Ota darvoza
| Ота дарвоза | |
|---|---|
| ўзбекча: آته دروازه | |
.jpg) Ота дарвоза ва Калтаминор | |
| Муқобил ном(лар)и | Шермуҳаммад ота дарвозаси |
| Жойлашуви | |
| Манзил | Хива шаҳри |
| Ҳудуд | Хоразм вилояти |
| Мамлакат |
 Ўзбекистон |
| Координаталар | 41°22′43″Н 60°21′26″Э / 41.37859824937195°Н 60.357101639944915°Э |
| Умумий маълумотлар | |
| Қурдирган ҳукмдор | Оллоқулихон |
| Қурилиши бошланган | 1828-йил |
| Қуриб битказилган | 1829-йил |
| Бузилган йили | 1920-йил бузилган, 1975-йил қайта тикланган |
| Қалъа (шаҳар) | Ичан қал’а |
| Архитектураси | |
| Қурилиш материали | пишган ғишт |
| Гумбазлар сони | 2 та |
 Ота дарвоза харитада | |
Ота дарвоза – Ичан қалъанинг ғарбий дарвозаси. Оллоқулихон ҳукмронлиги даврида қурилган (1828—29). Шермуҳаммад ота номи билан ҳам аталган. Ота дарвоза Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарорига биноан „Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк обектлари рўтхати“га киритилган[1]. Шунингдек, Хива шаҳрининг тарихий ёдгорлиги сифатида ЮНЕСКОнинг Жаҳон маданий мероси рўйхатига ҳам киритилган[2].
Тарихи
Ота-дарвоза Хива хони Оллоқулихон даврида 1828—1829-йилларда қурилган. Дарвозанинг ички қисмида 13 та савдо қатори ва ёпиқ бозор чорсу[3] бўлган. Дарвозанинг ўнг томонида Муҳаммад Аминхон мадрасаси, чап томонида хон саройи Кўҳна арк жойлашган эди.
Шаҳар дарвозалари мудофаа тизимининг бир қисми эди. Ота дарвоза мисолида кўриш мумкинки, уларнинг аркли ўтиш жойининг икки томонида кузатув миноралари, дарвоза устида кузатиш майдони ҳам бор.
Дарвоза ичида божхона ва саррофхона (пул алмашиш хонаси), шунингдек, дарвозабон учун хона бор эди. Бинонинг катталиги ва структуранинг ўлчамлари Хива хонлигининг ХИХ асрда қурилган бошқа дарвозаларига ўхшаб кетади. Структуранинг барқарорлигини таъминлаш учун ғиштларнинг оғирлигини ҳисобга олган ҳолда дарвоза аркларининг шакли ишлаб чиқилган. Терилган ғиштлар қаторига ёғоч тўсинлар киритиб чиқилган. Кичик гумбазларни қуришнинг бу усулида „давра“ ва „балха“ шаклида ғишт терилади. Шу билан бирга, бинонинг ички қисми сувоқ қилинган[4].
Ота дарвозанинг асл қиёфаси сақланиб қолмаган, дарвозалари 1920-йилда вайрон қилинган. Ота дарвоза 1974—1978-йилларда архив материаллари асосида қайта тикланди.
Меъморчилиги
Дарвозахона тўғри тўртбурчак тарҳли (17,50×15,40 м), ичкариси узун далон бўлиб, усти икки катта гумбаз (диаметри – 15,07 м) билан крпланган. Да-лоннинг 2 томонида бир-бирига ўтиладиган олди очиқ, гумбазли хоналар дарвозабонлар хонаси вазифасини ўтаган. Хоналарнинг биридан ҳужрага ўтилади. Ҳужрадаги айланма зинадан томга чиқилади. Дарвоза пештоғи баланд бўлиб, икки ён томонини гулдасталар эгаллаган. Пештоқининг равокли дарчалари гулдасталар қафасаси билан бир баландликда бўлиб, кунгуралар билан якунланган. Дарвоза барглари ўйилган гул нақшлари („ислими“) ва геометрик нақшлар билан безатилган. Марказий қисмдаги иккала дарвозанинг барглари бир хил нисбат ва ўлчамдаги тенг қиррали тўртбурчаклар билан безатилган бўлиб, уларда саккиз бурчакли юлдузлар тасвири билан доиралар ёзилган. Ўнг қанотдаги доира ичида араб тилида Қур’оннинг „Ихлос сураси“, чап қанотида „Калимаи шаҳодат“ „Ла илаҳа иллаллоҳу Муҳаммадур Расулуллоҳ“ сўзлари ёзилган. Бироқ, бу эшиклар бинонинг ҳақиқий эшиклари эмас, улар илгари Муҳаммад Аминхоннинг 1850-1851-йиллардаги Хива яқинидаги Ангарик қишлоғида қурилган саройи ҳовлисига ўрнатилган эди[5]. Ота дарвозанинг дастлабки кўриниши сақланмаган, архив материаллари асосида қайта тикланган (1974). 1978-йилдан дўкон учун мослаштирилган.[6]
Манбалар
- ↑ „МОДДИЙ МАДАНИЙ МЕРОСНИНГ КЎЧМАС МУЛК ОБЪЕКТЛАРИ МИЛЛИЙ РЎЙХАТИНИ ТАСДИҚЛАШ ТЎҒРИСИДА“. Қаралди: 14-октабр 2023-йил.
- ↑ Cентре, УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге „Итчан Кала“ (эн). УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре. Қаралди: 2023-йил 13-октябр.
- ↑ " Оузбéкистан ", гуиде Ле Петит Футé, éдитион 2012, 260 бет
- ↑ „Ата Дарваза“. мерос.уз. Қаралди: 2023-йил 13-октябр.
- ↑ Бобожонов Д, Абдурасулов М. Фирдавсмонанд шаҳар. Хоразм Ма'мун академияси нашриёти 2008 — 15-бет.
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |