Ziyosfera

Osvensim konslageri

Освенсим конслагери.

Файл:Со wурде дас КЗ Аусчwитз гебаут (CC БЙ 4.0).wебм

Маҳбусларнинг ро'йхатга олиш фотосуратлари
Cзесłаwа Кwока [эн], 1942/43
Жулиан Савицкий [ру], 1942

Освенсим конслагери (олмонча: Конзентратионслагер Аусчwитз ; шунингдек КЛ Аусчwитз ёки КЗ Аусчwитз деб ҳам аталади) Иккинчи жаҳон уруши ва Ҳолокост даврида фашистлар Германияси томонидан босиб олинган Полшада (1939-йилда Германияга қўшилган қисмида[1] 40 дан ортиқ консентрацион ва қирғин лагерларидан иборат комплекс эди. Лагер 3 қисмдан иборат: Освенсим И Освенсимдаги асосий лагер (Стаммлагер); Освенсим ИОсвенсим ИИ-Биркенау, газ камералари бўлган консентрацион ва қирғин лагери; Освенсим ИОсвенсим ИИИ-Моноwитз, ИГ Фарбен кимёвий конгломерати учун меҳнат лагери[2]. Лагерлар нацистларнинг яҳудийлар масаласини якуний ҳал этишининг асосий жойига айланди.

Германия 1939-йил сентабрда Полшага бостириб кириб, Иккинчи жаҳон урушини қўзғатгандан сўнг, Шуцстаффел (СС) Освенсим И армия казармасини ҳарбий асирлар лагерига айлантирди[3].

Сиёсий маҳбусларни Освенсимга дастлабки ташиш деярли лагер ташкил этилган пайтда фақат полшаликлардан иборат эди. Дастлабки икки йил давомида маҳбусларнинг асосий қисми поляклар бўлган[4].

1940-йил май ойида лагерга маҳбуслар олиб келинган. Маҳбуслар энг арзимас сабабларга кўра калтакланган, қийноққа солинган ва қатл этилган. Совет ва полшалик асирларнинг биринчи газ билан ўлдирилиши 1941-йил август ойида Освенсим И нинг 11-блокида содир бўлган. Освенсим ИИ қурилиши кейинги ойда бошланди ва 1942-йилдан 1944-йил охиригача юк поездлари Германия томонидан босиб олинган бутун Европадан яҳудийларни лагернинг газ камераларига етказиб берди. Освенсимга юборилган 1,3 миллион кишидан 1,1 миллион нафари  ўлдирилган. Қурбонлар сонига 960 000 яҳудий (улардан 865 000 нафари етиб келганида газдан нобуд қилинган), қолган ўлимлар 74 000 этник поляклар, 21 000 сиганлар, 15 000 совет ҳарбий асирлари ва 15 000 га яқин бошқа европаликлар сони билан боғлиқ[5]. Газдан ташқари очлик, чарчоқ, касаллик, индивидуал қатл ёки калтаклаш орқали ўлдирилган. Бошқалар тиббий тажрибалар пайтида ўлдирилган.

Камида 802 маҳбус қочишга ҳаракат қилди, 144 нафари омадли бўлди ва 1944-йил 7-октябрда газ камераларини бошқарадиган маҳбуслардан иборат иккита Сондеркоммандо бўлинмаси муваффақияциз қўзғолонни бошлади. Ҳолокост тугаганидан кейин фақат 789 Счутзстаффел ходими (15 фоиздан кўп бўлмаган) судга тортилган. Бир неча киши, жумладан, лагер коменданти Рудолф Хосс қатл қилинди. .

1945-йил январ ойида Совет Қизил Армияси Освенсимга яқинлашди. Уруш тугаши биланоқ, СС лагер аҳолисининг кўп қисмини ғарбга Германия ва Австрия ичидаги лагерларга жўнатди. Совет қўшинлари лагерга 1945-йил 27-январда киришди, бу кун 2005-йилдан бери Холокостни Хотиралаш Халқаро куни сифатида нишонланади. Урушдан кейинги ўн йилликларда Примо Леви, Виктор Франкл ва Элиэ Wиэсел каби омон қолганлар ўзларининг тажрибалари ҳақида хотиралар ёздилар ва лагер Холокостнинг асосий рамзига айланди. 1947-йилда Полша Освенсим И ва ИИ ўрнида Освенсим-Биркенау давлат музейига асос солган ва 1979-йилда ЮНЕСКО томонидан Жаҳон мероси рўйхатига киритилган.

Тарихи

Германия босиб олган Европадаги лагер ва геттолар. 1944-йил
Освенцим И, ИИ ва ИИИ

Миллий социализм (нацизм) мафкураси „ирқий тозалик“, евгеника, антисемитизм, пангерманизм ва ҳудудий экспансионизм элементларини бирлаштирган, деб ёзади Ричард Ж. Эванс. 1933-йилда Германияда фашистлар ҳокимиятни қўлга киритган пайтда ҳам, ундан сўнг ҳам немис яҳудийларига қарши зўравонлик ҳаракатлари ҳамма жойда кенг тарқалди ва уларни айрим касблардан, жумладан, давлат хизмати ва қонунчиликдан четлаштирган қонунлар қабул қилинди.

Таъқиб ва иқтисодий босим яҳудийларни Германияни тарк этишга ундади; уларнинг корхоналари бозорларга киришдан маҳрум қилинди, газеталарда реклама қилиш тақиқланди ва давлат шартномаларидан маҳрум қилинди. 1935-йил 15-сентябрда Рейхстаг Нюрнберг қонунларини қабул қилди. Биринчиси, „Рейх фуқаролиги тўғрисида“ги қонун „Ўз хулқ-атвори билан немис халқига ва Рейхга садоқат билан хизмат қилишга тайёр ва муносиб эканликларини кўрсатган немис ёки қариндош қон фуқаролари“ ва Германия қони ва немис шаънини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонун „Германия ёки қариндош қон“ бўлганларга яҳудийлар ўртасида никоҳ ва никоҳдан ташқари муносабатлар тақиқланган.

1939-йил сентабрида Германия Полшага бостириб киргач Гитлер Полша раҳбарияти ва зиёлиларини йўқ қилишни буюрди[6]. Освенсим атрофидаги ҳудуд биринчи Гау Силесиа 1941-йилда Германия Рейхига қўшилди. Освенсимдаги лагер 1940-йил апрел ойида дастлаб Полша сиёсий маҳбуслари учун карантин лагери сифатида ташкил этилган. 1941-йил 22-июнда Гитлер янги ҳудудларни қўлга киритиш мақсадида Совет Иттифоқига бостириб кирди. Освенсимда биринчи марта совет ҳарбий асирлари 1941-йилнинг августида келган. Ўша йилнинг охирига келиб, кўпчилик тарихчилар Холокостнинг биринчи босқичи деб ҳисоблаган даврда, 500 000-800 000 Совет яҳудийлари оддий немис аскарлари ва маҳаллий ҳамкорлар томонидан оммавий отишмаларда ўлдирилган. 1942-йил 20-январда Берлинда бўлиб ўтган Wаннсеэ конференсиясида Рейнхард Гейдрич яҳудийлар масаласининг якуний ечимини баён қилди ва 1942-йил бошидан бошлаб юк поездлари бутун босиб олинган Европадан яҳудийларни Полшадаги немис қирғин лагерларига етказди: Освенсим, Белжек, Челомно, Мажданек, Собибор ва Треблинка лагеаридан маҳбуслар олиб келинган. Аксарият маҳбуслар етиб келганларида уларга қарши газ қўлланган[7].

Лагерлар

Освенсим И

Ўсиш

Освенсим И. 2013-йил (50°01′39″Н 19°12′11″Э / 50.027606°Н 19.203088°Э / 50.027606; 19.203088 (Аусчwитз И))
Освенсим И. 2009-йил; Освенсим И маҳбусларни қабул қилиш маркази Освенсим-Биркенау давлат музейи ташриф буюрувчиларни қабул қилиш марказига айлантирилган.[8]
Собиқ маҳкумларни қабул қилиш маркази; чап томонда, қатор мўрилар билан қурилган бино лагер ошхонаси.
Освенсим конслагерининг юқоридан разведка фотосурати. Освенсим И лагери. 1944-йил 4-апрел

Биринчи Жаҳон уруши даврида вақтинчалик ишчилар учун лагер ва кейинчалик Полша армияси казармаси, Освенсим И лагер мажмуасининг асосий лагери ва маъмурий штаб-квартираси эди. Краковдан жануби-ғарбда жойлашган бу жой биринчи марта 1940 йил феврал ойида Сичерҳеицполизеи (хавфсизлик полицияси) инспектори ва Олий СС ва полиция бошлиғи Эрич фон дем Бах-Зелевскийнинг ўринбосари Арпад Виганд томонидан полшалик маҳбуслар учун карантин лагери сифатида таклиф қилинган. Консентрацион лагерлар инспексияси раҳбари Ричард Глюкс Германиянинг Ораниэнбург шаҳридаги Заксенхаузен конслагерининг собиқ коменданти Валтер Эйсфелдни текшириш учун юборди[9]. Освенсим ўша пайтда 22 та ғиштли бинолардан иборат бўлиб, улардан саккизтаси икки қаватли. 1943 йилда иккинчи қават бошқаларга қўшилди ва саккизта янги блок қурилди[10].

Рейхсфюрер-СС бошлиғи Гейнрих Ҳиммлер 1940-йил апрел ойида лагерлар инспексиясининг СС- оберстурмбаннфüҳрер Рудолф Хёсс тавсиясига биноан ҳудудни тасдиқлади. Хёс биринчи коменданти сифатида хизмат қилди. Биринчи 30 маҳбус 1940-йил 20-майда Заксенхаузен лагеридан етиб келди. Немис „мансаб жиноятчилари“ эркаклар қамоқхона кийимидаги яшил учбурчаклардан кейин „яшил“ (Грüнен) номи билан танилган. Бруно Броднеwиcз, биринчи маҳбус (биринчи серия рақами берилган) Лагерäлтесте (лагер оқсоқоли) бўлди. Қолганларга капо ва блок назоратчиси каби лавозимлар берилди[11].

Биринчи оммавий транспорт

Биринчи оммавий транспорт — 728 нафар полшалик эркак сиёсий маҳбуслар, шу жумладан католик руҳонийлари ва яҳудийлари — 1940-йил 14-июнда Полшанинг Тарнов шаҳридан етиб келди. Маҳбусларга 31 дан 758 гача серия рақамлари берилди. 1940-йил охирига келиб, СС, Гестапо ва маҳаллий полиция томонидан патрул қилинган 40 квадрат километрлик (15 квадрат миля) зона яратиш учун лагер атрофидаги ерларни мусодара қилди. 1941-йил март ойига келиб, лагерда 10 900 киши қамоққа олинган, уларнинг аксарияти поляклар эди.

Маҳбуснинг Освенсим билан биринчи учрашуви, агар улар рўйхатга олинган бўлса ва тўғридан-тўғри газ камерасига юборилмаган бўлса, Арбеит мачт фреи белгиси билан дарвоза ёнидаги маҳбусларни қабул қилиш марказида бўлган, у ерда уларга татуировка қилинган, соқолини олган, дезинфекция қилинган ва чизиқли қамоқхона формаси берилган.1942—1944-йилларда қурилган марказда ҳаммом, кир ювиш ва кийимларни тозалаш учун 19 та газ камераси мавжуд эди. Освенсим И маҳбусларни қабул қилиш маркази Освенсим-Биркенау давлат музейининг меҳмонларни қабул қилиш марказига айланган.

Крематориум И, биринчи газлар

Крематориум И, 2016-йилда суратга олинган, урушдан кейин қайта тикланган[12]

Крематорий И қурилиши 1940-йил июн ойининг охири ёки июл ойининг бошида Освенсимда бошланган. Дастлаб оммавий қотиллик учун эмас, балки лагерда қатл этилган ёки бошқа йўл билан вафот этган маҳбуслар учун мўлжалланган эди, крематорий август ойидан бошлаб ишлай бошлади[13]. 1942-йил май ойига келиб И крематорийда учта печ ўрнатилди, улар биргаликда 24 соат ичида 340 жасадни ёқиб юбориши мумкин эди.

Биринчи экспериментал газлаш тахминан 1941-йил август ойида бўлиб ўтди, ўшанда Лагерфюрер Карл Фрицш Рудолф Хёснинг кўрсатмаси билан бир гуруҳ совет ҳарбий асирларини Освенсим И нинг 11-блокидаги ертўлага Зйклон Б кристалларини ташлаб ўлдирган. Иккинчи гуруҳ 3-5-сентабр кунлари 600 совет ҳарбий асирлари ва 250 га яқин касал Полша асирлари газ билан ўлдирилган[14] Кейинчалик ўликхона камида 700-800 кишини сиғдира оладиган газ камерасига айлантирилди. Зйклон Б хонага шифтдаги ёриқлар орқали ташланган.

Яҳудийларнинг биринчи оммавий транспорти

Тарихчилар бутун яҳудий транспорти Освенсимга етиб кела бошлаган сана ҳақида келиша олмайдилар. 1942-йил 20-январда Берлинда бўлиб ўтган Ваннси конференсиясида нацистлар раҳбарияти евфемистик тилда Якуний ечим бўйича ўз режаларини баён қилган[15]. Франcисзек Пипернинг сўзларига кўра, Освенсим коменданти Рудолф Хосс қирғин 1941-йил декабрда, 1942-йил январда ёки 1942-йил март ойида аёллар лагери ташкил этилишидан олдин бошланганини билдирди. Освенсимдаги Коммандантда у шундай ёзган : „1942-йилнинг баҳорида яҳудийларнинг биринчи транспортлари Юқори Силезиядан келди“. 1942-йил 15-февралда Данута Чех фикрига кўра, Беутҳен, Юқори Силезия (Битом, Полша) шаҳридан яҳудийларнинг транспорти Освенсим Ига етиб келди ва тўғридан-тўғри газ камерасига юборилди[16]. 1998-илда гувоҳнинг айтишича, поездда „Беутҳен аёллари“ бўлган. Саул Фридлендер Беутҳен яҳудийлари Шмелт ташкилотининг меҳнат лагерларидан бўлган ва улар ишга яроқсиз деб топилганини ёзган. Кристофер Браунингнинг сўзларига кўра, ишга яроқсиз яҳудийларнинг транспортлари 1941-йилнинг кузидан бошлаб Освенсимдаги газ камерасига юборилган. Бунинг далиллари ва 1942-йил февралидаги транспорт ҳодисасига 2015-йилда Николаус Ваксман томонидан эътироз билдирилган.

Тахминан 1942-йил 20-мартда, Данута Чехнинг сўзларига кўра, Полша яҳудийларининг транспорти Силезия ва Заглебиэ Дąброwскиэдан стансиядан тўғридан-тўғри ишга тушган Освенсим ИИ газ камерасига олиб кетилган. 26- ва 28-март кунлари Словакия яҳудийларининг иккита транспорти аёллар лагерида маҳбус сифатида рўйхатга олинди, улар қул меҳнати учун сақланган; Булар Адолф Эйхманнинг ИВ Б4 бўлими (яҳудий идораси) томонидан Рейх Хавфсизлик Бош бошқармаси (РСҲА) томонидан ташкил этилган биринчи транспортлар эди. 30-март куни Франсиядан биринчи РҲСА транспорти келди. Иш ёки газ камераси учун янги келганлар танланган „Танлов“, 1942-йил апрел ойида бошланган ва июл ойидан мунтазам равишда ўтказилган. Пипернинг ёзишича, бу Германиянинг ишчи кучига эҳтиёжи ортиб бораётганини акс эттирган. Меҳнатга яроқсиз деб танлаб олинганлар маҳкум сифатида қайд этилмаган ҳолда газ билан ўлдирилган.

Освенсимда қанча одам газлангани ҳақида ҳам келишмовчиликлар мавжуд. Освенсим И Сондеркоммандоларидан бири Филип Мюллернинг фикрига кўра, у ерда Франсия, Голландия, Словакия, Юқори Силезия ва Югославия ҳамда Тересенштадт, Сечаноw ва Гродно геттоларидан ўн минглаб яҳудийлар ўлдирилган[17]. Бунга қарши Жан-Клод Прессак Освенсим Ида 10 000 га яқин одам ўлдирилганини тахмин қилди. Лагерда 1942-йил декабр ойида газланган охирги маҳбуслар Освенсим ИИ Сондеркоммандонинг 400 га яқин аъзоси бўлиб, улар ўша лагернинг 100 000 дан ортиқ жасадлар сақланадиган оммавий қабрлари қолдиқларини ёқиб юборган[18].

Освенсим ИИ-Биркенау

Қурилиш

Лагер ичидан Аусчwитз ИИ-Биркенау дарвозаси. 2007-йил
Худди шу саҳна, 1944-йил май/июн, орқа фонда дарвоза билан. Венгрия яҳудийларини иш ёки газ камераси учун "танлаш". Эркеннунгсдиэнст томонидан олинган Освенсим албомидан.
Лагер билан дарвоза орқа фони
Крематорий В ташқарисида, Освенсим ИИ, 1944-йил август; бири Сондеркоммандо фотосуратлари.-->

1941-йил март ойида Освенсим И га ташриф буюрганидан сўнг, Ҳиммлер лагерни кенгайтиришни буюрган кўринади, Питер Хейснинг таъкидлашича, 1941-йил 10-январда Полшанинг қувғиндаги Полша ҳукуматига Лондонда: „Освенсим конслагер …ҳозирда 7000 га яқин маҳбусни сиғдира олади ва тахминан 30 000 маҳбусни сиғдириш учун қайта қурилади“ деган хабар борган. Освенсим ИИ-Биркенаунинг қурилиши лойиҳалар Криэгсгефангененлагер (ҳарбий асирлар лагери) деб номланади — 1941-йил октябр ойида бошланган. Бжезинкада, Освенсим И дан тахминан уч километр узоқликда жойлашган. Дастлабки режага кўра, Освенсим ИИ тўрт сектордан (Бауабсчнитте И-ИВ) иборат бўлиб, уларнинг ҳар бири ўз дарвозалари ва панжаралари бўлган олтита кичик лагердан (БИИа-БИИф) иборат бўлади. Дастлабки иккита сектор тугалланди (сектор БИ дастлаб карантин лагери эди), лекин БИИИ қурилиши 1943-йилда бошланиб, 1944-йил апрелда тўхтатилди ва БИВ режасидан воз кечилди.

СС-Стурмбаннфüҳрер Карл Бисчофф, меъмор, қурилиш бошлиғи бўлган[19] РМ 8,9 миллион бўлган дастлабки бюджетга асосланган, унинг режалари ҳар бир казармада 550 маҳбусни ушлаб туришни назарда тутган эди, лекин кейинчалик режа ҳар бир казарма учун 744 га ўзгартирди, яъни лагерда 97 000 эмас, 125 000 киши бўлиши режалаштирилди. [20] Ҳар бирининг ўлчами 35.4 бй 11.0 метр (116 бй 36 фт), 4 сқуаре метре (43 кв фт) . Камералар дастлаб учта маҳбус учун, кейин эса тўртта маҳбус учун „тўшакларга“ бўлинган. Ухлаш ва бор нарсаларини жойлаштириш учун маҳбусларга 1 кв.м ажратилган, Роберт-Ян ван Пелтнинг ёзишича, „маҳбуслар лозим бўлиш учун зарур бўлган минимал жойдан“ маҳрум бўлган.

Маҳбуслар казарма қураётганда қийинчиликларга дош беришга мажбур бўлдилар; ишлаш билан бир қаторда, улар тунда узоқ жазоларга дуч келишди. Натижада, БИб (эркаклар лагери)даги маҳбусларнинг аксарияти дастлабки ойларда бир неча ҳафта ичида ҳипотермия, очлик ёки чарчоқдан вафот этди. 1941-йил 7-октябрдан 25-октябргача Освенсим И га 10 000 га яқин совет ҳарбий асирлари етиб келишди, аммо 1942-йил 1-мартгача фақат 945 нафари рўйхатга олинган эди; улар Освенсим ИИ га кўчирилди, асирларнинг кўпчилиги май ойига келиб вафот этди.

Крематория ИИ-В

Освенсим ИИ даги биринчи газ камераси 1942-йил март ойида ишга туширилган. 20-март куни Гестапо томонидан Силезия ва Заглеби Дąброwскиэ лагерларидан юборилган полшалик яҳудийларнинг транспорти Освенсим юк стансиясидан тўғридан-тўғри Освенсим ИИ газ камерасига олиб кетилди, кейин жасадлар яқин атрофдаги ўтлоққа кўмилди[21]. Газ камераси маҳбуслар „кичкина қизил уй“ (СС томонидан 1-бункер номи билан танилган) деб атаган уйда жойлашган. деразалари ғишт билан қопланган ва унинг тўртта хонаси иккита изоляцияланган хонага айлантирилган, эшикларида " Зур дезинфексия " („дезинфексия қилиш“) деб ёзилган. Иккинчи ғиштли коттеж, „кичкина оқ уй“ ёки бункер 2, 1942-йил июнгача газ камерасига айлантирилди ва фойдаланишга топширилди[22]. 1942-йил 17- ва 18-июл кунлари Ҳиммлер лагерга ташриф буюрганида, унга 2-бункердаги газ камерасида оммавий қотиллик ва Освенсим ИИИ қурилиш майдончаси бўйлаб экскурсия тақдим этилди[23]. бункер И ва ИИ лардан фойдаланиш 1943-йил баҳорида янги крематория қурилганидан сўнг тўхтади, лекин 2-бункер 1944-йилнинг май ойида венгер яҳудийларини ўлдириш учун яна ишга тушди. Бункер И 1943-йилда ва бункер ИИ 1944-йил ноябрида бузиб ташланган.

ИИ ва ИИИ крематорияларнинг режалари шуни кўрсатадики, иккаласида ҳам биринчи қаватда ўчоқ хонаси 30х11,24 метр (98,4х36,9 фут), ер ости кийиниш хонаси 49,43х7,93 метр (162,2х26,0 фут) ва газ камераси 30х7 метр бўлган. (98 х 23 фут). Кийиниш хоналарида деворлар бўйлаб ёғоч скамейкалар ва кийим учун рақамланган қозиқлар бор эди. Жабрланувчилар бу хоналардан беш ярд узунликдаги тор коридорга олиб бориларди, бу эса ўз навбатида газ камераси эшиги очилган бўш жойга олиб борарди. Хоналарнинг ичи оқ рангда эди ва душ бошига ўхшаш нозуллар шифтга ўрнатилди. Крематориянинг суткалик қуввати (24 соат ичида ёқиш мумкин бўлган жасадлар) И крематорийда 340 та жасадни ташкил этган; ИИ ва ИИИ крематорияларда ҳар бири 1440 тадан; ИВ ва В крематорийларнинг ҳар бири 768 тадан жасадни ёндира олган. 1943-йил июнига келиб тўртта крематория ҳам ишлай бошлади, лекин И крематорий 1943-йил июлидан кейин ишлатилмади. Крематорийларнинг жами суткалик сиғими 4416 ни ташкил қилган. Баъзан кунига 8000 га яқин жасадни ёқилган. Бу максимал қувват камдан-кам ҳолларда керак эди; 1942-йилдан 1944-йилгача ўртача ҳар куни 1000 та жасад ёндирилган[24]

Освенсим ИИИ-Моновиц

Буна Wерке, Моноwитз ва яқин атрофдаги сублагерларнинг батафсил харитаси

Немис кимёвий конгломерати ИГ Фарбен уруш учун зарур бўлган синтетик каучук тури бўлган Буна-Н ишлаб чиқарадиган янги завод учун бир нечта майдонларни ўрганиб чиқди. Сўнг Двори ва Моноwице (немисча Моноwитз) шаҳарлари яқинида, тахминан Освенсим И дан шарқда 7 километр (4.3 ми) масофада жойлашган жойни танлади[25]. 1940-йил декабрда қабул қилинган „Шарқий фискал ёрдам тўғрисида“ги қонунга мувофиқ чегара ҳудудларида саноатни ривожлантиришга тайёр бўлган корпорациялар солиқ имтиёзларидан фойдаланишлари мумкин эди. Арзон ишчи кучи манбаи бўлган конслагерга яқин бўлишидан ташқари, бу жой яхши темир йўл алоқалари ва хомашёдан фойдаланиш имкониятига эга эди[26]. 1941-йил феврал ойида Ҳиммлер Освенсимнинг яҳудий аҳолисини малакали ишчиларга ўрин очиш учун ҳайдаб чиқаришни буюрди; меҳнатга лаёқатли барча поляклар шаҳарда қолиб, завод қуришда ишлаган[25].

Освенсим маҳбуслари Буна Wерке ва ИГ-Аусчwитз номи билан танилган заводда ишлай бошладилар[27]. Освенсим шаҳри бўйлаб ўтаётган чарчаган маҳбусларнинг узун қатори Германия-Полша муносабатларига путур етказиши мумкинлиги сабабли, маҳбусларга ҳар куни соқол олишлари, гигиенага риоя қилишлари ва юришганда қўшиқ айтишлари буюрилган. Июл ойининг охиридан бошлаб уларни поездда юк вагонларида заводга олиб кетилган[28]. Уларни, шу жумладан қишда ҳам кўчириш қийинлигини ҳисобга олиб, ИГ Фарбен заводда лагер қуришга қарор қилди. Биринчи маҳбуслар у ерга 1942-йил 30-октабрда кўчиб ўтишди[28]. КЛ Аусчwитз ИИИ-Ауссенлагер (Освенсим ИИИ сублагери) номи билан танилган ва кейинчалик Моновиц конслагери [29] номи берилган[25].

Гейнрих Ҳиммлер (чапдан иккинчи) Освенсим ИИИдаги ИГ Фарбен заводига ташриф буюради, 1942-йил июл.

Ўлчами 270х490 метр (890 фт × 1610 фт) бўлган лагер Освенсим И дан каттароқ эди. 1944-йил охирига келиб, у 17,5х8 метр (57 фут × 26 фт) ўлчамдаги 60 та казармага эга бўлди. Бинода 56 та уч қаватли ёғоч қаватли ётоқхона ҳам қурилган. Ҳар бир ишчидан тўққиз-ўн бир соатлик сменалар учун СС-га уч ёки тўртта Рейхсмарк тўлаган. 1943-1944-йилларда заводда 35 мингга яқин маҳбус ишлаган; 23 000 (кунига ўртача 32 киши) тўйиб овқатланмаслик, касаллик ва иш юки туфайли ўлдирилган. Питер Хейснинг ёзишича, лагерда уч-тўрт ой ичида маҳбуслар „юрадиган скелетларга айланган“. Освенсим ИИ даги ўлимлар ва газ камераларига ўтишлар ҳар ойда асирлар сонини деярли бешдан бирига камайтирди. Ҳудуд раҳбарлари доимий равишда маҳбусларни газ камералари билан қўрқитганлар. Освенсим И ва ИИ крематорияларининг ҳиди лагер бўйлаб тарқалиб турган[30][30][31][30]

Завод 1943-йилда ишлаб чиқаришни бошлаши кутилган бўлса-да, ишчи кучи ва хом ашё етишмаслиги туфайли ишга тушириш бир неча бор қолдирилди[25]. Иттифоқчилар заводни 1944-йил 20-август, 13-сентябр, 18-декабр ва 26-декабрда бомбардимон қилдилар. 1945-йил 19-январда СС бу жойни эвакуация қилишни буюрди ва 9000 маҳбусни, уларнинг аксарияти яҳудийларни Гливицадаги бошқа Освенсим сублагерига жўнатди[32]. Гливицадан маҳбуслар темир йўл орқали очиқ юк вагонларида Бухенвалд ва Маутҳаузен конслагерларига олиб кетилган. Моноwитз касалхонасида қолган 800 маҳбус лагернинг қолган қисми билан бирга 1945-йил 27-январда Қизил Армиянинг 1-Украина фронти томонидан озод қилинган[28].

Сублагерлар

Крупп ва Сиэменс-Счуcкерт каби бошқа бир қанча немис саноат корхоналари ўзларининг кичик лагерларига эга заводлар қурганлар[25]. Саноат корхоналари яқинида 28 га яқин лагер бор эди, уларнинг ҳар бирида юзлаб ёки минглаб маҳбуслар бўлган[28][33]. Лагерлар Блечҳаммер, Явисовице, Яворзно, Лагисзе, Тловице, Мйсловицада, Чехословакиядаги Богемия ва Моравия протекторатларида қурилган[34]. Сунъий лагерлари бўлган саноат корхоналарига кўмир конлари, қуйиш ва бошқа металл заводлари ва кимё заводлари киради. Маҳбуслар ўрмон хўжалиги ва деҳқончиликда ҳам ишлашга мажбурланган[35]. Масалан, Полшанинг Бжешче яқинидаги Буди қишлоғида жойлашган Wирцчафцҳоф Буди деҳқончилик лагери бўлиб, у ерда маҳбуслар далада кун давомида 12 соат ишлаган, ҳайвонларни боқишган ва крематориядаги одам кулини чим ва гўнг билан аралаштириб компост тайёрлашган[36][28]

Лагердаги ҳаёт

СС гарнизони

Хокер албомидан (чапдан ўнгга): Ричард Баэр (1944-йил май ойидан Освенсим коменданти), Жозеф Менгеле (лагер шифокори) ва Рудолф Хосс (биринчи комендант) Солаҳютте, Освенсим яқинидаги СС курорти, 1944-йил ёзи[37].
Комендант ва маъмурият биноси, Освенсим И

1900-йилда Баден-Баденда туғилган Рудолф Хёс[38] 1940-йил 27-апрелда Гейнрих Ҳиммлер лагер ташкил этиш тўғрисида таклиф берганида Освенсимнинг биринчи коменданти этиб тайинланган[29]. Хотини ва болалари билан комендант ва маъмурият биноси ёнидаги икки қаватли уйда яшаб[39], 1943-йил 11-ноябргача комендант бўлиб хизмат қилди[29], Ёзеф Крамер ўринбосари сифатида ишлаган[35]. Артур Лиэбеҳенсчел комендант лавозимини эгаллаган[29]. Хёсс Ораниэнбургдаги СС Бизнес ва маъмурият бош офисига Амт ДИ директори сифатида қўшилган[29] бу лавозимда уни лагерлар инспексияси ўринбосари қилади[40].

Ричард Баэр 1944-йил 11=майда Освенсим И коменданти ва 1943-йил 22-ноябрдан Освенсим ИИ коменданти Фриц Хартенштейн, 1944-йил 15-майда Жозеф Крамер 1945-йил январда лагер тугатилгунга қадар вазифаларида қолишган. Гейнрих Шварс 1943-йил ноябр ойида автоном лагерга айлангандан бошлаб, Освенсим ИИИ коменданти бўлиб ишлаган[29]. Хёс 1944-йил 8-майдан 29-июлгача маҳаллий СС гарнизони қўмондони (Стандортäлтестер) сифатида Венгрияга яҳудийларнинг келишини назорат қилиш учун Освенсимга қайтиб келди, бу эса уни Освенсим лагерлари комендантларининг энг юқори зобитига айлантирди. [29]

Транспортлар

Освенсим ИИ-Биркенау ичидаги юк вагони, дарвозахона яқинида, депортация қилинганларни ташиш учун фойдаланилган, 2014-йил[41]

Депортация қилинганларни Освенсимга оғир шароитларда юк ёки чорва вагонларига тиқилиб, темир йўл станцияси яқинига ёки бир нечта махсус йўл бўйидаги рампалардан бирига, шу жумладан Освенсим И ёнидаги рампага етказиб келишган[42][43].

Маҳбуслар учун ҳаёт

Кун эркаклар учун 4:30 да бошланарди  (қишда бир соат кечроқ) ва аёллар учун бундан олдинроқ бўлган. Блок назоратчиси гонг чалиб, маҳбусларни тез ювиниб, ҳожатхонадан фойдаланиши учун таёқ билан калтаклаб уйғотган[44]. Санитария тартиблари даҳшатли эди, ҳожатхоналар кам ва тоза сув йўқ эди. Ҳар бир ювинишхона минглаб маҳбусларга хизмат қилиши керак эди. Освенсим ИИ-даги БИа ва БИб секторларида 1943-йилда ҳожатхоналар ва ювиниш хоналари бўлган иккита бино ўрнатилди. Уларда ювиш учун олуклар ва 90 та кран бор эди; ҳожатхона иншоотлари ўтириш учун 58 тешикли бетон билан қопланган „канализация каналлари“ қурилди[45].

Эркаклар карантин лагеридаги ҳожатхона, БИИа сектори, Освенсим ИИ, 2003 йил

Маҳбуслар эрталаб ярим литр ўсимлик чойи олганлар, аммо овқат берилмаган[45]. Маҳбуслар ташқарида саналиши учун ўнта қатор бўлиб туришган. Об-ҳаво қандай бўлишидан қатъи назар, улар ССни ҳисоблаш учун келишини кутишлари керак эди; Уларнинг қанча вақт туриши офицерларнинг кайфиятига, қочиш ёки бошқа жазога тортувчи ҳодисалар бўлган-бўлмаганига боғлиқ эди[44]. Соқчилар маҳбусларни бир соатча қўлларини бошлари устида чўктиришга мажбурлашлари ёки калтаклашлари ёки тугма йўқлиги ёки нотўғри тозаланган овқат идиши каби қоидабузарликлар учун ҳибсга олишлари мумкин эди[25].  

Аёллар лагери

Рўйхатга олинган маҳбусларнинг қарийб 30 фоизи аёллар бўлган[46]. Равенсбрюк конслагеридан 999 нафар яҳудий бўлмаган немис аёлларининг биринчи оммавий транспорти 1942-йил 26-мартда етиб келган. Маҳбус аёлларга 1-999 серия рақамлари берилган[21].

Аёллар лагеридаги шароитлар шунчалик ёмон эдики, 1942-йил октябр ойида бир гуруҳ эркак маҳбуслар касалхона ташкил қилиш учун келганларида, уларнинг биринчи вазифаси, Освенсим музейи тадқиқотчиларининг фикрига кўра, жасадларни ҳали тирик бўлган аёллардан ажратиш эди. [28] Жиселла Перл, румин-яҳудий гинеколог ва аёллар лагерининг маҳбуси, 1948 йилда шундай ёзган:

О'ттиз-о'ттиз икки минг аёл учун битта ҳожатхона бор эди ва бизга фақат куннинг ма'лум соатларида фойдаланишга рухсат берилди. Биз тиззагача одам нажаслари бо'лган бу миттигина бинога кириш учун навбатда турдик. Ҳаммамиз дизентриядан азият чекар эканмиз, навбатимиз келгунча зо'рг'а кутардик ва танамиздан ҳеч қачон тушмайдиган йиртиқ кийимларимизни ифлослантирдик ва шу тариқа атрофимизни булутдек о'раб олган даҳшатли ҳид билан борлигимизни даҳшатига қо'шдик. Ҳожатхона чуқур ариқдан иборат бо'либ, унинг устига ма'лум вақт оралиг'ида тахталар ташланган. Биз худди телеграф симига қўнган қушлардек ўша тахталарда чўккалаб ўтирардик, бир-биримизга шунчалик яқин эдикки, бир-биримизни ифлос қилолмасдик[47]

Лангефелд 1942- йил октябр ойида шафқацизлик билан машҳур бўлган СС Оберауфсеҳерин Мария МандлЛагерфüрерин лавозимини эгаллади. Хосс аёлларни назорат қилиш учун эркакларни ёллаган[46]. Мандл ва Хёслер урушдан кейин қатл этилган[28].

Танлаш ва йўқ қилиш жараёни

Газ камералари

И крематорийни реконструксия қилиш, Освенсим И, 2014[3]

Освенсимдаги биринчи газни қўллаш 1941-йил сентябр ойи бошида содир бўлди, ўшанда 850 га яқин маҳбуслар — Совет ҳарбий асирлари ва касал полшалик маҳбуслар Освенсим Идаги 11-блокнинг ертўласида Зиклон Б билан ўлдирилган. Ертўлада бир вақтнинг ўзида 700 дан ортиқ қурбонлар ўлдирилиши мумкин эди[48]. И крематорийда ўн минглаб одамлар ўлдирилган[17]. Қурбонларни тинчлантириш учун уларга дезинфекциядан ўтиш кераклиги айтилган; улар ташқарида ечинишларини буюрилган, кейин бинога қамаб қўйишган ва газни очиб юборишган. Газ камераси сифатида фойдаланишдан чиқарилгандан сўнг, бино омборхонага айлантирилди ва кейинчалик СС ҳаво ҳужумидан бошпана сифатида хизмат қилди[48]. Урушдан кейин газ камераси ва крематорий реконструксия қилинган. Дворк ва ван Пелт баcа қайта яратилганлигини ёзадилар; Зйклон Б қаэрга кирганлигини кўрсатиш учун томдаги тўртта тешик ўрнатилди; ва учта печнинг иккитаси асл компонентлар билан қайта қурилган[3].

1942-йил бошида оммавий қирғинлар Освенсим ИИ даги иккита вақтинчалик газ камераларига („қизил уй“ ва „оқ уй“ 1 ва 2-бункерлар деб номланувчи) кўчирилди. Бункер ИИ 1944-йилнинг май ойидан ноябригача кўп сонли венгер яҳудийлари газ билан ўлдирилганда вақтинча қайта ишга туширилди[48]. Режалаштирилган олтинчи иншоот — ВИ крематорий ҳеч қачон қурилмаган[48].

Озод қилинган маҳбусларга ёрдам

ИИИ крематорийга кириш, Освенсим ИИ, 2008 [49]

Лагер мажмуаси озод қилингандан сўнг, Совет ва Полша тиббиёт ходимлари ва Полша фуқаролари у ерда қолган маҳбусларга ёрдам беришни бошладилар. Освенсимдан омон қолганлар, жумладан, шифокорлар Бертҳолд Эпштейн ва Отто Волкен ҳам қатнашдилар. Ҳали жисмонан омон қолганлар лагерни тарк этиб, уйларига қайтишлари мумкин эди. 20 дан ортиқ давлатдан озод этилган 4500 дан ортиқ маҳбуслар собиқ конслагердаги касалхоналарда парвариш қилиниб, тиббий ёрдам кўрсатилди. Беморларнинг аксарияти очлик диареясидан азият чеккан. Кўпгина касал маҳбуслар интенсив тиббий саъй-ҳаракатларга қарамай вафот этдилар, чунки дастлаб тиббий ходимлар етарли эмас эди. Озод қилинганидан кўп ўтмай, Қизил Хоч ҳамшираси 200 бемор учун мас’ул этиб белгиланди, аммо вазият аста-секин яхшиланди. Ниҳоят, ҳарбий госпиталларда ихтисослаштирилган бўлимлар, жумладан, сил касалликлари, ички касалликлар ва руҳий касалликлар бўлимлари ташкил этилди. Беморлар овқат ейишга эҳтиёткорлик билан ўтишлари керак эди. Озод қилинган маҳбусларнинг аксарияти 1945-йил апрел ва май ойларида касалхоналарни тарк этишга муваффақ бўлди.

Миллати/этник
(Манба: Франcисзек Пипер)[19] 		Рўйхатга олинган ўлимлар
(Освенсим) 		Рўйхатга олинмаган ўлимлар
(Освенсим) 		Жами
яҳудийлар 95 000 865 000 960 000
Этник поляклар 64 000 10 000 74 000 (70 000-75 000)
Рома ва Синти 19 000 2000 21 000
Совет ҳарбий асирлари 12 000 3000 15 000
Бошқа европаликлар:
Совет фуқаролари (белоруслар, руслар, украинлар),
Чехлар, югославлар, франсузлар, немислар, австрияликлар 		10 000-15 000 йўқ 10 000-15 000
Освенсимдаги жами ўлимлар, 1940—1945-йилларда 200 000-205 000 880 000 1 080 000-1 085 000

Манбалар

  1. ↑ „Аусчwитз“ (эн). энcйcлопедиа.ушмм.орг. — „Аусчwитз ис тҳе Герман наме фор тҳе Полиш cитй Оśwиęcим. Оśwиęcим ис лоcатед ин Поланд, аппрохимателй 40 милес (абоут 64 км) wест оф Кракów. Германй аннехед тҳис ареа оф Поланд ин 1939.“. 2018-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 2-июл.
  2. ↑ „Аусчwитз И, Аусчwитз ИИ-Биркенау, Аусчwитз ИИИ-Моноwитз“. Аусчwитз-Биркенау Стате Мусеум. 2019-йил 22-январда асл нусхадан архивланган.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Дwорк & ван Пелт 2002.
  4. ↑ Аусчwитз-Биркенау. „Полес ин Аусчwитз“. аусчwитз.орг. — „Тҳе фирст транспорт оф политиcал присонерс то Аусчwитз cонсистед алмост эхcлусивелй оф Полес. Ит wас фор тҳем тҳат тҳе cамп wас фоундед, анд тҳе мажоритй оф присонерс wере Полиш фор тҳе фирст тwо еарс. Тҳей диэд оф старватион, брутал мистреатмент, беатинг, анд сиcкнесс, анд wере эхеcутед анд киллед ин тҳе гас чамберс.“. 2020-йил 12-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 8-июл.
  5. ↑ Пипер 2000б, сс. 230–231; алсо сеэ Пипер 1998б, сс. 71–72.
  6. ↑ Броwнинг 2004, сс. 24–26; Лонгерич 2010, с. 144.
  7. ↑ „Киллинг Cентерс: Ан Овервиэw“. Ҳолоcауст Энcйcлопедиа. Унитед Статес Ҳолоcауст Мемориал Мусеум. 2017-йил 14-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  8. ↑ Дwорк & ван Пелт 2002, с. 362.
  9. ↑ Пипер 2000а, сс. 52–53; Дwорк & ван Пелт 2002, с. 166.
  10. ↑ Пипер 2000а, сс. 52–53; алсо сеэ Иwасзко 2000б, с. 51; Дwорк & ван Пелт 2002, с. 166
  11. ↑ Cзеч 2000, с. 121; фор сериал нумбер 1, Стрзелеcка & Сеткиэwиcз 2000, с. 65.
  12. ↑ Дwорк & ван Пелт 2002, п. 364.
  13. ↑ Пипер 2000б, сс. 121, 133; Пипер 1998c, сс. 158–159.
  14. ↑ Дwорк & ван Пелт 2002, с. 292; Пипер 1998c, сс. 157–158; Пипер 2000б, с. 117.
  15. ↑ Cзеч 2000, с. 142; Śwиэбоcки 2002, сс. 126–127, н. 50.
  16. ↑ ван Пелт 1998, с. 145; Пипер 2000а, с. 61; Стеинбачер 2005, с. 107; „Анниверсарй оф тҳе Фирст Транспорт оф Полиш Жеwс то Аусчwитз“.
  17. ↑ 17,0 17,1 Мüллер 1999, с. 31; Пипер 2000б, с. 133.
  18. ↑ Пипер 2000б, с. 132, фор море он тҳе cорпсес, п. 140; фор 400 присонерс анд овер 107,000 cорпсес, сеэ Cзеч 2000, с. 165.
  19. ↑ 19,0 19,1 Пипер 2000б.
  20. ↑ ван Пелт 1998.
  21. ↑ 21,0 21,1 Cзеч 2000.
  22. ↑ Пипер 2000б, сс. 134–136; алсо сеэ Пипер 1998c, с. 161.
  23. ↑ Прессаc & ван Пелт 1998, сс. 214–215; алсо сеэ Пипер 2000б, с. 138.
  24. ↑ Пипер 2000б, с. 164.
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 25,3 25,4 25,5 Стеинбачер 2005.
  26. ↑ Ҳилберг 1998.
  27. ↑ Стрзелеcка & Сеткиэwиcз 2000, с. 108; фор „ИГ-Аусчwитз“, сеэ Ҳаес 2001, с. хии.
  28. ↑ 28,0 28,1 28,2 28,3 28,4 28,5 28,6 Стрзелеcка & Сеткиэwиcз 2000.
  29. ↑ 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 29,5 29,6 Ласик 2000а.
  30. ↑ 30,0 30,1 30,2 Ҳаес 2001.
  31. ↑ Кракоwски 1998.
  32. ↑ Ҳаес 2001, с. 367; Стрзелеcка & Сеткиэwиcз 2000, с. 115; тҳат wҳен тҳе cамп wас эваcуатед, 9,054 оф тҳе 9,792 инматес wере Жеwс, сеэ Стрзелеcка & Сеткиэwиcз 2000, с. 113.
  33. ↑ Стрзелеcка & Сеткиэwиcз 2000, сс. 103, 119; Гутман 1998, с. 17.
  34. ↑ Гутман 1998, с. 18; Пипер 1998а, с. 45; Стеинбачер 2005, с. 58.
  35. ↑ 35,0 35,1 Гутман 1998.
  36. ↑ Стрзелеcка & Сеткиэwиcз 2000, с. 106; Кубиcа 2009, сс. 233–234.
  37. ↑ Wилкинсон, Алеc (17 Марч 2008).
  38. ↑ Ласик 1998б, с. 288; Ласик 2000б, с. 154.
  39. ↑ Ҳардинг 2013.
  40. ↑ Ласик 1998б.
  41. ↑ „Ан Оригинал Герман Траин Cар ат тҳе Биркенау Рамп“. Аусчwитз-Биркенау Стате Мусеум (2009-йил 14-октябр). 2019-йил 25-январда асл нусхадан архивланган.
  42. ↑ „Ан Оригинал Герман Траин Cар ат тҳе Биркенау Рамп“. Аусчwитз-Биркенау Стате Мусеум (2009-йил 14-октябр). 2019-йил 25-январда асл нусхадан архивланган.
  43. ↑ Иwасзко 2000а.
  44. ↑ 44,0 44,1 Стрзелеcка 2000б.
  45. ↑ 45,0 45,1 Иwасзко 2000б.
  46. ↑ 46,0 46,1 Стрзелеcка 2000c.
  47. ↑ Перл 1948, сс. 32–33; ван Пелт 1998, с. 133.
  48. ↑ 48,0 48,1 48,2 48,3 Пипер 1998c.
  49. ↑ Бахтер 2017.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Osvensim_konslageri" dan olindi