Ozarbayjon turkchasi: Versiyalar orasidagi farq
Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Ozarbayjon turkchasi | Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | ||
# | {{Til | ||
|nom = Ozarbayjon tili | |||
|milliy nom = Azərbaycan dili, Azərbaycan türkcəsi, Azərbaycanca | |||
|mamlakatlar = [[Ozarbayjon]], [[Eron]], [[Gruziya]], [[Rossiya]], [[Ukraina]], [[Qozogʻiston]], [[Olmoniya]], [[AQSh]], [[Iroq]], [[Turkiya]], [[Suriya]], [[Buyuk Britaniya]] | |||
|biluvchilar = 45,000,000-50,000,000<ref name="Encyclopedia of Orient">[http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm "Peoples of Iran"] in ''Looklex Encyclopedia of the Orient''. Retrieved on 22-yanvar 2009-yil.</ref><ref>http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf</ref><ref name="CIA Iran">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People "Iran: People"], ''CIA: The World Factbook'': 24% of Iran's total population. Retrieved on 22-yanvar 2009-yil.</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccas/2008/00000027/00000001/art00004 G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijan Nationalism in Post-Revolutionary Iran"], ''Central Asian Survey'', 27(1): 45-58, March 2008: 12-20%of Iran's total population (p. 46). Retrieved on 22-yanvar 2009-yil.</ref><ref name="Amnesty International">[http://www.amnestyusa.org/news/document.do?id=ENGMDE130742006 "Iran"], ''Amnesty International report on Iran and Azerbaijan people''. Retrieved 30-iyul 2006-yil.</ref><ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azb Ethnologue total for South Azerbaijani] plus [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azj Ethnologue total for North Azerbaijani]</ref> | |||
|o'rin = 30 | |||
|yozuv = Lotin- (Ozarbayjonda) | |||
Kirill - (Dogʻistonda) | |||
Arab yozuvida (Eronda) | |||
|rasmiy = {{AZE}}{{RUS}}{{DOGʻ}} | |||
|til oilasi = [[Oltoy tillari|Oltoy]] | |||
: [[Turkiy tillar|Turkiy tarmoq]] | |||
:: [[Oʻgʻuz tillari|Oʻgʻuz guruhi]] | |||
|iso1=az | |||
|iso2=aze | |||
|iso3=aze, azj, azb, qxq, slq | |||
|turkumlanishi = Turkumlanishi | |||
|til_kodlari = Til kodlari | |||
|xarita=Map of the Azerbaijani language.svg}}<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi --> | |||
'''Ozarbayjon turkchasi''', '''Ozarbayjoncha''' yoki '''Ozarbayjon tili''' (ozarbayjon turkchasi: Azərbaycan dili, Azərbaycan türkcəsi, Azərbaycanca) — [[turkiy tillar]] oilasining [[Oʻgʻuz tillari|oʻgʻuz]] guruhiga mansub til; asosan [[Ozarbayjon]]da va [[Eron]]da, qisman [[Gruziya]], [[Turkiya]], [[Iroq]] va [[Rossiya]]da tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 14 mln. kishidan ortiq (jumladan, Ozarbayjonda 6 mln.ga yaqin — 1979-yil maʼlumotlari). Ozarbayjon tili 4 lahja guruhiga ega: sharqiy (kuba, boku, shemahi lahjalari va mugʻan, lankaran shevalari); gʻarbiy (kazax, qorabogʻ, ganja lahjalari, ayrum shevasi); shimoliy (nuhin lah-jasi va zakatala-kox shevasi); janubiy (na-xichevan, oʻrdubod, tavriz lahjalari, yerevan shevasi). Lahjalardagi farqlar, asosan, fonetika va leksika sohalarida kuzatiladi. | |||
Ozarbayjon tili fonetikasining boshqa turkiy tillarga nisbatan farqli jihatlari: Ozarbayjon tilida 9 unli, 23 undosh tovush bor; bar-cha oʻrinlarda G fonemasining keng qoʻllanishi; asli turkiy k/k, undoshlarining jaranglilanishi (qongan) va boʻgʻiz tovushiga aylanishi (qachon-pachan) soʻz boshidagi baʼzi ja-rangli undoshlarning jarangsizlanishi (balchiq—shalchig) va boshqa Morfo-logiyada bir qator affiksal koʻrsatkichlar oʻzaro farqlansa, sintaksisda bogʻlovchili qoʻshma gaplar tizimi ri-vojlangan. Hozirgi Ozarbayjon tili leksikasining aso-siy qismini shu tilning oʻziga mansub va umumturkiy soʻzlar tashkil etadi; shuningdek, unda arab va fors tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham anchagina. | |||
Yozuvi 1929-yilgacha arab grafikasi asosida, 1929—39 yillarda lotin grafikasi asosida, 1939—90 yillarda rus grafikasi asosida boʻlgan. 1992-yildan yana lotin grafikasi asosidagi yozuv joriy etilgan. Hozirgi adabiy Ozarbayjon tili (Ozarbayjon Respublikasida) <nowiki>XIX</nowiki> asrning oʻrtalarida boku va shemahi lahjalari asosida shakllana boshlagan.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref> | |||
== Yozuvi == | |||
{| cellpadding="4" cellspacing="0" {{Prettytable}} style="border:solid 1px #AAAAAA; border-collapse:collapse; background-color:#F9F9F9; font-size:95%; empty-cells:show;" | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Aa | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Bb | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Cc | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Çç | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Dd | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Ee | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Əə | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Ff | |||
|- align="center" style="height:2.5em" | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Gg | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Ğğ | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Hh | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Xx | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Iı | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |İi | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Jj | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Kk | |||
|- align="center" style="height:2.5em" | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Qq | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Ll | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Mm | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Nn | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Oo | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Öö | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Pp | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Rr | |||
|- align="center" style="height:2.5em" | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Ss | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Şş | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Tt | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Uu | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Üü | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Vv | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Yy | |||
| style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" |Zz | |||
|} | |||
== Havolalar == | |||
* [http://in-yaz-book.ru/azer.html Samouchitel i razgovornik azerbaydjanskogo yazika] | |||
* [http://linguodiversity.narod.ru/Links/Altaic/azeturk.htm#azj Azerbaydjanskiy yazik: slovari i uchebnie materiali] | |||
* [http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_ru/atr_dil.pdf Azerbaydjanskiy yazik. Materiali, podgotovlennie Prezidentskoy bibliotekoy Upravleniya delami Prezidenta Azerbaydjanskoy Respubliki] | |||
* [http://www.medialaw.ru/exussrlaw/l/az/lang.htm Zakon Azerbaydjanskoy respubliki „O gosudarstvennom yazike v Azerbaydjanskoy Respublike“] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110226223847/http://www.medialaw.ru/exussrlaw/l/az/lang.htm |date=2011-02-26 }} | |||
* [http://www.azeri.org/ The Azeri Language and Literature] | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
{{Turkiy tillar}} | |||
{{OʻzME}} | |||
[[Turkum:Ozarbayjon tili]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
| Ozarbayjon turkchasi | |
|---|---|
|
| |
| Milliy nomi | Azərbaycan dili, Azərbaycan türkcəsi, Azərbaycanca |
| Mamlakatlar | Ozarbayjon, Eron, Gruziya, Rossiya, Ukraina, Qozogʻiston, Olmoniya, AQSh, Iroq, Turkiya, Suriya, Buyuk Britaniya |
| Rasmiylik holati |
|
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni | 45,000,000-50,000,000[1][2][3][4][5][6] |
| Turkumlanishi | |
| Til oilasi | |
| Alifbosi |
Lotin- (Ozarbayjonda) Kirill - (Dogʻistonda) Arab yozuvida (Eronda) |
| Til kodlari | |
| ISO 639-1 | az |
| ISO 639-2 | aze |
| ISO 639-3 | aze, azj, azb, qxq, slq |
Ozarbayjon turkchasi, Ozarbayjoncha yoki Ozarbayjon tili (ozarbayjon turkchasi: Azərbaycan dili, Azərbaycan türkcəsi, Azərbaycanca) — turkiy tillar oilasining oʻgʻuz guruhiga mansub til; asosan Ozarbayjonda va Eronda, qisman Gruziya, Turkiya, Iroq va Rossiyada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 14 mln. kishidan ortiq (jumladan, Ozarbayjonda 6 mln.ga yaqin — 1979-yil maʼlumotlari). Ozarbayjon tili 4 lahja guruhiga ega: sharqiy (kuba, boku, shemahi lahjalari va mugʻan, lankaran shevalari); gʻarbiy (kazax, qorabogʻ, ganja lahjalari, ayrum shevasi); shimoliy (nuhin lah-jasi va zakatala-kox shevasi); janubiy (na-xichevan, oʻrdubod, tavriz lahjalari, yerevan shevasi). Lahjalardagi farqlar, asosan, fonetika va leksika sohalarida kuzatiladi.
Ozarbayjon tili fonetikasining boshqa turkiy tillarga nisbatan farqli jihatlari: Ozarbayjon tilida 9 unli, 23 undosh tovush bor; bar-cha oʻrinlarda G fonemasining keng qoʻllanishi; asli turkiy k/k, undoshlarining jaranglilanishi (qongan) va boʻgʻiz tovushiga aylanishi (qachon-pachan) soʻz boshidagi baʼzi ja-rangli undoshlarning jarangsizlanishi (balchiq—shalchig) va boshqa Morfo-logiyada bir qator affiksal koʻrsatkichlar oʻzaro farqlansa, sintaksisda bogʻlovchili qoʻshma gaplar tizimi ri-vojlangan. Hozirgi Ozarbayjon tili leksikasining aso-siy qismini shu tilning oʻziga mansub va umumturkiy soʻzlar tashkil etadi; shuningdek, unda arab va fors tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham anchagina.
Yozuvi 1929-yilgacha arab grafikasi asosida, 1929—39 yillarda lotin grafikasi asosida, 1939—90 yillarda rus grafikasi asosida boʻlgan. 1992-yildan yana lotin grafikasi asosidagi yozuv joriy etilgan. Hozirgi adabiy Ozarbayjon tili (Ozarbayjon Respublikasida) XIX asrning oʻrtalarida boku va shemahi lahjalari asosida shakllana boshlagan.[7]
Yozuvi
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Aa | Bb | Cc | Çç | Dd | Ee | Əə | Ff |
| Gg | Ğğ | Hh | Xx | Iı | İi | Jj | Kk |
| Ll | Mm | Nn | Oo | Öö | Pp | Rr | |
| Ss | Şş | Tt | Uu | Üü | Vv | Yy | Zz |
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Samouchitel i razgovornik azerbaydjanskogo yazika
- Azerbaydjanskiy yazik: slovari i uchebnie materiali
- Azerbaydjanskiy yazik. Materiali, podgotovlennie Prezidentskoy bibliotekoy Upravleniya delami Prezidenta Azerbaydjanskoy Respubliki
- Zakon Azerbaydjanskoy respubliki „O gosudarstvennom yazike v Azerbaydjanskoy Respublike“ (Wayback Machine saytida 2011-02-26 sanasida arxivlangan)
- The Azeri Language and Literature
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ "Peoples of Iran" in Looklex Encyclopedia of the Orient. Retrieved on 22-yanvar 2009-yil.
- ↑ http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf
- ↑ "Iran: People", CIA: The World Factbook: 24% of Iran's total population. Retrieved on 22-yanvar 2009-yil.
- ↑ G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijan Nationalism in Post-Revolutionary Iran", Central Asian Survey, 27(1): 45-58, March 2008: 12-20%of Iran's total population (p. 46). Retrieved on 22-yanvar 2009-yil.
- ↑ "Iran", Amnesty International report on Iran and Azerbaijan people. Retrieved 30-iyul 2006-yil.
- ↑ Ethnologue total for South Azerbaijani plus Ethnologue total for North Azerbaijani
- ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |