Ouyang Xiu

Оуянг Хиу

宋参政欧阳文忠公修

Оуянг Хиу (хитойча савдо. 歐陽修, собиқ Ōуйáнг Хиū, пинйин Ōуйáнг Хиū) (1007 — 22 сентябр 1072) — Хитой давлат арбоби, тарихшунос, эссеист ва Сонг даври шоири. Унинг кўп қиррали истеъдоди уни Европа Уйғониш даври етакчилари билан тенглаштирди.

Умрининг охирида ўзининг иккинчи исми Ёнгшу чíнжíн билан ҳам танилган — ўзи томонидан ўйлаб топилган „кекса ичкиликбоз“ лíнгíн тахаллуси остида ва „Лю-йининг зоҳиди“ дíнíнì, бу ерда Лю-йи тузилган. „олти“ ва „бир“ рақамлари, яъни „олтитадан биттаси“. Бир куни у қайси „олтилик“ ҳақида гапираётганини сўрашганида, у меҳмонга жавоб берди: унинг уйида ҳар доим 10 000 китоб, 1000 та қадимий ўрамлар, жумладан Ся, Шан ва Ғарбий Чжоу сулолаларига мансуб китоблар, битта гуқин, битта шахмат тўплами ва бир чойнак вино. Умрини шу бешлик орасида ўтказган бўлса, олтинчисидир.

1010 йилда Оуянг Ху 3 ёшга тўлганда, отаси Оуянг Гуан вафот этди; Марҳумнинг оиласи отасининг укаси Оуянг Е томонидан назоратга олинган ва Суйчжоуга (Хубей) хизмат қилган жойга кўчиб ўтган. Оилада пул йўқ эди, кейин Оуянг Хиу нинг онаси шахсан ўз зиммасига олди. ўғлига ўргатиш — афсонага кўра, у эрга қамиш билан иэроглифларни чизиш, ўқиш ва ёзишни ўргатган; бола жуда қобилиятли эди. 1023 йилда Оуянг Ху минтақага дош берди. имтиҳонларни топшириб, пойтахтга борди, у ерда 1030 йилда у жинси даражаси учун имтиҳонларда қатнашди ва уларни ажойиб тарзда топширди ва рўйхатда биринчи бўлди; бир неча ой ўтгач, у ҳаётидаги биринчи расмий лавозимни, Ғарбий пойтахт губернатори (ўша пайтда Луоянг шаҳри, замонавий Хенан провинсияси деб аталадиган) идорасида олди. 1034 йилда Луоянда уч йиллик хизмат муддатини тугатгандан сўнг, Оуянг Ху пойтахтга қайтиб келди ва император китоб депозитариясига тайинланди. Бир марта судда ёш ва шижоатли олим дарҳол сиёсий курашга қўшилди.

У ўзининг устози Фан Зҳонгян билан биргаликда 1040-йиллардаги Сунг ислоҳотларига раҳбарлик қилди, бу эса Ван Аншининг ислоҳотларини кутган. У бир неча бор шарманда бўлиб, суддан ҳайдалган. Оуянг Хунинг судга якуний қайтиши фақат 1054 йилда, у Ханлин суд академиясининг аъзоси бўлганида ва Танг сулоласининг янги тарихини тузиш буйруғини олганида содир бўлди. 1055 йилда Оуянг Ху Елü уруғидан бўлган яна бир Лиао монархи Даозонг (1055-1100 тахтда) тахтига ўтириши муносабати билан хитанларга элчи сифатида саёҳат қилди.

1053 йилда унинг раҳбарлигида „Беш сулола ҳақида тарихий эслатмалар“ („Ву Даи Ши Жи“) йилномаси ва 1060 йилда Хитой тарихшунослигининг энг муҳим асарларидан бири „Танг сулоласининг янги тарихи“ тузилди. („Син Танг Шу“). Расмий равишда, Оуянг Ху ушбу лойиҳани бошқарган муҳаррирлардан бири эди, аммо унинг тарихчи ва мутафаккир сифатидаги қарашлари келгуси асарга шу қадар сезиларли таъсир кўрсатдики, у унинг асосий тузувчиси сифатида тан олинди.

Оуянг Ху насрий ёзувчи ва шоир сифатида машҳур — ўша даврнинг иккала шеърий жанрининг (ши ва cижī) устаси. Шихуа жанрининг яратилиши билан бойитилган иншо ёзиш (шеърият бўйича нутқлар). У, шунингдек, ўша даврнинг энг йирик палеографик асари „Қадимий ёзувлар тўплами тушунтиришлар билан“ муаллифи бўлиб, унда металл ва тошга ишланган юзлаб қадимий ёзувларни келтирган ва шарҳлаган. Рус китобхони насрдаги автобиографик матнлари билан машҳур — „Маст чолнинг эслатмалари“ (1046) ва Ҳермит Лю-йининг таржимаи ҳоли (1070). Унинг айрим асарлари 1959-йилда „Хитой классик насри“ ва „Сонг сулоласи шеърияти“ тўпламларида рус тилида нашр этилган.

Оуян Сю йирик тарихчи сифатида Хитой сулолаларининг қонунийлигини ғайритабиий белгилар — „белгилар“ ва „беш элемент“ назарияси билан таърифлашни инкор этишда етакчилик қилади. Бунинг ўрнига, у Хитой ҳудудларини сиёсий жиҳатдан бирлаштириш даражасини бошқаради. Унинг „Гуруҳлар тўғрисида“ нутқи муҳим мафкуравий ҳужжат бўлиб, унга Донглинг ҳаракати тарафдорлари (мēнгīнгī, Минг даври), шунингдек, 1724 йилда Ёнчжен императори мурожаат қилган.

Оуянг Ху исмига тақлид қилиб, Оуянцев-Ху номи Холм ван Зайчикнинг детективларида пайдо бўлган — бу рус-хитой детективи, „Ёмон одамлар йўқ“ сиклидаги қаҳрамон.