс, тажовузкорлик ҳақида огоҳлантириш беришади ва бир-бирлари билан саломлашадилар.
Озиқланиш ва миграция
Ҳинд филлари ўтхо'р ҳайвонлар бўлиб, кунига озуқа қидириш ва озиқланланиш учун 20 соатгача вақт сарфлайди. Филлар фақат куннинг энг иссиқ соатларида қизиб кетмаслик учун сояда паноҳ топадилар. Улар ҳар куни исте'мол қиладиган озиқ-овқат миқдори 150 дан 300 кг гача турли ўсимликлар ёки фил тана вазнининг 6-8% ни ташкил қилади. Филлар асосан ўт билан озиқланади; улар турли ўсимликларнинг пўстлоғи, илдизлари ва баргларини, шунингдек, гуллар ва меваларни маълум миқдорда истеъмол қиладилар. Филлар эгилувчан танаси билан узун ўтларни, баргларни ва куртакларни истемол қилишади, агар ўт кичкина бўлса, улар биринчи навбатда тупроқни тепиб ва зарбалар билан уни1 қазишади. Катта шохларнинг қобиғи новдани танаси билан ушлаб, хартум билан қириб ташланади. Филлар қишлоқ хўжалиги экинларини, одатда гуруч, банан ва шакарқамиш плантацияларини бажонидил хуш кўришади ҳамда емиш учун далага кириб пайхон қиладилар, шунинг учун улар қишлоқ хўжалигининг энг катта "зараркунандалари" ҳисобланади.
Ҳинд филининг овқат ҳазм қилиш тизими жуда оддий бўлиб, сиғимли силиндрсимон ошқозон озиқ-овқатни ичакларда симбионт бактериялар томонидан ферментацияланганда "сақлаш" имконини беради. Ҳинд филидаги ингичка ва катта ичакларнинг умумий узунлиги 35 м га етади. Ҳазм қилиш жараёни тахминан 24 соат давом этади. Шу билан бирга, озиқ-овқатнинг фақат 44-45% ҳақиқатда ҳазм бўлади. Фил кунига камида 70-90 (200 гача) литр сув ичиши керек, шунинг учун улар ҳеч қачон сув манбаларидан узоқлашмайди. Африка филлари сингари, улар кўпинча туз излаб ерни қазишади.
Филлар кўп миқдорда озиқ-овқат истемол қилганлиги сабабли, бир жойда кетма-кет 2-3 кундан ортиқ озиқланмайди. Улар озиқланадиган ҳудуд қуруқ мавсумда ҳажми катталашиб, эркакларда 15 км² ва аёлларда 30 км² га етадиган озиқланиш жойларини сақлаб қолишади. Филлар илгари узоқ мавсумий кўчишларни (тўлиқ миграция жараёни баъзан 10 йилгача давом этади) ва сув манбалари орасидаги юришларни амалга оширган, аммо бугунга келиб инсон фаолияти бундай ҳаракатларни чеклаб, филларнинг миллий боғлар ва қўриқхоналарда яшашини чеклаб қўйган.
Ижтимоий тузилма ва ко'пайиш
Ҳинд филлари - миллий жониворлар ҳисобланади. Урғочилари ҳар доим матриарх яъни тажрибали ва бошқарувчи. Урғочи филлар бутун тўдани бошқаради десак муболаға бўлмайди. ХИХ асрда филлар подалари, қоида тариқасида, 30-50 кишидан иборат эди, баъзан 100 ёки ундан ортиқ ҳайвонларнинг подалари ҳам учраган. Ҳозирги вақтда подалар асосан 2-10 та урғочи ва уларнинг авлодларидан иборат. Пода вақтинча кичикроқ гуруҳларга бўлиниб кетиши мумкин, улар паст частотали компонентларни ўз ичига олган ўзига хос товушлар орқали алоқани сақлаб турадилар. Кичик гуруҳлар (3 тадан кам катталар ург'очи) катта гуруҳларга қараганда анча барқарор эканлиги аниқланган[12]. Кланлар бир нечта кичик подаларни ташкил қилиши мумкин.
Эркак филлар одатда ёлғиз яшайдилар; фақат балоғатга етмаган ёш эркаклар аёллар гуруҳлари билан боғлиқ бо'лмаган вақтинчалик гуруҳларни ташкил қилади. Вояга етган эркаклар подага фақат ург'очилардан бири кўпайиш жараёнида бўлганда яқинлашади. Шу билан бирга, улар никоҳ дуэлларини ташкил қилишади; кўпинча эркаклар бир-бирига нисбатан тоқат қиладилар ва уларнинг озиқланиш ҳудудлари кўпинча бир-бирига мос келади. 15-20 ёшда эркаклар одатда жинсий етукликка эришадилар, шундан сўнг улар ҳар йили муст (урду тилида "маст") деб номланувчи ҳолатга кирадилар. Бу давр жуда юқори тестостерон даражаси бўлиб, натижада тажовузкор хатти-ҳаракатлар билан тавсифланади. Қулоқ ва кўз ўртасида жойлашган махсус тери безидан феромонларни ўз ичига олган ҳидли қора сирни мажбурий ажратиб туради. Эркаклар ҳам кўп миқдорда сийдик чиқарадилар. Бундай ҳолатда улар жуда та'сирчан, хавфли ва ҳатто одамга ҳужум қилишлари мумкин. Бу ҳолат 60 кунгача давом этиши мумкин. Шу вақт ичида эркаклар деярли овқатланишни тўхтатадилар ва иссиқда урғочиларни қидириб юришади. Қизиғи шундаки, Африка филларида муст камроқ аён бўлади ва нисбатан кечроқ ёшда (25 ёшдан бошлаб) пайдо бўлади.
Кўпайиш мавсумдан қат'ий назар йилнинг исталган вақтида содир бо'лиши мумкин. Аёллар фақат 2-4 кун давомида эструсда бўлади; Тўлиқ эструс давомийлиги тахминан 4 ой давом этади. Эркаклар подага жанлардан кейин қўшилади - натижада фақат етук кучли эркакларнинг насл қолдиришига рухсат берилади. Жанглар ба'зан рақибларнинг жиддий жароҳатларига ва ҳатто ўлимга олиб келади. Эркак ғолиб бошқа эркакларни ҳайдаб чиқаради ва тахминан 3 ҳафта давомида аёл билан қолади.
Фил ҳомиладорлиги сутемизувчилар орасида энг узоқ муддатлидир. Уларда ҳомила 19 ойгача тўлиқ ривожланган бўлса-да, уларда ҳомиладорлик 18 ойдан 21,5 ойгача давом этади. 19 ойдан кейин фақат ҳажми ошади. Урғочиси оғирлиги тахминан 90–100 кг, бўйи (элкаларида) тахминан 1 м бўлган 1 (камдан-кам 2) болани дунёга келтиради.Унинг 5 см узунликдаги тишлари бўлиб, улар катталашиб 2 ёшга тўлганида тушади. Болалаш даврида қолган урғочилар онани ўраб, ҳимоя доирасини ҳосил қилади. Туғилгандан кўп ўтмай, урғочи нажас ҳидини эслаб қолиши учун дефекация қилади. Фил чақалоқ туғилгандан кейин 2 соат ўтгач оёққа кўтарилади ва дарҳол сут эмишни бошлайди; урғочи хартумининг ёрдами билан унинг устига чанг ва тупроқни "пуркайди", терини қуритади ва ҳидини катта йиртқичлардан яширади. Бир неча кундан сўнг, бола аллақачон онаси ёки катта опасининг думини хартуми билан ушлаб, подага эргашишга қодир бўлади. Подадаги барча эмизикли урғочилар фил боласини боқиш билан шуғулланади. фил боласи 6-7 ойдан кейин ўсимлик ва бошқа озиқларни ейишни бошласада, уни сут билан озиқлантириш 18-24 ойгача давом этади. Филлар онасининг нажасини ҳам ейишади, уларнинг ёрдами билан уларда нафақат ҳазм бўлмаган озуқа моддалари, балки селлюлозани ҳазм қилишга ёрдам берадиган симбиотик бактериялар ҳам ўтказилади. Оналар яна бир неча йил ўз наслларини парвариш қилишда давом этадилар. Ёш филлар 6-7 ёшда оиладан ажрала бошлайди ва ниҳоят 12-13 ёшда бутунлар ҳайдаб чиқарилади.
Филларнинг ўсиш сур'ати, етуклиги ва умр кўриш давомийлиги одамникига тенг. Урғочи ҳинд филларида жинсий етуклик 10-12 ёшда содир бўлади, гарчи улар 16 ёшга келиб насл қолдириш қобилиятига эга бўлсалар ва фақат 20 ёшда катталар ҳажмига эришадилар. Эркаклар 10-17 ёшда наслчилик қобилиятига эга бўладилар, лекин ёши каттароқ эркаклар билан рақобат уларни наслчиликдан сақлайди. Бу ёшда ёш эркаклар ўз подасини тарк этадилар; урғочилар эса, қоида тариқасида, яшаш учун қоладилар. Балоғатга етишнинг бошланиши, шунингдек, етук урғочиларда эструс, ноқулай шароитлар - қурғоқчилик ёки кучли тўпланиш даврлари билан тўсқинлик қилиши мумкин. Энг қулай шароитларда аёл ҳар 3-4 йилда бир марта насл келтира олади. Энг кўп насл қолдириш даври 25 ёшдан 45 ёшгача.
Ёввойи филларнинг алоҳида популяцияларининг жиддий бўлиниши ва изоляция натижаси генофонднинг камайиши ва тез-тез насл қолдиришга эришиш ҳисобланади.
Осиё ва Африка филларининг чатишиши
Буш филлари ва Осиё филлари Лоходонта ва Элепҳас каби турли авлодларга тегишли бўлиб, улар бир-бирининг устига чиқмайди ва табиатда чатишмайди. Бироқ, 1978-йилда Честер Зоо инглиз ҳайвонот бог'ида тасодифан бу икки турни ўзаро чатиштиришга муваффақ бўлишди. Муддатидан аввал туғилган фил боласи атиги 10 кун яшаб, ичак инфекциясидан вафот этди. Бу гибрид зотнингнинг пайдо бўлишининг ягона қайд этилган ҳолатидир[13].
Ҳаёт давомийлиги
Табиатда ҳинд филлари 60-70 йилгача, асирликда - 80 йилгача яшайди. Вояга етган филларнинг табиий душманлари йўқ (одамлардан ташқари); ёш филларга йўлбарслар ва ҳинд шерлари ҳужум қилиши мумкин.
Сони ва тарқалиши
Тарих давомида одамлар филларни аввал гўшти, кейинроқ тишлари учун овлаганлар. Овруполиклар келиши билан ёввойи ҳинд филларини фил суяги учун овлаш, экинлар майдонларини ҳимоя қилиш ва яшаш шароитларининг антропоген ўзгариши уларнинг сонини кескин қисқартирди ва тарқалиш майдонига таъсир кўрсатди. Ҳудуд чекка ёки қўриқланадиган жойлар билан чегараланган бир қатор изоляция қилинган ҳудудларга айланди. Ёввойи филларнинг турлари ва сони, айниқса, ХХ асрнинг сўнгги ўн йилликларида қишлоқ хўжалиги ерларининг кенгайиши, айниқса Жануби-Шарқий Осиё мамлакатларида қоғоз ва селлюлоза саноати учун асосий хом ашё сифатида ишлатиладиган эвкалипт плантацияларининг кенгайиши туфайли кескин қисқара бошлади. Бундан ташқари, табиатни муҳофаза қилиш қонунларига қарамай, филлар қишлоқ хўжалиги зараркунандалари сифатида йўқ қилина бошлади. Урғочи Осиё филларига овчилар деярли таъсир қилмаган (тишлари йўқлиги сабабли), браконерлик Африкадаги каби филлар сонининг кескин камайишига олиб келмади. Бироқ, эркак филлар сонининг қисқариши, умуман олганда, жиддий демографик ва генетик оқибатларга олиб келадиган жинслар нисбатида тафовутга олиб келди[14].
Ёввойи Осиё филининг барча турларининг умумий сони қуйидагича тахмин қилинади:
| Йил | Рақам (сон) |
|---|---|
| 1900 | Тах. 200 000 |
| 1970-йй. охири | 25 000—36 000 |
| 1978 | 28 000—42 000 |
| 1983 | 30 000—40 000 |
| 1984 | 50 000 кам бўлмаган |
| 1990 | 34 000—56 000 |
| 1991 | 30 000—55 000 |
| 1995 | 50 000 дан ошмайди |
| 1997 | 35 000—50 000 |
| 2003 | 30 000—40 000 |
| 2005 | 35 000—50 000 |
Филларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги биринчи қонун 1879-йилда Ҳиндистонда қабул қилинган. Унда ёзилишича,одам фақат ўзини ҳимоя қилиш ёки зарар етказмаслик учун ёввойи филни ўлдириши мумкин эди. 1986-йилдан бери Осиё фили йўқолиб кетиш хавфи остида бўлган тур сифатида Халқаро Қизил китобга киритилган (Йўқолиб кетиш хавфи остида)[15]. Шунингдек, у CИТЕС И иловасида келтирилган[16]. Ҳозирги вақтда Ҳиндистоннинг Wилдлифе Труст компанияси Wорлд Ланд Труст билан биргаликда ёввойи филларнинг Ҳинд-Бирма минтақасидаги алоҳида ҳудудларини боғлайдиган анъанавий миграция йўналишлари бўйича ўзига хос „коридорлар (йўлак)“ яратиш бўйича лойиҳаларни амалга оширмоқда.
Умуман олганда, Осиё филлари сонининг камайиш сабаблари экинларга зарар этказиш, ов қилиш (асосан фил суяги ва унинг го'шти учун) ва табиий ландшафтларга антропоген босимнинг кучайиши (шу жумладан, ўрмонларнинг кесилиши туфайли) туфайли атроф-муҳитнинг бузилиши билан боғлиқ. Ко'плаб филлар транспорт воситалари билан тўқнашганда йўл-транспорт ҳодисаларида нобуд бўлишади. Баъзи маълумотларга кўра, ёввойи Осиё филининг тарқалиши ҳар йили 2-5% га камайиб бормоқда.
Филлар, бошқа йирик ҳайвон сингари, одамлар учун потенциал хавфли ва ҳалокатли ҳайвонлардир. Адашган ёлғиз филлар ва болалари билан бўлган урғочилар айниқса жуда тажовузкор ҳисобланади.
Инсон учун аҳамияти
Осиё фили асрликда тезда қўлга ўргатилади, ўргатиш осон ва кейинчалик мураккаб ишларни бажариши мумкин. Асрлар давомида Жануби-Шарқий Осиёда филлар миниш, жангларда иштирок этиш ва юк ташувчи ҳайвонлар сифатида ишлатилган, кўпинча дарахт кесишда кўпроқ ишлатилган бўлиб, бу ерда филлар „тирик турналар“ ролини ўйнаган ва кесилган дарахт танасини ко'тариб юклаган: катта филлар 300 кг юк кўтариши мумкин[17]. Бироқ, ҳозирги вақтда технологик тараққиёт ва ўрмонларнинг тез кесилиши Осиё филининг анъанавий "касби"ни деярли кераксиз қилиб қўйди. Ҳозирда улар меҳнатидан транспорт воситалари бориши мумкин бўлмаган жойларда фойдаланишда давом этмоқда.
Гарчи Осиё филлари асирликда яхши насл берса-да, ишда асосан қўлга ўргатилган ва қўлга олинган ёввойи филлардан фойдаланилган. Ёш филарни фермада фақат 7 ёшдан бошлаб, энг қийин ишларда эса фақат 12 ёшдан бошлаб ишлатиш мумкин эди. 30 ёшдан ошган ёввойи ҳайвонларни қўлга ўргатиш деярли имконсиз эди, шунинг учун улар қўйиб юборилган.
Ўргатилган филлар узоқ вақтдан бери жанговар куч сифатида ишлатилган. Филлар Ҳиндистон яримороли маданиятида ҳам муҳим рол ўйнаган. Ҳиндистоннинг асосий динларида, ҳиндуизм ва буддизмда бу ҳайвонлар (айниқса оқ) муҳим ўринлардан бирини эгаллайди ва ан'анавий равишда диний маросимларда қатнашади. Энг машҳурлари Кераладаги юришлар бўлиб, у ерда филлар безатилган худоларнинг ҳайкалларини кўтариб юришади. Ҳиндлар ҳинд филининг боши бўлган одам сифатида тасвирланган Ганеша худосини жуда ҳурмат қилишади. Умуман олганда, узоқ вақтдан бери ҳурмат билан қаралган Осиё филлари Африка филлари каби ваҳшиёна йўқ қилинмаган.
Фил — ижобий характер рамзи — Осиёда ҳукмдорнинг бу жонзоти ақл ҳамда айёрлиги учун қадрланади. Оқ фил, Будданинг туғилишини эълон қилган одамларни ердаги борлиқ кишанларидан озод қилган рамзга айланди. Ҳиндуизмда адабиёт ва донилик худоси Ганешада фил боши тасвирланган. Фил Қадимги Хитойда ҳам куч ва ақлнинг рамзи бўлган. Ғарбий қадимий дунёда экзотик ҳайвон Меркурий худосининг атрибути - ирсий донолик ва тажовузкор бўлмаган куч тимсолидир.
Узоқ умр кўриши туфайли фил ўлимни енгиб ўтишни англатади. Ўрта аср китобларида филларнинг поклиги мадҳ этилган. Улар кўпинча жаннат тасвирларида ва гербларда (Салиб юришларидан кейин) топилган. 1464-йилда Данияда Филлар ордени тузилган. Оқ фил Сиам Қироллигининг (ҳозирги Таиланд) рамзи бўлган. Хитойда улар тушда фил миниш бахтни англатади, деб ҳисоблашади[18].
Маданият ва сан'атда ҳинд филлари
Адабиётда ҳинд филлари
Ҳинд филлари Рудярд Киплингнинг „Жунгле китоби“да, „Филлар рақси“[19] ва „Исёнчи фил“[20] ҳикояларида, Александр Беляэвнинг „Ҳойти-тойти“ асарида, шунингдек, Владимир Семёнович Вйсоцкийнинг „Оқ фил қо'шиғи“да акс эттирилган[21].
Машҳур филлар
Абул Аббос
Абул-Аббос - 798-йилда Бағдод халифаси Ҳорун ар-Рашид томонидан император Карлга совға қилинган оқ танли Осиё фили. Ҳиндистондан Германияга саёҳат бир неча йил давом этди ва совға Карлга фақат 802-йил 1-июнда етиб келди.
804-йилда Абул-Аббос „сафарбар қилинган“ бўлиб, жанговар фил сифатида данияликларга қарши урушда қатнашади. Абул-Аббос 810-йилда, тахминан қирқ ёшида зотилжамдан вафот этди[22].
Ҳанно
Ҳанно фили Рим папаси Лео Х га тегишли бўлган. Ушбу оқ осиё филини папага Португалия қироли Мануэл И совға қилган. Ҳанно 1514-йилда кемада Лиссабондан Италияга олиб келинган. Ўша пайтда фил тахминан тўрт ёшда эди. Дастлаб, фил белведерда сақланган, кейин эса у учун Авлиё Пётр собори ёнида махсус фил уйи қурилган.
Ҳанно папа саройининг севимлисига айланди. Кўпинча у тантанали юришларда қатнашган. Бироқ, фил узоқ умр кўрмади - у 1516-йил 8-июнда вафот этди.
Фил учун ёдгорлик фрескалари Рафаэл Санти томонидан чизилган (фрескалар сақланиб қолмаган) ва папа Лео Х нинг ўзи фил қабрига эпитафия матнини ёзган[23][24].
Сулаймон
Сулаймон Осиё фили Португалия қироли Жуан ИИИ томонидан шаҳзода Максимилианга (кейинчалик уМуқаддас Рим императори бўлган) ҳадя қилинган.
Фил Португалияга шарқий колониялардан олиб келинган. Кейин уни кемада Барселонадан Генуяга олиб кетишди. Филнинг Вена шаҳрига тантанали келиши 1552-йил 6-мартда бўлиб ўтди.
Бироқ, Сулаймоннинг Австриядаги ҳаёти узоқ давом этмади - у 18 ойдан кейин, 1553-йил декабрда вафот этди.
Ўлимдан сонг, филнинг териси тўлдирилиб экспонад сифатида музейга қўйилди. У 1945-йилдаги портлаш пайтида Мунхендаги Бавария миллий музейининг бошқа экспонатлари билан бирга вайрон қилинган, ҳайкал музейда 1928-йилдан бери сақланади[25][26].
Ҳанскен
Ҳанскен - Сейлондан келган Осиё фили. 1637-йилда Голландияликлар томонидан Европага олиб келинган.
Европада Ҳанскенни Голландия, Германия ва бошқа узоқроқ мамлакатлар ярмаркаларига олиб боришди ва у ерда сирк фокусларини намойиш қилишди. Ярмакаларда Ҳанскен ердан тангалар олди, бошига шляпа кийди, ёғоч ва қилич билан жанг қилди ва ҳатто томошабинларнинг саволларига "жавоб берди". Томошабинлар фоҳишаларнинг олдига ким борганини сўрашганда, Ҳанскен барчанинг кулгисига эътибор бериб хартумини билан пасторга ишора қилди.
Томошабинлар эсдалик сифатида Ҳанскен тасвирлари туширилган сувинерларни сотиб олишлари мумкин эди.
Ҳанскениннг кўринишини ушбу эсдалик сувинерлар ва Рембрандтнинг фил эскизлари асосида аниқлаш мумкин.
Ёмон ғамхо'рлик туфайли (чунки ўша пайтда европаликлар филга қандай ғамхо'рлик кераклигини билишмаган) Ҳанскен узоқ умр кўрмади. У 1655-йил 9-ноябрда Италияда гастрол сафарида вафот этди[27][28].
Лин Ванг
Фил Лин Ванг (хитойча: 林旺, 1917-2003) — Иккинчи Хитой-Япония уруши даврида Хитой Экспедиция кучларида хизмат қилган ва кейин Гоминдан аскарлари билан Тайванга жўнаб кетган машҳур Осиё фили. Лин Ванг ўзининг умрининг кўп қисмини Тайпей ҳайвонот боғида ўтказди. У Тайванда энг машҳур ва севимли ҳайвон эди, уни "Лин Ванг бобо" деб аташган.
У 2003-йилда, тахминан 86 ёшида вафот этди ва узоқ умр кўрган рекордчи фил сифатида Гиннеснинг рекордлар китобига киритилган. Тайпей ҳайвонот боғида Лин Вангга ҳайкал ўрнатилди.
Руби
Руби Феникс (АҚШ) ҳайвонот боғида рассом фил сифатида машҳур бўлган. Бир куни хизматчи, фил уйининг тупроқли пол қисмига таёқ билан қандайдир фигуралар чизаётганини кўрди. Кейин унга чўткалар ва бўёқлар берилди. Филнинг ижодий натижалари мавҳум (абстраксионизм) расмларга ўхшарди. Ҳайвонот боғига расмларнинг сотувидан ярим миллион доллар фойда келди.
Руби 1998-йилда атиги 25 ёшида, муваффақияциз ҳомиладорликдан келиб чиққан асоратлар оқибатида вафот этди[29].
Ботир
Ботир номли фил (1969-1993)Қарағанда (Қозоғистон, СССР) ҳайвонот боғида яшаган. У инсон нутқига тақлид қилиш қобилияти билан машҳур бўлди.
Фил урологик муаммолар - буйрак яллиғланиши, буйрак тошлари ва буйрак этишмовчилиги туфайли вафот этди.
Усама бин Ладен исмли ёввойи осиёлик эркак фил Ҳиндистонда камида 14 кишини (бошқа манбаларга ко'ра - 27 киши) о'лдиргани билан машҳур бо'лди. У икки йил давомида Ассам аҳолисини ваҳимага солган ва 2006-йил 18-декабрда отиб о'лдирилган.
Архитектура
Маргате Cитй шаҳрида (Ню-Жерси, Атлантик Cитйдан уч километр узоқликда) Луси фил номи билан машҳур бўлган улкан фил кўринишидаги ғалати бино бор. Барча асосий ташқи белгиларга кўра (тананинг шакли, боши, қулоқлари) Луси ҳинд филидир, аммо унинг тишлари бор, улар ҳақиқий ҳинд филларида йўқ.
Бино 1882-йилда сайёҳларни жалб қилиш учун қурилган. Лойиҳа муаллифи ҳатто ҳайвон шаклидаги бинолар учун расмий патент олишга муваффақ бўлди. Луси филдан ташқари, ХИХ-асрнинг охирида АҚШда Осиё филлари кўринишидаги яна иккита бино қурилган: Ню-Жерсидаги Лигҳт оф Асиа (Осиё нури) (Кейп Мей округи) ва Кони-Айленд боғидаги Элепҳантине Cолоссус. Бироқ, Лусидан фарқли ўлароқ, улар бугунги кунгача сақланиб қолмаган.
1960-йилларга келиб, бино яроқсиз ҳолга келган ва бузиб ташланиши арафасида эди, бироқ маҳаллий аҳоли “Лусини қутқаринг” аксиясини уюштиришди. Натижада, Луси таъмирланди, янги жойга кўчирилди ва қайта тикланди. 1970-йилда Луси Фил АҚШ Миллий тарихий ёдгорлик рўйхатига киритилган (Натионал Ҳисториc Ландмарк. Ҳозир у жой музейга айлантирилган[30].
Музей
Орегон ҳайвонот боғида (Портландда жойлашган) филларнинг ноёб музейи мавжуд (ҳинд ва Африка филлари)[31]. Музей 1985-йил декабр ойида очилган. Музей коллексиясида 2007-йил (ўрталари) ҳолатига қуйидаги экспонатлар мавжуд:
- Динда филлар. Филлар буддизм ва ҳиндуизмда муҳим рол ўйнайди.
- Фил суяги савдоси
- Сиркдаги филлар
- Ишлайдиган филлар
- Ҳарбий филлар
- Ёввойи филлар
- Асирликдаги филлар
- Санъатда филлар
- Фил аждодлари. Ушбу залда мамонт скелети намойиш этилган.
Орегон ҳайвонот боғининг ўзи филларни кўпайтириш дастури билан машҳур[32]. Ҳозирги вақтда ҳайвонот боғида олтита фил яшайди: учта эркак ва учта урғочи[33].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Мащенко Е.Н., Кузнецов Г.В. Морфология зубов азиатского слона (Элепҳас махимус) южного Вьетнама // Зоологический журнал): Журнал. — 2014. — Т. 93, № 2. — С. 259—273. —.
- ↑ Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1984. — С. 121. — 352 с. — 10 000 экз.
- ↑ Ноwак, Р.М. 1999. Wалкер’с Маммалс оф тҳе Wорлд. 6тҳ Эд. Тҳе Жоҳнс Ҳопкинс Унив. Пресс, Балтиморе.
- ↑ Элепҳанц ин Тҳаиланд бй Адам Флинн Архивировано 11 апреля 2007 года.. Жан 2002.
- ↑ Тҳе Wилд Онес/Wилдлифе Труст Архивная копия от 10 марта 2007 на Wайбаcк Мачине. Жан 2002
- ↑ WWФ. Асиан Элепҳанц от 15 марта 2007 на Wайбаcк Мачине. 2005
- ↑ Cранброок, Э., Пайне, Ж., Леҳ, C.М.У. Оригин оф тҳе элепҳанц Элепҳас махимус Л. оф Борнео (англ.) // Сараwак Мусеум Жоурнал : жоуранл. — 2008. — Вол. 63, но. 82. — П. 95—125. — ИССН 0375-3050. 13 января 2019 года
- ↑ Фернандо П, Видя ТНC, Пайне Ж, Стуэwе М, Дависон Г, эт ал. ДНА Аналйсис Индиcатес Тҳат Асиан Элепҳанц Аре Нативе то Борнео анд Аре Тҳерефоре а Ҳигҳ Приоритй фор Cонсерватион (эн) // ПЛоС Биологй : жоурнал. — 2003. — 18 8 (вол. 1, но. 1). — ИССН 1544-9173. — ДОИ:10.1371/жоурнал.пбио.0000006.
- ↑ „Гиант Элепҳанц ин Непал“. 2007-йил 2-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 9-март.
- ↑ См. также Биодиверситй Ҳоспоц 4 декабря 2008 года.. 2007.
- ↑ Пайне, Катҳерине. Силент Тҳундер. Симон & Счустер, 1998.
- ↑ „Индиан Элепҳант. Wилд Индиа“. 2007-йил 19-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 9-март.
- ↑ Моттй, тҳе Ҳйбрид Элепҳант (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-12-09 санасида архивланган) 9 декабря 2012 года.
- ↑ Сукумар, Р. эт ал. Импаcт оф поачинг он ан Асиан элепҳант популатион ин Перияр, соутҳерн Индиа: а модел оф демограпҳй анд туск ҳарвест. Анимал Cонсерватион, 1: 281—291. 1998.
- ↑ Элепҳас махимус (англ.). Тҳе ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс.
- ↑ Приложения к Конвенции от 19 мая 2007 на Wайбаcк Мачине. Официальный сайт Конвенции CИТЕС.
- ↑ Расмуссен, Л. Э. Л. (2006) Чаптер 32. Чемиcал, Таcтиле, анд Тасте Сенсорй Сйстемс от 18 августа 2014 на Wайбаcк Мачине. Ин: Фоwлер, М. Э., Микота, С. К. Биологй, медиcине, анд сургерй оф элепҳанц. Wилей-Блаcкwелл, Охфорд, УК. ИСБН 978-0-8138-0676-1. Паге 409 фф.
- ↑ Бидерманн, Ганс. Энциклопедия символов. М.: «Республика», 1996. ИСБН 5-250-02592-7.
- ↑ Редьярд Киплинг «Танец слонов»
- ↑ „Редьярд Киплинг «Слон-мятежник»“. 2005-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 10-август.
- ↑ Владимир Семёнович Высоцкий «Песня про белого слона» 8 апреля 2011 года.
- ↑ „Эх ориэнте — Исаак унд дер wеиßэ Элефант“. 2020-йил 26-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 29-март.
- ↑ Силвано А. Бедини, Тҳе Попе’с Элепҳант, Cарcанет Пресс, 1997, ИСБН 1-85754-277-0
- ↑ Роберт Греэне, Тҳе 48 Лаwс оф Поwер, Викинг Пенгуин, 1998, ИСБН 0-14-028019-7
- ↑ Роланд Ҳалбриттер: Ҳеллафандт алҳир. Дер реисенде Элефант Солиман. Вом лебенден Фüрстенгесченк зум Кунсткаммеробжект. Ин: Жаҳрбуч фüр Волкскунде 2002, С. 189—199.
- ↑ Ҳанс Ҳеисс: Дер Wег дес «Элепҳантен». Гесчичте эинес гроßэн Гастҳофес сеит 1551. Фолио Бозен, Wиэн 2002.
- ↑ Ҳанскен ҳет олифантже (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-10-09 санасида архивланган) 9 октября 2007 года.
- ↑ Степҳан Оэттерманн: Диэ Счаулуст ам Элефантен. Эине Элепҳантограпҳиа Cуриоса. Сйндикат, Франкфурт ам Маин 1982. С. 44фф; С. 124—129 ИСБН 3-8108-0203-4
- ↑ „УС Сад энд фор Пҳоэних’с cелебратед паинтинг пачйдерм // CНН, 6 Новембер 1998“. 2007-йил 5-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 8-июн.
- ↑ „Официальный сайт музея“. 2021-йил 25-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 8-июн.
- ↑ Элепҳант мусеум (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-04-23 санасида архивланган) 23 апреля 2007 года.
- ↑ Элепҳант Эхҳибит (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-12-19 санасида архивланган) 19 декабря 2008 года.
- ↑ „Тҳе Элепҳант Ҳерд“ (деадлинк). 2007-йил 26-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 11-июн.
Ҳаволалар
- Слоны // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (Дата обращения: 8 июля 2010)
- Индийский слон на сайте «Мир животных»
- Индийский слон на сайте Зооклуб (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-09-26 санасида архивланган)
- Элепҳас махимус на сайте Анимал Диверситй
- Элепҳас махимус на сайте Анимал Инфо
- Анимал Инфо. Численность и динамика популяции диких слонов в различных странах и регионах
- Традиционные маршруты миграции диких слонов
- Элепҳас махимус на сайте WWФ
- Wилсон Д. Э. & Реэдер Д. М. (эдс). Маммал Спеcиэс оф тҳе Wорлд. — 3рд эд. — Жоҳнс Ҳопкинс Университй Пресс[эн], 2005. — Вол. 1. — П. 743. — ИСБН 0-8018-8221-4. ОCЛC 62265494.
- Видео