Овоз (товуш) ёзиш - товуш сигналларини ёзиш жараёни. Овоз ёзиш натижаси фонограмма ҳисобланади.

Керакли жиҳозлар: акустик тебранишларни электр сигналига айлантириш учун қурилма (микрофон) ёки оҳанг генераторига (масалан. овоз синтезатори, намуна олувчи), электр тебранишларини дискрет (рақамли) қийматлар кетма-кетлигига айлантириш учун қурилма (рақамли аудио ёзувда), сақлаш мосламаси (магнитофон, компютернинг қаттиқ диски ёки қабул қилинган маълумотни муҳитга сақлаш учун бошқа қурилма)). Овоз ёзиш монофоник, стереофоник, кўп каналли бўлиши мумкин.

Маълум бўлган энг қадимги овоз ёзуви 1860 йил 9 апрелда парижлик ихтирочи Эдоуард-Лéон Скотт де Мартинвил томонидан " фоноавтограф "[1] деб номланган қурилма ёрдамида қилинган..

овоз ёзишнинг иккита асосий тури мавжуд: аналог ва рақамли .

Аналог овоз ёзиш

Электромеханик овоз ёзиш

Аналог деганда, биз товушларни Физик муҳитда шундай ёзишни назарда тутамизки, ижро этиш мосламаси тебранади ва сақлаш вақтида олинган товушларга ўхшаш товуш тўлқинларини яратади.

Механик овоз ёзиш

Ёзиб олинадиган товуш рўпор орқали мембранага таъсир қилади. Мембранага боғланган игна пластинка ариқчасида излар чизади. Ижро пайтида бунга тескари жараён содир бўлади. Игна тов изида тебранади ва унга боғланган мембрана ҳам тебраниб товуш ҳосил қилади. Овоз конус шаклидаги рупор билан кучайтирилди.

Электромеханик овоз ёзиш

Ёзиб олинадиган товуш тебранишлари микрофон ёрдамида мос электр токи тебранишларига айлантирилади. Улар кучайтирилгандан сўнг электромеханик ўзгартиргич(рекордер) игнасининг тебрантирувчи магнит майдон ҳосил қилади. Игна тебраниб диск пластинкасида „товуш изини“ ҳосил қилади (ёзади). Товушни „ўқиш“ учун Пезоэлектрик ёки магнитли ўзгартиргич (звукоснимател) ишлатилади[2]. Диск пластинкасида игна ҳаракатланганда тебранади, ўзгартиргич бу тебранишларни электр сигналига айлантиради. Электр сигналлар электрон кучайтиргичда кучайтирилиб радиокарнайга узатилади.

  • Электрофон (1925)
  • Электр айланувчи стол (Электропроигривател)

Оптик (фотографик) овоз ёзиш

Оптик фонограмма асосан кинода ишлатилган. Кинолента четига кенглиги ўзгарувчан чизиқ (йўлакча) кўринишида (1904) ёки ўзгарувчан оптик зичликка эга йўлакча(1919) кўринишида ёзилган бўлади. Ижро этиш вақтида плёнкадан ўтувчи чироқнинг ёруғлик оқими қайд этилган товуш тебранишларига мос равишда ўзгарган (модуляция қилинган). Фотоэлемент унга тушаётган ўзгарувчан ёруғлик оқимини электр тебранишларига айлантиради. Электр сигнали электрон кучайтиргич ёрдамида кучайтирилди ва кинотеатрнинг аудиториясидаги экран яқинида ўрнатилган карнайга узатилди[3].

ХХ-асрнинг 30-40-йилларида СССРда қоғоз ташувчи (лента) ёрдамида оптик овоз ёзиш ва ижро этиш тизими ишлаб чиқилган[4][5]. Аммо П. П. Скворцовнинг „Гаплашувчи қоғози“ кенг қўлланилмади.

Магнитли товуш ёзиш

Ёзиш қайд қилувчи магнит каллак ёрдамида амалга оширилади, у ҳаракатланувчи магнит лентада ўзгарувчан магнит майдон ҳосил қилади. Магнит лента (ташувчи) нинг ферромагнит қатламида қолдиқ магнитланиш изи қолади. Из фонограмма трекидир. Ижро этиш вақтида магнит каллак ҳаракатланувчи магнит лента қолдиқ магнит оқимини электр аудио сигналига айлантиради.

Рақамли овоз ёзиш

Товушни микрофонда электр сигналига айланиб , АРЎ , Проссессор, РАЎ орқали ўтиб яна Радиокарнайда товушга айланиши

Рақамли ёзиш — бу маълум бир қурилманинг такрорланишини тавсифловчи битлар тўплами (бит кетма-кетлиги) шаклида овозни рақамлаштириш ва сақлаш.

Магнит рақамли товуш ёзиш-------------------

Рақамли сигналлар магнит лентага ёзиб олинади. Ёзишнинг икки турдаги мавжуд:

  • сатр бўйича ёзиш тизими — бунда лента қўзғалмас магнит ёзиш/тинглаш каллаги бўйлаб ҳаракатланади.
  • қия чизиқли ёзиш тизими — бунда лента айланадиган магнит каллакнинг барабани бўйлаб ҳаракатланади ва лентадаги ёзувлар алоҳида қия-чизиқли йўлакчалар шаклида бўлади. Бу ёзиш тури маълумотни каттароқ зичликда ёзишга имкон беради.
    • ДАТ (1987)инглизча: Дигитал аудио тапе)
    • АДАТ (1991)инглизча: Алесис Дигитал Аудио Тапе, Алесис фирмаси рақамли аудио лентаси) — С-ВҲС стандартидаги видео кассеталари асосида.

Магнит-оптик ёзиб олиш

Магнит-оптик дискда ёзиш қуйидаги технология бўйича амалга оширилади: лазер нурланиши йўлакча қисмини Кюри нуқтаси ҳароратидан юқори иситади, шундан сўнг электромагнит импулс магнитланишни ўзгартиради ва оптик дисклардаги чуқурларга тенг бўлган „ёзувларни“ яратади. Ўқиш худди шу лазер томонидан амалга оширилади, лекин кам қувватда (диск қизимайди): қутбланган лазер нурлари диск материалидан ўтади, махсус қопламадан акс этади, оптик тизимдан ўтади ва сенсорга урилади. Бундай ҳолда, магнитланишга қараб, лазер нурининг поларизация текислиги ўзгаради (Керр эффекти), бу сенсор томонидан аниқланади.

Лазерли ёзиш

Маълумотларни ёзиш пайтида юқори қувватли лазер нурлари диск қатламининг органик бўёғини „куйдириш“ билан ёзилади. Бўёқ маълум бир ҳароратдан юқори қиздирилганда, у парчаланади ва қораяди, куйган жойнинг акс эттириш қобилиятини ўзгартиради. Шундай қилиб, ёзиш пайтида, лазер кучини назорат қилиш орқали, ёзувчи қатламда қоронғу ва ёруғлик нуқталарининг алмашиниши олинади, улар ўқилганда чуқурчалар сифатида талқин этилади. Ўқиш пайтида лазер ёзишга қараганда анча паст қувватли бўлади ва ёзув қатламининг бўёғини йўқ қилмайди. Кўзгу қатламидан акс эттирилган нур фотодиодга тушади ва агар нур қоронғи — „куйган“ майдонга тушса, у ҳолда нур деярли акс этувчи қатламга ўтмайди ва фотодиод ёруғлик оқимининг заифлашишини қайд этади. Йўлнинг ўзгарувчан ёруғлик ва қоронғи қисмлари акс эттирилган нурнинг ёруғлик оқимининг ўзгаришини келтириб чиқаради ва электр сигналидаги ўзгаришга айланади, бу эса электр ҳайдовчи тизими томонидан маълумотларнинг „декодланган“ битларига айлантирилади.

Оптик рақамли аудио ёзув

Чапдан ўнгга: Сонй Дйнамиc Дигитал Соунд (СДДС); Долбй Дигитал (тешик тешиклар орасида); аналог оптик; теглар (ДТС) белгилар.

Плёнкага товуш жўрлиги рақамли кодланган шаклда оптик усул ёрдамида тўғридан-тўғри 35 мм плёнкага босилади. Ижро этиш вақтида рақамли сигнал кинопроекторга махсус бириктирма орқали ўқилади ва кейин процессор томонидан кўп каналли саундтрекга декодланади.

Рақамли аудио форматлар

Овозли маълумотлар маълум форматдаги файлга ёзиб қўйилади, электрон аудио ташувчиларда сақланади.

Яна қаранг

Литература

  • Аполлонова Л. П., Шумова Н. Д.. Механическая звукозапись, М. — Л., 1964. 
  • Парфентьев А. И., Пуссэт Л. А.. Физические основы магнитной записи звука, М., 1957. 

Ҳаволалар

Манбалар

  1. ↑ „Самая старая в мире звукозапись была сделана в 1860 году — Наука и техника — История, археология, палеонтология — Компьюлента“. 2008-йил 7-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 21-май.
  2. ↑ Музикалная энсиклопедия. — М.: Совецкая энсиклопедия, Совецкий композитор. Под ред. Ю. В. Келдиша. 1973—1982.
  3. ↑ „Сергей Алехин. Звуковоэ оборудованиэ кинотеатра. Журнал „Техника и технологии кино“, 2006“. 2012-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 6-сентябр.
  4. ↑ „Аппарат "Говорящая бумага"“. 2012-йил 2-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 6-сентябр.
  5. ↑ „Аппарат для воспроизведения фонограмм "Говорящая бумага" ГБ-8. Инструкция.“. реcордс.су.. 2019-йил 28-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 28-октябр.