Osiyo martini
Осиё мартини ( Деличон дасйпус ) қалдирғочлар оиласига мансуб кўчманчи қушдир. Унинг думи оқ, танасининг ранги ко'к-қора,танасининг пастки қисми оч-кулранг рангда бо'лади. Унинг учта кичик тури Ҳимолайда, Марказий ва Шарқий Осиёда ко'паяди ва қишни тог'ларда ёки Жануби-Шарқий Осиёда о'тказади.
Бу тур колонияларда ко'паяди, вертикал қоя ёки бинонинг деворидаги о'симта остида лой уяларини қуради. Иккала жинси ҳам уя қуради, уч ёки то'ртта оқ тухумни инкубация қилади ва жо'жаларни боқади. Осиё мартини парвоз пайтида, одатда ҳавода ушланган майда ҳашаротлар билан озиқланади. Унинг рационида қуруқлик оёқдумлари ва Лепидоптера личинкаларининг мавжудлиги озиқ-овқатнинг ба'зан ердан олинишини ко'рсатади.
Таксономия
Осиё мартини биринчи марта 1850-йилда франсуз табиацҳуноси ва орнитологи Чарлз Люсен Бонапарт томонидан Борнеода то'планган қушдан Челидон дасйпус[1] сифатида инглиз энтомологи Фредерик Мур томонидан янги Деличон жинсига ко'чирилишидан бироз олдин тасвирланган[2]. Бу Мартиннинг энг яқин қариндошлари Деличон жинсининг бошқа икки а'зоси, Непал мартини ва оддий мартинидир[3].

Тавсифи
Осиё мартинининг узунлиги 12 см.Думи ва юқори қанотлари жигарранг-қора, пастки қанотлари эса кулранг-жигарранг. Оёқлари жигарранг-пушти ва оқ патлар билан қопланган, ко'злари жигарранг ва қора рангда бо'лади[4]. Жинслар о'ртасида ташқи ко'ринишда бир нечта фарқлар мавжуд.Эркаклари ург'очисига қараганда бироз кичикроқ бо'лади[5].
Тарқалиши ва яшаш жойи
Осиё мартинининг кенжа тури Д. д. дасйпус, Россиянинг жануби-шарқида, Курил оролларида, Японияда ва ба'зан Кореяда ко'паяди. Шарқий Хитой орқали қишлаш учун Малай ярим ороли, Борнео, Филиппин, Жава ва Суматрага ко'чиб о'тади.Япониядаги иссиқ булоқлар атрофида бир нечта қуш турлари мавжуд[6].
Осиё мартинининг яшаш жойи тог'ли ҳудудлардаги водийлар ва даралар ёки қирг'оқ қоялари бо'либ, у ерда табиий г'орлар ёки ёриқларда уя қуради. Шунингдек, у ибодатхоналар, меҳмонхоналар ёки электр стансияларида ко'паяди[7].
Хулқ-атвор
Осиё мартини вертикал қоя устидаги осилган колонияларда ко'паяди, одатда уялари бир-бирига яқин бо'лмайди. Бундан ташқари, у тез-тез ма'бадлар ва ко'приклар каби катта биноларга уя қуради. Уя о'тлар ёки патлар билан қопланган чуқур лой конус шаклда бо'лади[8].
Озиқлантириш
Осиё мартини парвоз пайтида олинган ҳашаротлар билан озиқланади. О'з қариндошларида бо'лгани каби, у ҳавода озиқланишга мойил бо'либ, асосан майда чивинлар, шира ва қанотли чумолилар билан озиқланади. Бошқа ко'плаб ҳашаротлар, шу жумладан Лепидоптера, қо'нг'излар ва дантелли қанотларни ҳам овлайди. Рационида қуруқликдаги оёқдумлилар ва Лепидоптера личинкаларининг мавжудлиги озиқ-овқатнинг ба'зан ердан танланишини ко'рсатади[9].
Йиртқичлар ва паразитлар
Қушлар ко'пинча паразитларни, ташқи бит ва бургаларни ва ички қон паразитларини олиб юради. Осиё мартини яқинда парранда безгак белгиларини олиб юриши ко'рсатилган[10].Бу мартиннинг йиртқич турлари жуда оз о'рганилган[11].
Муҳофаза қилиш ҳолати
Осиё мартинининг турлари жуда ко'п ва сони ҳозирча барқарор ҳолатда. Ҳозирда улар ИУCН томонидан энг кам ташвишли турлар сифатида баҳоланади[12].
Манбалар
- ↑ Бонапарте, Чарлес Луcиэн. Cонспеcтус генерум авиум (ла). Лугдуни Батаворум (Лейден): Э.Ж. Брилл, 1850 — 343-бет.
- ↑ Бонапарте'с номенcлатуре ис cонфусинг, анд ҳе май ҳаве интендед Ҳирундо дасйпус.
- ↑ „ИТИС Стандард Репорт Паге: Деличон“. Тҳе Интегратед Тахономиc Информатион Сйстем (ИТИС). Қаралди: 2008-йил 23-январ.
- ↑ Турнер, Ангела К. А ҳандбоок то тҳе сwаллоwс анд мартинс оф тҳе wорлд. Чристопҳер Ҳелм, 1989 — 230–232-бет. ИСБН 0-7470-3202-5.
- ↑ Расмуссен, Памела C.. Бирдс оф Соутҳ Асиа. Тҳе Риплей Гуиде. Волуме 2. Барcелона: Лйнх Эдиcионс, 2005 — 313–314-бет. ИСБН 84-87334-67-9.
- ↑ Расмуссен, Памела C.. Бирдс оф Соутҳ Асиа. Тҳе Риплей Гуиде. Волуме 2. Барcелона: Лйнх Эдиcионс, 2005 — 313–314-бет. ИСБН 84-87334-67-9. Расмуссен, Памела C.; Андертон, Жоҳн C. (2005).
- ↑ Турнер, Ангела К. А ҳандбоок то тҳе сwаллоwс анд мартинс оф тҳе wорлд. Чристопҳер Ҳелм, 1989 — 230–232-бет. ИСБН 0-7470-3202-5. Турнер, Ангела К; Росе, Чрис (1989).
- ↑ Турнер, Ангела К. А ҳандбоок то тҳе сwаллоwс анд мартинс оф тҳе wорлд. Чристопҳер Ҳелм, 1989 — 230–232-бет. ИСБН 0-7470-3202-5. Турнер, Ангела К; Росе, Чрис (1989).
- ↑ Турнер, Ангела К. А ҳандбоок то тҳе сwаллоwс анд мартинс оф тҳе wорлд. Чристопҳер Ҳелм, 1989 — 230–232-бет. ИСБН 0-7470-3202-5. Турнер, Ангела К; Росе, Чрис (1989).
- ↑ Кеонг Соон Ким, Кеонг Соон; Ёшио Цуда; Акио Ямада (2009). "Блоодмеал идентифиcатион анд детеcтион оф авиан малариа парасите фром мосқуитоэс (Диптера: Cулиcидаэ) инҳабитинг cоастал ареас оф Токё Бай, Жапан". Жоурнал оф Медиcал Энтомологй 46 (5): 1230–1234. дои:10.1603/033.046.0535. ПМИД 19769059. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-медиcал-энтомологй_2009-09_46_5/паге/1230.
- ↑ Мулларней, Киллиан. Cоллинс Бирд Гуиде. Cоллинс, 1999 — 242-бет. ИСБН 0-00-219728-6.
- ↑ „Асиан Ҳоусе-мартин - БирдЛифе Спеcиэс Фаcцҳеэт“. БирдЛифе Интернатионал.