Ozarbayjon folklori
Озарбайжон фолклори (Озарбайжонча: Азəрбайcан фолклору) — озарбайжон халқининг халқ анʻаналари.
Озарбайжон фолклори манбалари


Озарбайжон фолклори кўп жиҳатдан бошқа турк халқларига ўхшайди. Қўрқит ота китоби, Ғўрўғли, Аббос ва Гулгаз, Асли ва Керем каби достонлар, эртаклар, ҳолаварлар, аллалар, латифалар, топишмоқлар, мақоллар ва афоризмлар кенг тарқалган[1]. Туркий ва ко'плаб Озарбайжон мифлари асосан инсоннинг қаҳрамонлиги ва донолигига асосланган бўлиб, Гўрўғли эпикаси ва Қўрқут ота китоби каби эпикада намойиш этилган[2].
Гўрўғли
Гўрўғли (лит. кўрнинг ўғли) ҳикояси отасининг кўриш қобилиятини йўқотиши билан бошланади[3]. Феодал Ҳасанхон арзимас гуноҳи учун отхона бошқарувчиси Али Кишининг кўзини ўйиб кўр қилади. Гўрўғли туркий халқлар орасида ХВИ асрда яшаган деб тахмин қилинадиган ярим мистик қаҳрамон ва бахшидир. „Гўрўғли“ номи туркий тилларда „кўрнинг ўғли“, „чўғнинг ўғли“ ёки „лой ўғли“ (лой ўлимни англатади) деган ма’ноларни англатади. Унинг асл исми озарбайжон тилида Рўвşəн, турк тилида Руşэн Али ёки туркман[4] тилида Рўwşэн Али[5] бўлиб, форсча رُوشن Роwšан сўзидан олинган ва ёруғ ёки ёрқин деган ма’нони англатади[6][7].
Қўрқут ота китоби
Қўрқут образи достоннинг баёнчиси бўлиб, эпик ан’ананинг қўриқчиси бўлган оппоқ соқолли чол. Қўрқут ота китоби замонавий дунёга ХВИ аср охирига оид иккита қўлёзма орқали ма’лум[8].
Баба-И Амир
Баба-И Амир Озарбайжон фолклорида комик қаҳрамон бўлган[9].
Баяти
"Баяти" — бу ҳар бирида етти силлабадаги тўрт сатр билан тавсифланган ўзбек шеърий шаклидир. Ушбу қисқа шеърлар инсон ҳис-туйғуларини жуда кам тасвирлайди. Ушбу жанрнинг бир нечта шакли ўзларининг ҳикоя шакли ва мавзусидан келиб чиққан ҳолда бир-биридан фарқ қилади. Масалан, баяти-баглама, баяти дейишме (баяти айтишда рақобат), весфи-ҳал (табриклаш), петтинг, ҳолавар (меҳнат шеърлари)[10][11].
Ашик шеърияти
Ашик ше’рияти туркий халқлар ва арманлар каби бошқа халқлар орасида кенг тарқалган бўлиб, жумладан арманларда гусанслар деб аталади[12][13]. Ашиклар деб аталган шоир-қўшиқчилар эртак ва афсоналарни соз каби торли чолғулар билан ҳикоя қилади[14]. Шу тарзда Гўрўғли ва Қўрқут ота китоби каби халқ ҳикоялари бугунги кунга қадар сақланиб қолган[15]. Уни учинчи шахс, я’ни ошиқнинг ўзи ҳикоя қилади. Ашик ҳикоялари келиб чиққан жойидан кўплаб турли минтақаларга тарқалиши мумкин, эҳтимол уларнинг мазмуни ҳар бир янги минтақада ўзгариши мумкин[16]. Яқин Шарқда ашикс шоир, қўшиқчи, бастакор ёки мусиқачи сифатида қаралган. Озарбайжон тилида ашикнинг ма’носи табиат ва ҳаётни севувчи миллий халқ мусиқаси ва ше’риятининг яратувчиси сифатида қабул қилинган[17].
Тантанали қўшиқлари ва рақслари
Озарбайжон фолклоридаги миллий фолклор намуналари учун табиат кучлари асосий мавзу бўлган ва халқ уларни сўз ёки ҳаракат билан ифодалашга ҳаракат қилган. Энг машҳур маросим қўшиқлари ва рақслари Коса-Коса, Году-Году, Новруз ва Хидир Наби бўлиб, улар озарбайжон фолклорининг драматик жанрларини намойиш этади[18].
Ғайритабиий мавжудотлар
Деярли барча Озарбайжоннинг ғайритабиий мавжудотлари Туркий мифологиясидан келиб чиққан[19].
- Меше Адам (Озарбайжонча: Меşə Адам), баъзан Аğаc Киşи (мўлжалланган „арча“) деб танилган, Озарбайжон ва Карачай мифологиясига ко'ра, тоғли ўрмонларда яшайдиган руҳ бўлган[20]. Кўпинча иккала жинсдаги жунли мавжудотлар шаклида ифодаланган бўлиб, одам юзли ва ўткир ҳидли маймун кўринишида бўлади. Улар озиқ-овқат қидириш пайтида кечаси боғ ва мевазорларга ташландиқ инсон кийимларини кийиб яширинча боради деб айтилган. Ба’зи тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, Меше Адам ети афсонасининг бир варианти ҳисобланади. „Ўрмон одами“ Кавказ минтақаси учун кенг тарқалган фолклор намунасидир. В.Фоершейннинг „Ўрмон одами“ мақоласида ўрмон халқининг Кавказдаги ўйин ҳукмдорининг ан’аналари билан чамбарчас боғлиқлиги кузатилган. Бу алоқа Скандинавия Скогсро ва рус ёғоч-спирити Лешй каби Кавказ чегараларидан ташқарида намоён бўлади[21][22][23].
- Қулябани (озарбайжонча: Қулябани; форс тилидан олинган: غول بیابانی Ғул-э Биāбāнī ’чўл махлуқи’ деган ма’нони англатади) - узун соқолли гигант бўлиб, одамларни ейиши ҳақида ишонишган. Турк мифологиясидан келиб чиққан. Турк ва шунинг учун озарбайжон фолклорида кундузи ўрмонларда ёки қабристонларда оёқларини тескари қўйиб ухлаб, кечаси уйғонган деб айтилган. Гüрпıнар романининг биринчи Усмонли турк нашрининг муқовасида Гулябани узун оқ соқол, бош кийим ва кексалик таассуротини берувчи ҳасса билан тасвирланган. Бундан ташқари, унинг қўлидаги тасбеҳ диний ма’ноларни эслаца-да, узун тирноқлари, ваҳимали кўзлари ва табассуми даҳшатли тасвирни яратади. Аслида эса ёвуз руҳ бўлиб, чўл ва қабристонларда яшайди[24][25][26]
- Тепегоз (озарбайжонча: Тепегўз) - сиклоп Полифемга ўхшаш туркий афсонавий мавжудот[27][28]. Тепегоз — турк мифологиясидаги бир кўзли йиртқич ҳайвон. Озарбайжон ва Анадолудаги ўғуз турк маданиятининг асосини ташкил этувчи „Қўрқут ота китоби“ дан машҳур. Териси ўтиб бўлмайдиган бузғунчи мавжудот сифатида тасвирланган Тепегоз ўғузлар ерларини даҳшатга солади ва оддий қуроллардан зарар етказа олмайди. Ўғузларнинг кўпгина жангчилари уни енгаман деб ҳалок бўлган. Охир-оқибатда эса ўзининг ўгай укаси Басат томонидан ўлдирилиб, қўпол кучга эмас, балки ақлга таянади. Тепегознинг ягона кўзига зарба бериб, сеҳрли қилич билан бошини кесиб ташлайди. Тепегоз эпизоди Қўрқут ота китобининг асосий мавзуларини, жумладан, қаҳрамонлик, доноликнинг жисмоний куч устидан ғалабаси, қадимги туркий ижтимоий ҳаёт ва уруш элементларини акс эттиради[29].
Бошқа маданиятлар билан муносабатлари
Озарбайжон фолклори Форс мифологияси ва Турк мифологиясининг элементларни олиб келади.
Баба-И Амир
Баба-И Амир Озарбайжон фолклорида комик қаҳрамон бўлган[30].
Баяти
"Баяти" — бу ҳар бирида етти силлабадаги тўрт сатр билан тавсифланган ўзбек шеърий шаклидир. Ушбу қисқа шеърлар инсон ҳис-туйғуларини жуда кам тасвирлайди. Ушбу жанрнинг бир нечта шакли ўзларининг ҳикоя шакли ва мавзусидан келиб чиққан ҳолда бир-биридан фарқ қилади. Масалан, баяти-баглама, баяти дейишме (баяти айтишда рақобат), весфи-ҳал (табриклаш), петтинг, ҳолавар (меҳнат шеърлари)[10][31].
Ашик шеърияти
Ашик ше’рияти туркий халқлар ва арманлар каби бошқа халқлар орасида кенг тарқалган бўлиб, жумладан арманларда гусанслар деб аталади[12][13]. Ашиклар деб аталган шоир-қўшиқчилар эртак ва афсоналарни соз каби торли чолғулар билан ҳикоя қилади[14]. Шу тарзда Гўрўғли ва Қўрқут ота китоби каби халқ ҳикоялари бугунги кунга қадар сақланиб қолган[32]. Уни учинчи шахс, я’ни ошиқнинг ўзи ҳикоя қилади. Ашик ҳикоялари келиб чиққан жойидан кўплаб турли минтақаларга тарқалиши мумкин, эҳтимол уларнинг мазмуни ҳар бир янги минтақада ўзгариши мумкин[33]. Яқин Шарқда ашикс шоир, қўшиқчи, бастакор ёки мусиқачи сифатида қаралган. Озарбайжон тилида ашикнинг ма’носи табиат ва ҳаётни севувчи миллий халқ мусиқаси ва ше’риятининг яратувчиси сифатида қабул қилинган[34].
Тантанали қўшиқлари ва рақслари
Озарбайжон фолклоридаги миллий фолклор намуналари учун табиат кучлари асосий мавзу бўлган ва халқ уларни сўз ёки ҳаракат билан ифодалашга ҳаракат қилган. Энг машҳур маросим қўшиқлари ва рақслари Коса-Коса, Году-Году, Новруз ва Хидир Наби бўлиб, улар озарбайжон фолклорининг драматик жанрларини намойиш этадиМанба хатоси: Тҳе опенинг <реф> таг ис малформед ор ҳас а бад наме.
Ғайритабиий мавжудотлар
Деярли барча Озарбайжоннинг ғайритабиий мавжудотлари Туркий мифологиясидан келиб чиққан[19].
- Меше Адам (Озарбайжонча: Меşə Адам), баъзан Аğаc Киşи (мўлжалланган „арча“) деб танилган, Озарбайжон ва Карачай мифологиясига ко'ра, тоғли ўрмонларда яшайдиган руҳ бўлган[20]. Кўпинча иккала жинсдаги жунли мавжудотлар шаклида ифодаланган бўлиб, одам юзли ва ўткир ҳидли маймун кўринишида бўлади. Улар озиқ-овқат қидириш пайтида кечаси боғ ва мевазорларга ташландиқ инсон кийимларини кийиб яширинча боради деб айтилган. Ба’зи тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, Меше Адам ети афсонасининг бир варианти ҳисобланади. „Ўрмон одами“ Кавказ минтақаси учун кенг тарқалган фолклор намунасидир. В.Фоершейннинг „Ўрмон одами“ мақоласида ўрмон халқининг Кавказдаги ўйин ҳукмдорининг ан’аналари билан чамбарчас боғлиқлиги кузатилган. Бу алоқа Скандинавия Скогсро ва рус ёғоч-спирити Лешй каби Кавказ чегараларидан ташқарида намоён бўлади[35][36][37].
Ривожлантирувчи фаолиятлар
ЙУНЕСКОнинг 2005-йил 20-октябрдаги „Маданий ифода хилма-хиллигини ҳимоя қилиш ва рағбатлантириш тўғрисида“ги конвенсиясига кўра, Озарбайжон ҳудудларида этник гуруҳларнинг фолклори, маданияти ва сан’атини тарғиб қилиш мақсадида бир қатор тадбирлар амалга оширилди. Озарбайжон конвенсияга 2009-йилда қўшилган. Озарбайжон Маданият ва туризм вазирлиги 2006-йилдаёқ миллий озчиликларга бағишланган „Озарбайжон, она замин“ номли фестивал ташкил этган. Фестивал доирасида турли этник озчиликлар ўз фолклорларини намойиш этиш учун ташриф буюришади. Халқаро трансляция фестивалида Озарбайжоннинг барча этник минтақаларидан 500 га яқин иштирокчи қатнашиб келмоқда. Фестивал инглиз тилида ҳам намойиш этилмоқда. Этник гуруҳлар яшайдиган ҳудудларда болалар учун 41 га яқин мусиқа ва сан’ат мактаблари мавжуд. Мактабларда фолклор ва этник маданият ўқитилади[38].
Фолклор институти
Озарбайжон фолклор институти 1994-йилда Низомий номидаги Озарбайжон Миллий Фанлар академияси (АНАС) Адабиёт институти негизида ташкил этилган. 2003-йилда АНАСнинг мустақил таркибий бўлинмаси сифатида ўз фаолиятини бошлаган бўлса-да, Маданият маркази ташкил этилган дастлабки йилларда марказнинг бўлинмаси сифатида фаолият юритган[39].
2012-йилда Озарбайжон фолклор институтида фолклор намуналарини тўплаш учун мас’ул бўлган Фолклор ва этник озчиликлар кафедраси ишга туширилди. Бўлимнинг асосий мақсади тўпланган фолклор намуналарини сақлаш ва тадқиқ қилишни ташкил этишдан иборат[40].
Тадқиқотлар
Форс тилида озарбайжон фолклори ҳақида Ҳидоят Ҳасарийнинг „Озарбайжон фолклорунден Нумунаҳлар“ ва Заҳареҳ Вафасийнинг „Фолклор Ганжинаҳси, Оюнлар“ каби кўплаб китоблар ва мақолалар ёзилган бўлиб, улар мамлакат фолклорининг турли жиҳатларини қамраб олади[41]. Самад Беҳрангий 1939-йилда Табризда туғилган ёзувчи бўлиб, озарбайжон фолклори ҳақида болалар ҳикояларини ёзган[42][43]. Ёқуб Хўшгабоний ва унинг рафиқаси озарбайжон фолклорини оқсоқолларнинг баёнотларига мувофиқ саёҳат қилиш билан бирга, фолклор ёзувларини ёзиб олиш орқали тўплаган ва ўрганган[44].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Исмаэлй, Ираж. Модерн Азербаижаниан Просе (эн). Траффорд Публишинг, 2012. ИСБН 978-1-4669-4602-6.
- ↑ Азербайджанская литература 5-18 вв. (русча)
- ↑ Ҳасан Жавади, "КОРОĞЛУ и. ЛИТЕРАРЙ ТРАДИТИОН" ин Энcйcлопедиа Ираниcа
- ↑ Гороглй (Туркмен). Ашгабат, Туркменистан: Туркменистан Неширятй, 1980 — 4–10-бет.
- ↑ Гороглй (Туркмен). Ашгабат, Туркменистан: Туркменистан Неширятй, 1980 — 4–10-бет.
- ↑ Чадwиcк, Нора К.; Зҳирмунскй, Виcтор; Зҳирмунскиĭ, Виктор Максимович. Орал Эпиcс оф Cентрал Асиа (эн). Cамбридге Университй Пресс, 2010-06-03. ИСБН 978-0-521-14828-3.
- ↑ „Короглу, Литерарй Традитион“. Энcйcлопедиа Ираниcа. "Тҳе Оḡуз Туркиc версионс оф тҳе Кöроǧлу сторй аре кноwн амонг тҳе Азербаижанис, тҳе Туркс оф Анатолиа, анд тҳе Туркмен, анд тҳей аре мост симилар то эач отҳер регардинг лангуаге анд плот."
- ↑ Чадwиcк, Нора К.; Зҳирмунскй, Виcтор; Зҳирмунскиĭ, Виктор Максимович. Орал Эпиcс оф Cентрал Асиа (эн). Cамбридге Университй Пресс, 2010-06-03. ИСБН 978-0-521-14828-3.
- ↑ Рҳйне, Георге Н.. Тҳе Супплемент то тҳе Модерн Энcйcлопедиа оф Руссиан, Совиэт анд Эурасиан Ҳисторй: Авиcенна - Башкин, Матвеи Семенович (эн). Аcадемиc Интернатионал Пресс, 2000. ИСБН 978-0-87569-142-8.
- ↑ 10,0 10,1 „Азербаижан“. www.азербаижан.аз. 2019-йил 20-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 29-апрел.
- ↑ Ăлăкбăров, Фăрид. Азербаижан: Медиэвал Манусcрипц, Ҳисторй оф Медиcине, Медиcинал Планц (эн). Нурлан, 2006.
- ↑ 12,0 12,1 Гōсāн бй Марй Бойcе. Энcйcлопæдиа Ираниcа
- ↑ 13,0 13,1 Янг, Хи „Ҳисторй анд Организатион оф тҳе Анатолиан Аšуł/Âşıк/Аşıқ Бардиc Традитионс“, . Диверситй анд Cонтаcт Амонг Сингер-Поэт Традитионс ин Эастерн Анатолиа. Эргон Верлаг, 5 Фебруарй 2019 — 20-бет. ИСБН 978-3956504815. Қаралди: 2020-йил 6-август.
- ↑ 14,0 14,1 Тҳе Cонcисе Гарланд Энcйcлопедиа оф Wорлд Мусиc, Волуме 2. Роутледге, 2013. ИСБН 978-1136095948.
- ↑ Моисенко, Рена. Реалист мусиc: 25 Совиэт cомпосерс (эн). Меридиан Боокс, 1949. ИСБН 978-0-7614-2011-8.
- ↑ Митчелл, Cолин П.. Неw Перспеcтивес он Сафавид Иран: Эмпире анд Соcиэтй (эн). Тайлор & Франcис, 2011-03-03. ИСБН 978-1-136-99194-3.
- ↑ Вилтис (эн). Интернатионал Институте оф Wисcонсин, 1982.
- ↑ „Азербаижан“. www.азербаижан.аз. 2019-йил 20-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 29-апрел."Азербаижан". www.азербаижан.аз. Арчивед фром тҳе оригинал он 2019-03-20. Ретриэвед 2018-04-29.
- ↑ 19,0 19,1 „Турко-Монгол Мйтҳологй“, А Диcтионарй оф Асиан Мйтҳологй Леэминг: . Охфорд анд Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, 2001. ДОИ:10.1093/аcреф/9780195120523.001.0001. ИСБН 9780199891177.
- ↑ 20,0 20,1 Мифы народов мира. Энциклопедия. Т.1. «Советская энциклопедия», 1991. ИСБН 978-5-85270-016-2
- ↑ Кавказская мифология/Азербайджанская мифология — гюль-ябани (русча)
- ↑ „Олд феарс ин Туркиш cултуре“.[сайт ишламайди]
- ↑ „Монстерс оф Туркиш мйтҳологй аппеар ин 'Нигҳт Травелерс'“. Даилй Сабаҳ (2019-йил 8-октябр).
- ↑ Кавказская мифология/Азербайджанская мифология — гюль-ябани (русча)
- ↑ „Олд феарс ин Туркиш cултуре“.[сайт ишламайди]
- ↑ „Монстерс оф Туркиш мйтҳологй аппеар ин 'Нигҳт Травелерс'“. Даилй Сабаҳ (2019-йил 8-октябр).
- ↑ C. С. Мундй (1956). "Полйпҳемус анд Тепегöз". Буллетин оф тҳе Счоол оф Ориэнтал анд Африcан Студиэс 18 (2): 279–302. дои:10.1017/с0041977х00106858.
- ↑ Тəпəгöз (Wайбаcк Мачине сайтида Жулй 6, 2011, санасида архивланган) (озарбайжонча)
- ↑ Салазар, Глен Алберто. Сплендид Азербаижан: Тҳе Ҳисторй анд Cултуре оф тҳе Ланд оф Фире. Неcтар Боокс, 2017.
- ↑ Рҳйне, Георге Н.. Тҳе Супплемент то тҳе Модерн Энcйcлопедиа оф Руссиан, Совиэт анд Эурасиан Ҳисторй: Авиcенна - Башкин, Матвеи Семенович (эн). Аcадемиc Интернатионал Пресс, 2000. ИСБН 978-0-87569-142-8.
- ↑ Ăлăкбăров, Фăрид. Азербаижан: Медиэвал Манусcрипц, Ҳисторй оф Медиcине, Медиcинал Планц (эн). Нурлан, 2006.
- ↑ Моисенко, Рена. Реалист мусиc: 25 Совиэт cомпосерс (эн). Меридиан Боокс, 1949. ИСБН 978-0-7614-2011-8.
- ↑ Митчелл, Cолин П.. Неw Перспеcтивес он Сафавид Иран: Эмпире анд Соcиэтй (эн). Тайлор & Франcис, 2011-03-03. ИСБН 978-1-136-99194-3.
- ↑ Вилтис (эн). Интернатионал Институте оф Wисcонсин, 1982.
- ↑ Кавказская мифология/Азербайджанская мифология — гюль-ябани (русча)
- ↑ „Олд феарс ин Туркиш cултуре“.[сайт ишламайди]
- ↑ „Монстерс оф Туркиш мйтҳологй аппеар ин 'Нигҳт Травелерс'“. Даилй Сабаҳ (2019-йил 8-октябр).
- ↑ „Фестивал оф натионал миноритиэс дуэ ин Баку“ (эн-УС). АзерНеwс.аз (2016-йил 24-июн). Қаралди: 2018-йил 6-май.
- ↑ „WWW.СCИЭНCЕ.ГОВ.АЗ“ (эн). www.сcиэнcе.гов.аз. Қаралди: 2018-йил 30-апрел.
- ↑ А’Беcкетт, Лудмилла. Ин пурсуит оф соcиэтал ҳармонй: Ревиэwинг тҳе эхпериэнcес анд аппроачес ин оффиcиаллй монолингуал анд оффиcиаллй мултилингуал cоунтриэс (эн). АФРИCАН СУН МеДИА, 2017-12-20. ИСБН 9781928424123.
- ↑ Шаффер, Бренда. Бордерс анд Бретҳрен: Иран анд тҳе Чалленге оф Азербаижани Идентитй (эн). МИТ Пресс, 2002. ИСБН 978-0-262-26468-6.
- ↑ Ваҳабзадеҳ, Пейман. Гуэрилла Одйссей: Модернизатион, Сеcуларисм, Демоcраcй, анд тҳе Фадаи Период оф Натионал Либератион Ин Иран, 1971-1979 (эн). Сйраcусе Университй Пресс, 2010. ИСБН 978-0-8156-5147-5.
- ↑ Талаттоф, Камран. Идеологй оф Репресентатион: Эписодиc Литерарй Мовеменц ин Модерн Персиан Литературе (эн). Университй оф Мичиган, 1996. ИСБН 9780591196276.
- ↑ ЖПРС Репорт: Совиэт Унион. Политиcал аффаирс (эн). Тҳе Сервиcе, 1990.