Oygaying
Ойгайинг (қирғизчадан „қайин тўсин“, „қайинлар водийси“ деб таржима қилинади[2]) – Тошкент вилоятидаги тоғ дарёси. Талас Олатови ва Писком тизмаси туташган ердаги (Тўқмоқсолди довонидан шимоли-шарқда) музликлардан Шовурсой номи билан бошланади. Узунлиги 76 км, ҳавзасининг майдони 1102 км². Сув йиғилиш майдонининг ўртача баландлиги 2998 м.
| Ойгайинг | |
|---|---|
 Ойгайинг сентябрда | |
| Тавсиф | |
| Узунлиги | 76 |
| Ҳавзаси | Писком / Чорбоқ / Чирчиқ/Сирдарё/ Кичик Орол денгизи/Катта Орол денгизи |
| Сув сарфи | 27,9 м³/с |
| Сув оқими | |
| Бошланиши | |
| · Бошланиш жойи | Писком тизмаси ва Талас Олатови тизмалари орасида |
| · Баландлиги | 3 091 м |
| Қуйилиши | Писком |
| · Қуйилиш жойи | Писком, Угом ва Майдонтол тизмалари оралиғида. |
| · Баландлиги | 1 485 м |
| Жойлашуви | |
| Давлат | Ўзбекистон |
| Минтақа | Тошкент вилояти |
| Туман | Бўстонлиқ тумани |
Ойгайинг чуқур ва тор водийда оқади. Қайир ва биринчи кўҳна қайир (терраса) яхши ривожланган. Қадимги музликлардан қолган мореналар кўп учрайди. Дарё ўзани катта-катта харсангтошлар билан тўсилганлиги сабабли, айрим ерларда шоввалар ҳосил бўлган. Мавсумий қор, қорликлар ва музликлардан тўйинади. Июл—сентябрда суви кўпаяди (44—46%). Ўртача кўп йиллик сув сарфи 27,9 м³/сек., ўртача оқим модули 27,2 л/сек, км². Умумий узунлиги 206 км дан ортиқ, 100 та ирмоғи бор. Йириклари: Тасторсой, Оққопчиғай, Бақироқсой, Кўксув, Бешторсой, Чараолмасой[3].
Тавсифи
Ойгайингнинг бошланиш манбаларидан Майдонтолга қўшилиши ва Пискомни ҳосил қилишигача бўлган узунлиги 76 километр, ҳавзаси майдони 1102 квадрат километр. У мавсумий қор, қорликлар ва музликлардан тўйинади. Ўртача кўп йиллик сув сарфи 27,9 м³/с ни ташкил қилади. Бундан ташқари, йиллик сув оқимининг 44-46% июлдан сентябргача бўлган даврга тўғри келади[3].
Сув тошқини ва дарё террасалари яхши ривожланган. Дарё бўйида қадимги музликлардан қолган кўп миқдорда мореналар мавжуд. Баъзи жойларда дарё ўзани харсангтошлар билан тўсилиб, сув майдонларини ҳосил қилади[3].
Дарё оқими
Шовурсой Шовурсой – Ойгайингнинг юқори оқими, Тасторсой [изоҳ], Тўқмоқсолди ва бироз пастроқда Эшакўлдининг қўшилишидан ҳосил бўлади. Бу кичик сув оқимлари Писком тизмаси музликларидан: Тасторсой – Пахтакор музлигидан, Тўқмоқсолди – номсиз музликдан, Эшакўлдининг чап манбаи – Калесник музлигидан, ўнг манбаи эса – Козий музлигидан бошланади[4].
Дастлаб Шовурсой Талас Олатови тизмаси бўйлаб шимоли-ғарбга қараб оқади, сўнгра жанубга бир оз қиялик билан шарққа бурилади. Дарёнинг бурмаси атрофида Шовуркўл жойлашган[6].
Шовурсойнинг кўл остидаги эни 11 м, чуқурлиги 1,2 м. Дарёда ўтиш жойлари бор. Ҳозир Шовуркўл остидаги оқим тезлиги 2,5 м/с[6].
Деярли бир вақтда қўшиладиган Тасторсой (чапда) ва Тюзашу (ўнгда) сойлари қўшилган нуқтада бу сув оқими Ойгайинг деб аталади[4].
Ўрта ва қуйи оқими
Ойгайинг номини олган сув оқими шимоли-шарқ йўналишида оқади ва Майдонтол тизмаси (шимоли-ғарбда) ва Писком тизмаси (жанубий-шарқда) орасида оқади. Дарё ўзаги очиқ ўрмон ва буталар орасидан ўтади
Туяқорин тракти ҳудудида кечув бор. Ўрта оқимдаги сойнинг кенглиги (Бойқироқ қўшилишидан кейин) 20 м, чуқурлиги 50 см. Бундан кейин дарё бўйида „Ойгайинг“ қор кўчки стансияси жойлашган. Стансия яқинида яна бир ўтиш жойи ва Кўксувнинг муҳим ирмоғи қўшилишидан олдин Оқимларни ўлчаш пости мавжуд. Кўксувга яқинлашгандан сўнг сойнинг кенглиги 30 м, чуқурлиги 80 см га етади. Шарқий Аютор ирмоғи қўшилгандан кейин яна бир кечув жойлашган. Бундан ташқари, Турагайинг ирмоғи қўшилгандан сўнг, оқим тезлиги 4,0 м/с ни ташкил қилади. Соҳиллари бўйлаб дарахт, баъзи жойларда эса бута ўсимликлари бор.
Қорабошқоқ тракти ҳудудида Ойгайинг жанубга бурилади, аммо кейин яна шарқий ёнбағир пайдо бўлади. Йирик Бешторсой ирмоғи қўшилганидан кейин сойнинг кенглиги 16 м, чуқурлиги 1,2 м ни ташкил қилади.
Сарижўяк ва Кўкренеат трактлари орасидан ўтиб, Ойгайинг Майдонтол билан Писком дарёсига қўшилади. Ойгайинг ва Майдонтол қўшилиш жойи яқинида „Майдонтол“ об-ҳаво стансияси жойлашган.
Ойгайингнинг бутун йўналиши бўйлаб йўл ётқизилган (пастки оқимдан Шарқий Аютор орқасидаги ўтиш жойигача – ўнг қирғоқ бўйлаб, баландроқ – чап қирғоқ бўйлаб)[4].
Ирмоқлари
Ойгайингнинг умумий узунлиги тахминан 206 километр бўлган 100 дан ортиқ ирмоқлари бор. Сув ҳавзасининг ўртача баландлиги 2998 метр, ўртача оқим модули 27,2 л/с км²[3].
Ойгайингнинг энг катта чап ирмоғи – Бешторсой[5]. Йирик ирмоқлари Тасторсой, Оққопчиғай, Бақироқсой, Кўксув, Бешторсой, Чараолмасой (барчаси чап ирмоқ ҳисобланади)[3].
Манбалар
- ↑ „Географические и гидрологические характеристики (по материалам справочника «Ресурсы поверхностных вод СССР»)“. 2013-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 14-март.
- ↑ Гранитов И. И., Ахунов Х. М. О растительном покрове Чирчик-Ангренского бассейна // Ташкентский государственный университет им. В. И. Ленина. Научные труды. — Ташкент, 1973. — Вып. 439. — С. 127.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Попов В. Н. Западний Тян-Шан. – Москва: „Физкултура и спорт“, 1978.
- ↑ Ўзбекистон миллий энсиклопедияси & Бешторсой.
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Гидрологияга оид уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |