Пабло Эмилио Эсcобар Гавириа (талаффузи: Пабло Эмилиё Эскобар Гавирия; 1949-йил 1-декабр, Рионегро – 1993-йил 2-декабр, Меделин) – колумбиялик наркобарон, террорчи ва сиёсатчи. Меделин картелининг асосчиси ва ягона раҳбари бўлган. Картел 1980-йиллар охири ва 1990-йиллар бошларида Қўшма Штатлардаги кокаин савдосини монополия қилган. „Кокаин қироли“ деб аталган Эсcобар тарихдаги энг бадавлат жиноятчилардан бири бўлиб, унинг бойлиги тахминан 30 миллиард (2022-йилдаги ҳисобига кўра 70 миллиард) АҚШ долларини ташкил этган.

Пабло Эсcобар

1976-йилда Колумбия минтақавий назорат агентлиги Меделин бўлими томонидан қўлга олинган Пабло Эсcобар сурати
Таваллуди
Пабло Эмилио Эсcобар Гавириа

1-декабр 1949-йил
Вафоти 2-декабр 1993-йил(1993-12-02)
(44 ёшда)
Меделин, Колумбия
Фуқаролиги Kolumbiya bayrogʻi Колумбия
Касби сиёсатчи
наркобарон
Бўйи 1,65 сантиметр
Турмуш ўртоғи Марíа Исабел Сантос Cабаллеро (1976–1993)
Болалари Ўғли: Жуан Пабло
Қизи: Мануэла
Отаси Жесúс Дари Эсcобар
Онаси Ҳермилда Гавириа
Қариндошлари Эсcобар Гавириа
Роберто де Жесус
Луз Марíа Эсcобар
Имзоси
Листен то тҳис артиcле (0 минутес)
Spoken Wikipedia icon
Тҳис аудио филе wас cреатед фром а ревисион оф тҳис артиcле датед 2022-йил 30-декабр (2022-12-30), анд доэс нот рефлеcт субсеқуэнт эдиц.

Рионегрода деҳқон оиласида туғилган ва Меделинда ўсган Эсcобар Лотин Америкаси автоном университетида қисқа вақт ўқиган. Ўқишни ташлаб, жиноий фаолият билан шуғуллана бошлаган, ноқонуний сигареталар ва сохта лотерея чипталари сотган, автотранспорт воситаларини ўғирлашда қатнашган. 1970-йилларнинг бошларида турли контрабандачи гуруҳларда ишлай бошлади.

1976-йилда Эсcобар Гонсало Родригес Гача, Cарлос Леҳдер, Жорге Луис Очоа билан иттифоқ тузгандан сўнг, кокаин тарқатувчи Меделин картелига асос солди. Перу, Боливия ва Эквадордан ва Колумбия орқали Америка Қўшма Штатларига биринчи контрабанда йўлларини очди. Эсcобарнинг АҚШга кириб бориши кокаинга экспоненсиал талабни юзага келтирди. 1980-йилларга келиб, Эсcобар бошчилигидаги контрабандачилар ҳар ойда 70 тоннадан 80 тоннагача кокаинни Колумбиядан АҚШга етказиб берган. Бу кўрсаткич ўша пайтда дунёдаги гиёҳванд моддалар ишлаб чиқаришнинг 80 фоиздан ортиғини ва Қўшма Штатлардаги қора бозорнинг 60 фоизини ташкил қилганди. Эсcобар тахминан саккиз миллиард доллар бойлик тўплаган ва Форбес маълумотларига кўра, тез орада дунёнинг энг бой одамлардан бирига айланган.

1982-йилги Колумбия парламент сайловларида Эсcобар чексиз бойлигини легаллаштириш мақсадида, Либерал партия номидан Вакиллар палатасининг муқобил аъзоси этиб сайланди. Ушбу лавозими орқали уйлар ва футбол майдонлари қуриш каби жамоат лойиҳаларини амалга ошириб, ўзи тез-тез ташриф буюрадиган шаҳарлардаги маҳаллий аҳоли орасида обрў-эътибор қозонди. Бироқ, Эсcобарнинг сиёсий интилишлари Колумбия ва АҚСҲ ҳукуматлари томонидан тўсқинликка учради. У доимо рақиб картеллар билан курашишга мажбур бўлди. Бир нечта полиция ходимлари, судялар, маҳаллий аҳоли ва таниқли сиёсатчиларнинг ўлдирилишига сабаб бўлди. Давлат органлари томонидан мунтазам равишда уни ҳибсга олишга уринишлар бўлган, Эсcобар бунга жавобан Авианcа 203-рейсидаги ва ДАС биносидаги портлашларни уюштирган деб ишонилади.

1989-йилда Эсcобар бошчилигидаги Меделин картели ҳукуматга қарши тўлақонли уруш эълон қилди. Эсcобар ўзига содиқ бўлган, либерал лидер Луис Cарлос Галáн каби Колумбия институционаллиги учун муҳим ҳисобланган шахсни ўлдирган. Мамлакатнинг йирик шаҳарларида бир қанча террорчилик ҳаракатларини амалга оширишга буйруқ берган, кенг қамровли қотиллар армиясини ташкил этган ва молиялаштирган. Амалдаги Колумбия ҳукуматини тиз чўктирган ва 90-йилларнинг бошларида дунёдаги энг хавфли жиноятчилардан бири ҳисобланган. Эсcобар 1989-йилдан 1993-йилгача 657 полициячининг ўлдирилиши, Кали картелига қарши шиддатли тўқнашувлар, Магдалена Медио Антиоқуиа ҳудудидаги ҳарбийлаштирилган гуруҳлар тўқнашувлари ва Лос Пепес гуруҳи билан шиддатли олишувлар учун жавобгар эди.

1991-йилда Эсcобар ҳукуматга таслим бўлди ва кўплаб айбловлар билан беш йилга озодликдан маҳрум этилди. Колумбия Президенти билан экстрадиция қилинмаслик тўғрисида шартнома тузди. Шартномага кўра, Эсcобар „Ла Cатҳедрал“ деб номланувчи шахсий қамоқхонасида ҳибсда ўтирган. 1992-йилда Эсcобар қамоқдан қочди ва узоқ вақт яшириниб юрди. 1993-йилда Эсcобар ўз туғилган шаҳрида Колумбия Миллий полицияси томонидан 44 ёшга тўлганидан бир кун ўтиб, ўлдирилди.

Колумбияда аҳолининг ярми Эсcобар шахсини қораласа, қолган ярми уни „Робин Ҳоодга ўхшаш“ шахс сифатида кўради. Дафн маросимида 25000 дан ортиқ киши иштирок этди. Шахсий мулки Ҳаcиэнда Наполес паркига айлантирилди. Унинг ҳаёти кино, телевидение ва мусиқада илҳом манбаи ҳисобланади.

Биографияси

Ҳаётнинг бошланғич даври

Пабло Эмилио Эсcобар Гавириа 1949-йил 1-декабрда Антиоқуиа департаментининг Рионегро яқинидаги Эл Таблазо қишлоғида туғилган. У Паиса этник кичик гуруҳига мансуб эди. Унинг оиласи испан миллатига мансуб бўлиб, отасининг асли келиб чиқиши италян бўлган[1]. Пабло оилада етти фарзанднинг иккинчиси бўлиб, унинг оиласи қашшоқликда кун кечирган. Отаси кичик фермер, онаси ўқитувчи бўлган[2]. Акаси – Роберто де Жесус,[3] синглиси – Глориа Инес[4], укаси – Аргемиро[5], сингиллари – Алба Марина ва Лоуисе Мариа[6], укаси Луис Фернандо бўлган[7]. Луис Фернандо 19 ёшида ўлдирилган[8].

Эсcобарнинг она томондан бобоси Роберто Гавириа Cобаледа ХХ аср бошларида, виски ноқонуний бўлган бир пайтда таниқли виски контрабандачиси бўлган[9]. У колумбиялик ҳуқуқшунос ва сиёсатчи Жосé Обдулио Гавирианинг бобоси ҳам ҳисобланади[10][11].

Хўш, оиламиз катта молиявий имкониятларга эга бўлмаган ва аксарият колумбияликлар каби қийинчиликларни бошдан кечирган. Шу сабабли, биз бу муаммолардан четда эмасмиз, уларни чуқур ҳис қиламиз ва англаймиз.

— Пабло Эсcобар[12]
Ҳаcиэнда Нáполесдаги Эсcобар пештахтаси
Эсcобар ўсган ва жиноий фаолиятини бошлаган Меделин шаҳри

Аждодлари ва яқин оила аъзолари сиёсатчилар, бизнесменлар, чорвадорлар ва Антиокия элитасининг арбоблари бўлишган[2]. Оила аъзолари орасида 1910-1914-йилларда Колумбия президенти бўлган Cарлос Рестрепонинг рафиқаси, халқнинг биринчи хоними Исабел Гавириа Дуқуэ ҳам бор[13]. Пабло Эсcобарнинг чўқинтирган отаси таниқли колумбиялик дипломат ва зиёли Жоақуíн Валлежо Арбелáэз эди[14][15]. Рионегро черковидаги ёдгорлик тошида шундай дейилган:

Сан-Ниcолас-де-Рионегро черковида 1949-йил 4-декабрда руҳоний Жуан М. Гомес шу ойнинг биринчи куни туғилган чақалоқни чўқинтирди. У болага ПАБЛО ЭМИЛИО деб исм қўйди. Бола ушбу қавмда истиқомат қилувчи Абел де Жесус Эсcобар ва Эрмилда Гавирианинг қонуний фарзанди. Ота томонидан бобоси Пабло Эмилио Эсcобар ва бувиси Сара Мариа Эчеверри. Она томондан бобоси Роберто Гавириа ва бувиси Инес Беррио. Чўқинтирган ота-оналар: Жоақуíн Валлежо Арбелáэз ва Неллй Межíа де Валлежо, уларга ўзларининг ма’навий муносабатлари ва мажбуриятлари ҳақида маслаҳат беришган. Тасдиқлайман. Агустин Гомес. Руҳоний. МАРГИНАЛ ТАСДИҚЛАСҲ ҚОҒОЗИ. 1952-йил 21-октябрда Алфонсо Урибе Жарамилло жаноблари томонидан Кичик Базилика соборида тасдиқланган. Чўқинтирган ота: Густаво Гавириа. Тасдиқлайман. Жуан М. Гомес, Руҳоний. НИКОҲ ҲАҚИДА ҚИСҚА ЙОЗУВ. У 1976-йил 29-мартда Валле вилоятининг Палмира шаҳрида жойлашган Ла Стма Тринидад черковида никоҳдан ўтган. Гувоҳлар: Алфонсо Ҳуртадо ва Долорес де Валлежо. У Виcториа Э. Ҳенао билан турмуш қурган. Тасдиқлайман. Монсинёр Самуэл Алварес Ботеро.

Болалиги ва ёшлиги

Онасининг сўзларига кўра, Пабло Эсcобар мактабнинг бошланғич синфларидаёқ шунқорликни намоён қила бошлаган. Ўрта синфларда унинг синфдошлари устидан етакчилик хислати яққол намоён бўлган[16]. Амакиваччаси Густаво Гавириа Риверо иккаласи ўқиган Луcреcио Жарамилло Велез ўрта мактабида кичик „бизнес“ билан шуғулланишган. Лотерея ўтказишган, имтиҳондаги саволларга жавобларини сотишган ва паст фоиз эвазига қарз беришган. Шу тариқа Пабло Эсcобар ўзининг бизнес ва тижорат „қобилиятини“ ривожлантира бошлаган[17][18].

Эсcобар ўрта мактабни 1966-йилда, 17 ёшга тўлиши арафасида тугатган. Икки йилдан кейин амакиваччаси Густаво Гавириа билан қайтиб келган. Ўша пайтда Меделин кўчаларидаги оғир ҳаёт уларни безориларга айлантирди. Бир йилдан кўпроқ вақт ўтгач, иккаласи ҳам мактабни ташлаб кетишди, аммо Эсcобар таслим бўлмади[19]. Пабло ўрта мактаб дипломини сохталаштириб, Меделиндаги Лотин Америкаси автоном университетининг иқтисодиёт факултетига ўқишга қабул қилинди. Бир қанча қариндошлари ҳам шу олийгоҳда таҳсил олди. Моддий етишмовчилик туфайли Пабло ўқишдан воз кечишга мажбур бўлди ва ўзини шахсий бизнесларига бағишлашни афзал кўрди. Ўзининг паст бўйи туфайли ҳис қилган ва бу уни баландроқ кўрсатиш учун тўпиқли махсус поябзал кийган[20][21][22].

Жиноят оламига кириб келиши

Бошланиш даври

Эсcобар жиноий фаолиятини ўз гуруҳи билан кичик фирибгарлик, ўғирлик ва қабр тошларини ўғирлаш, уларнинг ёзувларини ўчириб, қайта сотиш билан бошлаган. Коллежни тугатгандан сўнг, Эсcобар машина ўғирлаш билан шуғулланадиган жиноий гуруҳларга қўшила бошлади. Тез орада қарздор бўлган одамларни ўғирлаш ва қайтаришни талаб қилиш хизматлари билан шуғулланувчи жиноятчиларни тўдасини ишга ёллади. Унинг энг машҳур қурбони бизнесмен Диэго Эчаварриа Мисас эди: у ўғирлаб кетилган ва 1971-йилнинг ёзида ўлдирилган. Эсcобар Эчаварриа оиласидан 50 минг АҚШ доллари олган, унинг тўдаси бу ўғирлик билан машҳур бўлган. Эсcобар худди шу жараённи наркобарон Фабио Рестрепо билан такрорлаган – 1975-йилда уни ўғирлаб, ўлдирган[23][24].

Эсcобар кейинчалик Колумбиядаги контрабанда қироли Алфредо Гомес Лопез учун ишлай бошлади. Тез орада Эсcобар Гриселда Бланcо ҳомийлигида АҚШга марихуана контрабандаси орқали гиёҳванд моддалар савдосига кирди[25]. Марихуана буми тугагандан сўнг, Эсcобар Колумбия, Боливия ва Перуда кокаин пастасини сотиб олган воситачи сифатида ишлай бошлади, кейинчалик уни АҚШга олиб бориш учун мас’ул бўлган шериклари – ака-ука Очоага қайта сотди[26].

Меделин картели

Гиёҳванд моддалар сотилишининг халқаро йўналишлари
Кокаин кукуни

1970-йилларнинг ўрталарида Эсcобарнинг шиддат билан бойиши Колумбия хавфсизлик хизматининг (қисқармаси – ДАС) эътиборини тортди. 1976-йил май ойида Эквадордан қайтган Эсcобар ҳибсга олинди. ДАС агентлари Эсcобар автомашинасидан 39 килограм кокаин топишган. Судда Эсcобар биринчи судяни ўзгартиришга муваффақ бўлди ва суд жараёни иккинчи судяга пора бериш орқали тугатилди, шу туфайли бошқа маҳбуслар билан бирга озод қилинди[27]. Бир йилдан сўнг, Эсcобарни ҳибсга олган агентлар ўлдирилди. Эсcобар худди шу тарзда Колумбия ҳуқуқ-тартибот идоралари ходимларига пора бериш ва уларни қўрқитишда давом этди. Колумбиядаги давлат амалдорлари ва сиёсий номзодларга пора бериш бўйича „пул ёки ўлим“ деган маънони англатувчи „кумуш ёки қўрғошин“ усули бўлиб, бу усул пора таклифини рад этганларни ўлдиришдан иборат эди. Меделин картели ва Кали картели аъзолари Колумбия сиёсатчиларига пора беришга муваффақ бўлишди[28]. Консерватив ва либерал партиялар учун кампания олиб боришди. Меделин картели ўзининг „пул ёки ўлим“ қонунини қотилларнинг катта армияси орқали жамиятга татбиқ қилган бўлса, Кали картели сиёсатчилар, журналистлар, полиция зобитлари, армия зобитлари, судялар ва бошқаларга пора беришни афзал кўрди[21]. Шундай қилиб, Эсcобар ва бошқа колумбиялик наркобаронлар Колумбия ҳукуматининг ҳар бир даражасида кураш олиб боришди, чунки улар молиявий жиҳатдан қўллаб-қувватлаган кўплаб сиёсий номзодлар охир-оқибат сайланишди. Меделин картели 1970-йилларнинг бошларида ташкил этилган бўлса-да, Эсcобар 1978-йил апрел ойида бир нечта наркобаронлар билан учрашганидан кейин кенгайди ва 1978-йил охирига келиб улар АҚШга тахминан 19 минг килограмм кокаин етказишди[29].

Машҳурлик сари йўл

Кўп ўтмай, Қўшма Штатларда кокаинга бўлган талаб сезиларли даражада ошди, бу Эсcобарнинг Жанубий Флорида, Калифорния, Пуэрто-Рико ва мамлакатнинг бошқа қисмларида кўпроқ контрабанда жўнатмалари, йўналишлари ва тарқатиш тармоқларини ташкил қилишига олиб келди. У ва картел асосчиларидан бири Карлос Леҳдер Багама оролларида, Флорида соҳилидан 350 км (220 ми) жануби-шарқда Норманъс Cай деб номланган янги юк ташиш пунктини биргаликда барпо этишди. Роберт Весcо билан бирга оролдаги ернинг катта қисмини сотиб олди, унга аэропорт, кемалар учун порт, меҳмонхона, уйлар, қайиқлар, кокаинни сақлаш учун музлатгичли омбор қуришган. Паблонинг акаси Роберто Эсcобар сўзларига кўра, Норманъс Cай оролини сотиб олиш ғояси Леҳдернинг ташаббуси бўлган. 1978-йилдан 1982-йилгача бу орол Меделин картели учун марказий контрабанда йўналиши бўлган[30].

Эсcобар бинолар, уйлар, автомобиллар каби турли мулкларга сармоя киритган[21][22]. Улкан бойлиги туфайли дунё миллиардерлари қаторида эди. Форбес маълумотларига кўра дунёнинг еттинчи энг бой одами ҳисобланган[31][32].

Сиёсий фаолияти

Адлия вазири Родриго Лара (ўртада) ва президентликка номзод Луис Cарлос Галáн (чапда) Эсcобарнинг буйруғи билан ўлдирилган.
Транқуиландиа Меделин картелининг асосий кокаин ишлаб чиқариш маркази эди. Унда 19 та қайта ишлаш лабораторияси, мўл-кўл тоза сув (Яри дарёсидан оқувчи), мустақил электр тизими, ётоқхоналар ва қўниш зонаси бор эди. Мажмуа 1984-йилда Миллий полиция ва ДЕА томонидан вайрон қилинган, қиймати 1,2 миллиард долларга тенг 14 тоннага яқин гиёҳванд моддалар мусодара қилинган.

Ўзининг қудрати чўққисида Эсcобар Колумбияда хайрия ишлари билан шуғулланган ва ўзининг кокаин лабораторияси ходимларига яхшигина ҳақ тўлаган. Эсcобар Меделиннинг энг қашшоқ маҳаллаларини ривожлантириш учун миллионлаб пул сарфлаган. Турар-жой мажмуалари, боғлар, футбол стадионлари, касалхоналар, мактаблар ва черковлар қурдирган[33][34]. Унинг энг машҳур хайрия иши Меделин чекка ҳудудларидаги харобаларда яшовчи одамлар турмушини яхшилашга қаратилган „Харобаларсиз Меделин“ маҳалласи эди[35][36]. 1982-йилги президентлик ва минтақавий сайловлар бошланиши арафасида Эсcобар ўзининг даромадли гиёҳванд моддалар савдосини ҳимоя қилиш учун шароит яратиши кераклигини тушунди. У сиёсатчилар, молиячилар, ҳуқуқшунослар ва бошқа муҳим шахслар билан алоқа ўрнатиб, ҳурматли инсон қиёфасини ярата бошлади. Меделин камбағалларига берган ёрдами туфайли „Робин Ҳоод“ деб ном олган. Либерал янгиланиш ҳаракатидан Антокия вакили сифатида сайланган конгрессмен Жаиро Ортега Рамíрез ёрдамида сиёсат майдонига кирган[37][38]. Сиёсат дунёсида Эсcобарнинг устози Толима тумани раҳбари Алберто Сантофимио Ботеро ҳисобланган[39]. Рамирез-Ботеро-Эсcобар учлиги дастлаб Либерал партиянинг янги либерализм ҳаракати фаоли, диссидент Луис Cарлос Галáн номзодини қўллаб-қувватлади. Меделиндаги сиёсий ташвиқот пайтида, Галан ўзининг ёрдамчиси Иван Маруланда орқали бойлигининг келиб чиқиши шубҳали бўлган одамларнинг Либерал ҳаракатга қўшилганлигини билиб қолди. Галан Меделиннинг Беррио паркида Эсcобарнинг исмини тилга олмаган ҳолда, унга ўхшаш сояли бизнес билан шуғулланадиган одамларни молиявий қўллаб-қувватлашни рад этиб, Эсcобарни оммавий равишда сазойи қилди[40][41]. Қаршиликларига қарамай, Эсcобар 1982-йилда Колумбия Конгрессига сайланди. Колумбия қонунчилигига мувофиқ, парламент дахлсизлиги ва дипломатик паспорт берилди. Эсcобар аста-секин жамоат арбобига айланиб борди. Интервюларидан бирида ўз бойлигини „16 ёшида асос солган велосипед ижарасидан“ келганини айтган[42].

Эсcобар 1982-йилда Демократик Испаниянинг учинчи президенти Фелипе Гонзáлезнинг инаугурация маросимига таклиф қилинди[43][44][45][46][47].

1983-йилда Колумбия Конгрессда янги тайинланган адлия вазири Родриго Лара-Бонилла Эсcобарни жиноий фаолият олиб борганликда айблади[48]. Колумбия сиёсатига ва футболига ноқонуний пул кириб келганини қоралаган вазир, Эсcобарни гиёҳванд моддалар савдоси билан шуғулланганликда ва „Муэрте а Сеcуэстрадорес“ (ўғирлаб кетувчиларга ўлим, МАС) хусусий ҳарбийлаштирилган гуруҳига раҳбар бўлганликда айблади[49]. Эсcобар Жаиро Ортега билан биргаликда наркотик моддалар тарқатувчи Эваристо Порраснинг Лара сенат сайлов кампаниясига берган чекининг нусхасини кўрсатишни талаб қилган. Бундан ташқари, вазирни Эсcобарга қарши далилларни кўрсатишга, акс ҳолда туҳмат ва обрўсизлантирганлик учун судга беришини айтиб таҳдид қилган[50][51][52][53]. „Эл Эспеcтадор“ газетасининг муҳаррири ва эгаси Гуиллермо Cано Исаза Эсcобарни таниб қолган. У Марíа Жимена Дузáн ва яна бир мухбир ҳамроҳлигида газетанинг архивига бориб, бир вақтлар Пабло Эсcобар амакиваччаси Густаво Гавириа билан бирга ҳибсга олингани ҳақида хабар берилган мақолани топишган. Паблонинг кокаин пастаси сақлагани учун ҳибсга олингани ҳақидаги хабар мамлакат юқори доираларидаги амалдорларига етиб борган[54][55].

Ташқи видеофайллар
Пабло Эсcобар. Эл Террор де Cоломбиа.
Пабло Эсcобар. Эл террор де Cоломбиа

1976-йилда Эсcобарнинг ҳибсга олинганлиги факти Лара Бонилланинг қўл остидаги ходимлари томонидан текширилган. АҚШлик журналист Бриан Росс 1983-йил 5-сентябрдаги НБC телетармоғида эълон қилган суриштирувида бу ҳақида маълумотлар келтирилган[56]. Эсcобар Конгрессдан чиқариб юборилган ва унинг Қўшма Штатларга визаси бекор қилинган. Судя Густаво Зулуага Зерна эса Эсcобарни 1976-йилда қўлга олган икки ДАС агентини ўлдирганликда айблаб, ҳибсга олиш учун ордер берди. Шу билан бирга, Ларанинг розилиги билан полиция ва наркотик моддаларнинг ноқонуний айланишига қарши кураш хизмати (ДЕА) ходимлари билан биргаликда Родригуэз Гачага тегишли бўлган бир нечта кокаинни қайта ишлаш лабораторияларидан иборат Транқуиландиа мажмуасини топиб ва буздириб ташлашди[57]. Эсcобар қаршилик кўрсатган бўлса-да, 1984-йил январ ойида сиёсатдан кетишини эълон қилди[58][59]. Уч ой ўтгач, Лара-Бонилла ўлдирилди[42][60][61].

Гиёҳвандлик ва террорчиликка қарши кураш

Колумбия Жиноятчиликка қарши кураш комиссияси қидирувдаги жиноятчиларни бошқа мамлакатларга топширади, улар намунали тарзда жазоланади.

— Белисарио Бетанcур, Колумбия Президенти[62]

Илгари колумбияликларнинг экстрадиция қилинишига қарши чиққан президент Белисарио Бетанcур унга рухсат беришга қарор қилди. Меделин картели аъзоларини қўлга олиш бўйича бир қатор махсус амалиётлар бошлаб юборилди. Картелнинг асосий раҳбарлари Панамада бошпана топишга мажбур бўлишди. 1984-йил май ойида Панама шаҳридаги Ҳилтон меҳмонхонасида ушбу мамлакатдаги сайловларда кузатувчи сифатида қатнашган собиқ президент Алфонсо Лóпез Милчелсен билан суҳбат қилишди[63]. Улар Колумбия адлия вазирнинг ўлдирилишига алоқадорликларини рад этиб, экстрадиция қилмаслик шарти билан Колумбияга таслим бўлишни таклиф қилишди. Мазкур суҳбат матбуотга сиздирилган ва бир неча ойдан кейин улар яширинча Колумбияга қайтишди[64][65].

1984-йил ноябр ойида Лос Эхтрадитаблес гуруҳи Боготадаги АҚШ элчихонаси олдида бомба ўрнатилган машинани портлатиб, бир кишини ўлимига сабаб бўлди[66]. Лара Бонилла ўлдирилганидан бир йил ўтиб, ҳукумат уларга қарши кураш эълон қилганига қарамай, Меделин картелининг аъзолари жазосиз қолишди. Улар мамлакатнинг катта ҳудудларида ўзларининг жиноий тармоқларини кенгайтириб, Никарагуа ва Куба давлатларида кокаин савдосининг янги йўлларини очишди. 1985-йилнинг кузида қидирувдаги Эсcобар Колумбия ҳукуматидан АҚШга экстрадиция қилинмасдан шартли равишда таслим бўлишига рухсат беришни сўради. Таклиф рад этилди[67][68].

Колумбия суд тизими 1980-йилларнинг ўрталарида Эсcобарнинг нишони бўлган. Эсcобарнинг армияси 1985-йил 6-ноябрда Колумбия суд биносига ҳужум қилган ва Олий суд судяларидан 3 нафарини ўлдирган[42].

1986-йил охирида Колумбия Олий суди экстрадиция ҳақидаги аввалги шартномани президент эмас, президент делегацияси имзолаганлиги сабабли ноқонуний деб топди. Бироқ, янги президент Виргилио Барcо Варгас тезда Қўшма Штатлар билан келишувини янгилади[69][70].

Луис Cарлос Галáн томонидан сиёсий майдондан ҳайдалгани учун унга нисбатан нафратини сақлаган Эсcобар, ундан ўч олган. Галáн Эсcобарнинг буйруғи билан 1989-йил 18-августда ўлдирилди. Галáннинг вориси Céсар Гавириа Тружиллога суиқасд уюштириш мақсадида Авианcа ширкатига тегишли 203-рейсга бомба ўрнаттирди[42]. Тружилло самолётга чиқмаган ва тирик қолган. Портлашда самолёт бортидаги 107 кишининг барчаси ҳалок бўлган. Портлашда икки америкалик ҳам ҳалок бўлганлиги сабабли, АҚШ ҳукумати Эсcобар ишига тўғридан-тўғри аралаша бошлади[70][71][72][73][74][75].

„Ла Cатҳедрал“ қамоқхонаси

Луиз Cарлос Галан ўлдирилганидан сўнг, президент Céсар Гавириа маъмурияти Эсcобар ва гиёҳванд моддалар ишлаб чиқарувчи картелларига қарши ҳаракат бошлади. Эсcобар билан музокаралар олиб борилди ва уни таслим бўлишга, енгиллаштирилган жазо эвазига барча жиноий фаолиятини тўхтатишга ишонтирди. Расмийларга ва жамоатчилик фикрига босим ўтказишга қаратилган бир қатор ҳаракатларига чек қўйганлигини эълон қилган Эсcобар, 1991-йилда Колумбия ҳукуматига таслим бўлди. Эсcобар Ла Cатедрал номли ҳашаматли шахсий қамоқхонасига ҳибс қилинган. Қамоқда футбол майдони, улкан қўғирчоқ уйи, бар, жакузи ва шаршара бор эди. Эсcобарнинг қамоқхонада давом этган жиноий фаолияти ҳақидаги маълумотлар оммавий ахборот воситаларида пайдо бўла бошлаган. 1992-йил 22-июл куни ҳукумат кучлари Эсcобарни оддий қамоқхонага кўчиришга уринди. Эсcобар бу ҳақида олдиндан билган ва оиласи билан қамоқдан қочган[76][77][78].

Вафоти

Полициячилар ва махсус гуруҳ зобитлари Пабло Эсcобар жасади олдида
Монте Саcро қабристонидаги Пабло Эсcобар ва оиласининг қабри, Итагуí

Пабло Эсcобар бир неча ой давомида Колумбия полицияси, АҚШ ҳукумат кучлари ва Кали картелидан яшириниб юришга мажбур бўлган. 1993-йилнинг 2-декабр куни Эсcобар хотинига қўнғироқ қилади. АҚШ ҳукумати томонидан тақдим этилган замонавий технологик ускуналар ёрдамида суҳбатни эшитган полиция ходимлари унинг турар жойини аниқлайдилар. Тез орада Эсcобар яширинган кўп қаватли уй қуршаб олинади. Ҳарбийлар унинг уйига бостириб кирадилар. Уйда Эсcобар, унинг бир тансоқчиси ва икки нафар хизматкори бор эди. Паблонинг тансоқчиси Алваро де Жесúс Агудело ҳарбийлар билан бўлган отишмада ҳалок бўлади. Хизматкорлар ойнадан пастга сакраб, қочиб кетаёганда полициячилар томонидан отиб ўлдирилади. Пабло Эсcобарнинг ўзи бино томи орқали қочаётган вақтида, снайпер унинг оёғига ўқ узган, Пабло ерга қулаб тушган. Яраланган Эсcобарнинг бошига қарата снайпер томонидан яна иккита ўқ узилган, натижада Эсcобар вафот этган[79]. Баъзи манбаларда Эсcобар ўз жонига қасд қилган бўлиши мумкинлиги айтилади[80].

Эсcобар тириклигида ундан ёрдам олган шаҳарнинг кўплаб камбағаллари мотам тутишган. Унинг дафн маросимида 25 мингдан ортиқ одам қатнашди. Эсcобар Монте Саcро қабристонига дафн қилинган[81].

Пабло Эсcобарнинг вафотидан кейин Меделин кокаин картели бутунлай барҳам топди. Кўп ўтмай, 1990-йиллар ўрталарига келиб, унга рақобатчи Кали картели ҳам батамом йўқ қилинди[73].

Хотираси

Виргиниа Валлежо иқрори

2006-йил 4-июлда, 1983-йилдан 1987-йилгача Эсcобар билан яқин муносабатларда бўлган телебошловчи Виржиниа Валлежо, Бош прокурор Марио Игуаранга, 1989-йилда президентликка номзод Луис Cарлос Галаннинг ўлдирилишида фитнада айбланаётган собиқ сенатор Алберто Сантофимиога қарши суд жараёнида ўз кўрсатмаларини беришни таклиф қилган. Игуаран, Валлежо 4-июл куни ўз идорасига мурожаат қилган бўлса-да, судя суд муҳокамасини 9-июлда, истиқболдаги ёпилиш санасидан бир неча ҳафта олдин ёпишга қарор қилганини тан олди. Ҳаракат жуда кеч деб ҳисобланди[82].

2006-йил 18-июлда Валлежо „оғир даражадаги жиноий ишларга шерик бўлгани учун“ Наркотикларга қарши кураш бошқармаси (ДЕА) ходимлари билан махсус рейсда Қўшма Штатларга олиб кетилди[83]. Валлежо 24-июл куни Эсcобарга алоқадор бўлган Сантофимио исмли шахсни президентликка номзод Галанни йўқ қилишга ундаганликда айблаган видео тарқалган[84]. Видео Колумбиянинг РCН телеканалида намойиш этилди. Видеони 14 миллион киши кўрди ва Галан қотиллиги ишининг қайта очилишида муҳим рол ўйнади. 2011-йил 31-августда Сантофимио жиноятдаги иштироки учун 24 йилга қамалган[85][86].

Адлия саройини қамал қилишдаги роли

Колумбия адлия саройига ҳужум, 1985-йил.

Эсcобарнинг биографлари орасида фақат Валлежо унинг 1985-йилда Адлия саройини қамал қилишдаги роли ҳақида батафсил тушунтириш берган. Эсcобар М-19 томонидан амалга оширилган операцияни молиялаштирганини ҳам, юздан ортиқ давлат хизматчисини, шу жумладан 11 нафар Олий суд судясини, М-19 ҳарбий бўлинмаси ходимларини ўлдирганлигини айтган[87][88]. Валлежо баёнотлари ортидан 2008-йилда жиноий иш очилган. Ўзининг „Амандо а Пабло, одиандо а Эсcобар“ („Паблони яхши кўриш, Эсcобарни ёмон кўриш“) номли китобида Валлежо бир қанча сиёсатчиларни, жумладан Колумбия президентлари – Алфонсо Лóпез Мичелсен, Эрнесто Сампер, ва Áлваро Урибе гиёҳванд моддалар савдоси билан алоқадор бўлганлигини иддао қилган[89]. Ушбу иддаолар Колумбия расмийлари томонидан тасдиқланган[90]. Қўшимча текширувлар натижасида мамлакатдаги бир нечта юқори мартабали зобитлар мос равишда 30 ва 35 йилга озодликдан маҳрум этилди[91]. Кейинчалик, Галан қотиллиги ишида ҳам Валлежо гувоҳлик берган[92].

Шахсий ҳаёти ва бойлиги

Себастиáн Марроқуíн Сантос

1976-йил март ойида 26 ёшли Эсcобар 15 ёшли Марíа Виcториа Ҳенао Валлежо исмли қизга уйланди. Ўзаро муносабатлар Эсcобарни ижтимоий жиҳатдан паст деб ҳисоблаган Ҳенао Валлежо оиласи томонидан маъқулланмай келган. Улар қочиб кетишган ва яширинча турмуш қуришган. Улар бир ўғил ва бир қизни вояга етказишган: Жуан Пабло (ҳозирги исми-шарифи Себастиáн Марроқуíн) ва Мануэла[93]. 2007-йилда журналист Виргиниа Валлежо ўзининг „Амандо а Пабло, одиандо а Эсcобар“ („Паблони яхши кўриш, Эсcобарни ёмон кўриш“) номли хотира китобини нашр эттирди. Китобда Эсcобар билан ишқий муносабатлари, севгилисининг бир неча президентлар, Кариб денгизи мамлакатлари диктаторлари ва юқори мартабали сиёсатчилар билан алоқалари тасвирланган. Унинг китоби асосида 2017-йили „Ловинг Пабло“ филми суратга олинган. Гиёҳванд моддалар сотувчиси Гриселда Бланcо ҳам Эсcобар билан яқин, аммо эҳтиросли муносабатда бўлганлиги маълум. Унинг кундаликларида Пабло Эсcобар „Cоқуэ де Ми Рей“ (Менинг кокаин қиролим) ва „Полла Бланcа“ (Оқ хўроз) тахаллуслари билан аталади[94][95].

Эсcобарнинг беваси (Марíа Ҳенао, ҳозирги исми – Марíа Исабел Сантос Cабаллеро), ўғли (Жуан Пабло, ҳозирги исми Себастиáн Марроқуíн Сантос) ва қизи (Мануэла) 1995-йилда Колумбиядан қочиб кетишган. Эсcобарнинг кўп ва доимий хиёнатига қарамай, Марíа эрини қўллашда давом этган[96]. Пабло ва Марíа муносабатлари Кали картелининг аъзолари учун намуна бўлган. Бу муносабатлар, Паблонинг ўлимидан кейин Кали картели Марíа ва унинг болаларини ўлдирмаслигига сабаб бўлган. Марíа ҳатто ўғлининг ҳаёти учун картел аъзолари билан муваффақиятли музокаралар олиб борган[97].

Бой бўлгандан сўнг, Эсcобар кўплаб турар жойлар қурди ва сотиб олди. Улар орасида Антиокиядаги 20 квадрат километр майдондаги ерда қурилган „Ҳаcиэнда Нáполес“ мажмуаси энг машҳури эди. Мажмуа ҳайвонот боғи ўз ичига олган бўлиб, унда дунёнинг турли минтақаларидан бегемотлар, жирафалар, филлар, зебралар ва туяқушлар каби экзотик ҳайвонларнинг икки юздан ортиқ турлари келтирилган. Ҳайвонларнинг барчаси ИНДЕРЕНА давлат ташкилоти ва божхона органлари ходимларига пора бериш натижасида мамлакатга киритилган. Мажмуада сунъий кўл, ҳайкаллар боғи, чорва ҳайвонлари фермаси, Эсcобар оила аъзолари учун уйлар бор эди[98]. Унинг ёнида Эсcобар юнонча усулда қал’а қурилиши бошланган ва қурилиш тугалланмай қолган[99].

Эсcобарнинг АҚШда 604 квадрат метрли уйи бор эди. Уй Флорида штатининг Маями-Бич мажмуасидаги 5860 Нортҳ Бай Роад манзилида жойлашган. Бискейн кўрфазидаги тўрт хонали уйи 1980-йилларда АҚШ федерал ҳукумати томонидан мусодара қилинган. Кейинчалик, вайронага айланган мулк „Чиcкен Китчен“ тез тайёрланадиган овқатлар тармоғи эгаси Чристиан де Бердоуаре томонидан 2014-йилда сотиб олинган. Де Бердоуард Эсcобар мулки бўлган бинони бузишдан олдин, тинтиш ва видеотасвирга олиш учун ҳужжатли филм гуруҳи ва профессионал хазина изловчиларини ёллади. Улар мармар полнинг тешигидан ўғирлаб кетилган сейфни топишди[100].

Эсcобар Cартагенадан 35 километр узоқликда жойлашган, Маржон оролларининг энг каттаси бўлган Исла Гранде оролида хусусий мулкка эга эди. Ҳозир вайронага айланган мажмуага қаср, квартиралар, ҳовлилар, катта сузиш ҳавзаси, вертолёт майдончаси, мустаҳкамланган деразалар, кошинли поллар ва сарой ёнидаги катта, аммо қурилиши тугалланмаган бино киради[101].

Оммавий ахборот воситаларида

Китоблар

Эсcобар бир нечта асарларнинг бош қаҳрамони бўлган, жумладан:

„Эсcобар“ (2010) – акаси Роберто Эсcобар ёзган китоб бўлиб, Пабло қандай яшаганини кўрсатилади[102].

Эсcобар Гавириа, Роберто. Мй Бротҳер – Пабло Эсcобар. Эсcобар, 2016. ИСБН 978-0692706374. 

Кингс оф Cоcаине (1989), Гуй Гуглиотта томонидан Меделин картелининг тарихи ва фаолияти, Эсcобарнинг ундаги роли ҳақида ҳикоя қилади[103].

Киллинг Пабло: Тҳе Ҳунт фор тҳе Wорлд’с Греатест Оутлаw (2001) – Марк Боwден асари, АҚШ махсус кучлари ва разведкаси, Колумбия ҳарбийлари ва Лос Пепес томонидан Эсcобар қандай ўлдирилгани, унинг картели қандай қилиб парчалангани ҳақида ҳикоя қилади[104][105][106].

Пабло Эсcобар: Мй Фатҳер (2016) – Жуан Пабло Эсcобар томонидан ёзилган, Андреа Росенберг томонидан инглиз тилига ўгирилган[107].

Пабло Эсcобар: Беёнд Нарcос (2016) – Шаун Аттwоод асари, гиёҳвандликка қарши муваффақияциз уруш контекстида Эсcобар ва Меделин картели ҳақида ҳикоя қилади; ИСБН 978-1537296302

Америcан Маде: Wҳо Киллед Баррй Сеал? Пабло Эсcобар ор Георге ҲW Буш (2016) – Шаун Аттwоод асари, Марказий разведка бошқармаси учувчиси Баррй Сеалнинг ўлдирилишида гумонланувчи сифатида жалб этилган Паблонинг ҳикоясини айтиб беради; ИСБН 978-1537637198

Ловинг Пабло, Ҳатинг Эсcобар (2017) – Виргиниа Валлежо хотираларидан иборат китоб. Пенгуин Рандом Ҳоусе нашриёти 2007-йилда испан тилида чоп этган ва кейинчалик 16 тилга таржима қилинган.

Неwс оф а Киднаппинг, (асл испанча номи: Нотиcиа де ун сеcуэстро) – Габриэл Гарcíа Мáрқуэз томонидан ёзилган, 1996-йилда нашр этилган асар[108].

Бадиий филмлар

Блоw (2001) – Меделин картелининг собиқ аъзоси Георге Жунг ҳикоясига асосланган, 2001-йилда АҚШда суратга олинган биографик филми. Эсcобарни актёр Cлифф Cуртис тасвирлаган[109].

Пабло Эсcобар: Тҳе Кинг оф Cоке (2007) – Натионал Геограпҳиc телеканали томонидан архив тасвирлари, манфаатдор турли даражадаги шахсларнинг шарҳлари акс этган ҳужжатли телефилм[110][111].

Эсcобар (2009) – Оливер Стоне продюсерлигида суратга олинган[112][113].

2011-йилдан бошлаб Жоэ Cарнаҳан режиссёрлигидаги „Киллинг Пабло“ филми бир неча йил давомида ишлаб чиқилмоқда[114][115]. Эсcобар ролида венесуэлалик актёр Éдгар Рамíрез иштирок этиши хабар қилинган[116][117].

Эсcобар: Парадисе Лост (2014) – романтик триллер. Эсcобар ролини актёр Бениcио Дел Торо ижро этган.

Ловинг Пабло (2017) – Виргиниа Валлежонинг асари асосида суратга олинган филм. Эсcобар ролини Жавиэр Бардем, Виргиниа Валлежо ролини Пенéлопе Cруз ижро этишган[118].

Америcан Маде (2017) – Баррй Сеал ҳаётига асосланган жанговар комедия. Эсcобар ролини Мауриcио Межиа тасвирлаган[119].

Wеирд: Тҳе Ал Янковиc Сторй (2022) – Биографик мусиқий пародия. Эсcобар ролини Артуро Cастро тасвирлаган.

Ҳужжатли филмлар ва телесериаллар

2005-йилда Cоурт ТВ (ҳозирги ТруТВ) Эсcобар жиноятларига оид „Кокаин қироли изидан“ ҳужжатли филмини намойиш этди[120].

2007-йилда ҲБО телеканали Энтоураге телесериалида актёр Винcент Часе (Адриан Грениэр ўйнаган) „Меделин“ деб номланган фантастик филмда Эсcобар ролини ўйнайди[121].

ЭСПН телеканалининг „30 фор 30“ лойиҳаси муаллифлари – Жефф ва Мичаэл Зимбалист 2010-йили „Тҳе Тwо Эсcобар“ филмини суратга олишган. Филмда 1994-йилда Колумбияда бўлиб ўтган жаҳон чемпионати фонида мамлакатнинг жиноий гуруҳлари ўртасидаги муносабатлар кўрсатилади[122].

Cараcол ТВ 2008-йил 4-июнда эфирга узатила бошлаган „Эл-cартел“ телесериалини суратга олди. Унда Эсcобар номаълум актёр томонидан тасвирланган.

Cараcол ТВ „Пабло Эсcобар: Эл Патрон дел Мал“ (Пабло Эсcобар: ёвузлик худоси) телесериалини ҳам суратга олган. 2012-йил 28-майда эфирга узатила бошланган ва унда Андрéс Парра Пабло Эсcобар ролини ўйнаган. У Алонсо Салазарнинг „Ла парабола де Пабло“ асарига асосланган[123].

2013-йил 4-мартда РCН Телевисиóн телеканали янги телесериални суратга олди. унда Эсcобар ролини колумбиялик актёр Жуан Пабло Франcо ижро этган.

2013-йил 5-ноябрда РCН Телевисиóн телеканали Алиас ​​Эл Мехиcано номли телесериални чиқарди, унда Эсcобар иккинчи даражали ролда номаълум актёр томонидан ижро этилган.

2015-йил 28-августда Нетфлих томонидан Эсcобар ҳақида ҳикоя қилувчи „Нарcос“ телесериалининг биринчи мавсуми чиқарилди. Унда Пабло ролини бразилиялик актёр Вагнер Моура ўйнаган. Иккинчи мавсуми 2016-йил 2-сентябрда стриминг хизматида чиқди[124].

2016-йилда Телесет ва Сонй Пиcтурес ширкатлари РCН Телевисиóн телеканали учун „Эн ла боcа дел лобо“ телесериалини суратга олди. Сериал 2016-йил 16-августда чиқарилган, унда Эсcобар ролини Фабио Рестрепо ижро этган[125].

Натионал Геограпҳиc 2016-йилда „Фаcинг“ номли биографик сериалини эфирга узатди, унда Эсcобар эпизодда тасвирланган[126].

2018-йил 24-январда Нетфлих режиссёр Сантиаго Диаз ва Пабло Мартин Фарина томонидан суратга олинган 68 дақиқалик „Cоунтдоwн то Деатҳ: Пабло Эсcобар“ (Ўлимга қадар: Пабло Эсcобар) ҳужжатли филмини чиқарди[127][128].

Киллинг Эсcобар (Эсcобарнинг ўлдирилиши) – 2021-йилда Буюк Британияда намойиш этилган ҳужжатли филм. Унда Кали картели томонидан ёлланган Петер МcАлисеэ бошчилигидаги ёлланма аскарларнинг 1989-йилда Эсcобарга қарши муваффақияциз уюштирилган суиқасд уриниши ҳақида ҳикоя қилинган.

Фох Телеcоломбиа телеканали 2019-йилда „Генерал Наранжо“ сериалини суратга олди. Сериал 2019-йил 24-майда эфирга узатилди, унда Эсcобар ролини колумбиялик актёр Федериcо Ривера ижро этган.

Мусиқа

2013-йилда репер Э-40 ижросидаги „Пабло“ қўшиғи чиқарилди[129].

Америкалик репер Кане Wестнинг 2016-йилда „Тҳе Лифе оф Пабло“ номли албом чиқарган. Ушбу албомни уч нафар Пабло исмли машҳурларга бағишлаган. Пабло Эсcобар улардан бири деб эътироф этилган[130].

Дубдогз ва Чарлотт Босс ижросида „Пабло Эсcобар“ қўшиғи 2020-йилда чиққан. Видеоклипи 5,6 миллиондан ортиқ кўрилган[131].

Атлантада жойлашган Мигос реп гуруҳининг Cултуре ИИ албомидаги 2018-йилда машҳур Нарcос қўшиғи Нетфлихнинг „Нарcос“ сериалига ишора қилади[132].

Манбалар

  1. ↑ „Пабло Эсcобар: Биограпҳй“. Биограпҳй.cом. 2023-йил 30-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 17-июл.
  2. ↑ 2,0 2,1 cуатро.cом. „Роберто, ҳермано де Пабло Эсcобар: "Ми фамилиа тиэне раícес эспаñолас, дел Паíс Васcо"“ (эс). Cуатро (2018-йил 19-апрел). Қаралди: 2024-йил 28-август.
  3. ↑ „Се Энтрегó Ҳермано де Пабло Эсcобар“ (1991-йил 22-июн).
  4. ↑ „Фамилй треэ оф Ивáн Рестрепо-Жарамилло (Иванрепо)“. 2014-йил 3-июнда асл нусхадан архивланган.
  5. ↑ „Ла Фамилиа Эсcобар Гавириа Регресó а Меделлíн“ (1993-йил 9-июл).
  6. ↑ ҳттпс://www.cараcолтв.cом/алба-марина-эсcобар-ла-cонсентида-дел-cапо-м%C3%А1с-1332-ҳисториа
  7. ↑ „Қуé диcен лас cартас қуэ дежарон эн ла тумба де Пабло Эсcобар эн эл аниверсарио 25 де су муэрте“ (2018-йил 4-декабр).
  8. ↑ „Луис Фернандо Эсcобар Гавириа“ (2022-йил 1-май).
  9. ↑ „Се cонфиэса "Попее", мано дереча де Пабло Эсcобар | 20050814“. 2014-йил 29-ноябрда асл нусхадан архивланган.
  10. ↑ „Роберто Гавириа Cобаледа“ (2022-йил 29-апрел).
  11. ↑ „Интернаcионал - Нотиcиас де Эл Салвадор - Нотиcиас де Эл Салвадор“. 2016-йил 7-майда асл нусхадан архивланган.
  12. ↑ ҳттпс://www.гуиотеcа.cом/лос-90/20-де-лас-фрасес-мас-реcордадас-дел-нарcотрафиcанте-пабло-эсcобар-қуиэн-а-веcес-деcиа-сер-диос/
  13. ↑ „архив нусхаси“. 2017-йил 8-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 13-ноябр.
  14. ↑ „Пабло Эсcобар Гавириа – Энглиш Биограпҳй – Артиcлес анд Нотес“. CоломбиаЛинк.cом. 2006-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 16-март.
  15. ↑ „'Жосé Обдулио Гавириа cумплиэндо эл суэñо де су примо Пабло Эсcобар'“ (2016-йил 11-июл).
  16. ↑ „Реcуэрдан асесинато де 'Эл Патрóн' Эсcобар -“ (2018-йил 3-декабр).
  17. ↑ „Ла Офиcина, ла банда де сиcариос қуэ cреó Пабло Эсcобар й қуэ эл Гобиэрно cоломбиано аúн но логра доблегар“ (2019-йил 2-июн).
  18. ↑ „Пабло Эсcобар эн ЭЛ ПАÍС“ (2024-йил 1-сентябр).
  19. ↑ „Деcлине оф тҳе Меделлíн Cартел анд тҳе Рисе оф тҳе Cали Мафиа“. У.С. Друг Энфорcемент Администратион. 2006-йил 18-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 13-феврал.
  20. ↑ Сабогал, Ҳуго. „Луча а муэрте де лос cáртелес cоломбианос де Cали й Меделлíн пор эл cонтрол дел нарcотрáфиcо эн Нуэва Ёрк“. Эл Паíс (1988-йил 29-август).
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 Маcиас. „10 фаcц ревеал тҳе абсурдитй оф Пабло Эсcобар'с wеалтҳ“. бусинессинсидер.cом. Инсидер Инc. (2015-йил 21-сентябр). 2023-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 28-июл.
  22. ↑ 22,0 22,1 „Ҳере'с Ҳоw Рич Пабло Эсcобар Wоулд Бе Иф Ҳе Wас Аливе Тодай“ (эн-ГБ). УНИЛАД (2016-йил 13-сентябр). 2018-йил 29-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 28-июл.
  23. ↑ „Cуандо Эсcобар лес пусо преcио а лас видас де лос полиcíас“ (2018-йил 1-декабр).
  24. ↑ „Уна эстратагема дерротó ал cриминал мáс бусcадо дел мундо“.
  25. ↑ „Лас cифрас дел мал“ (2013-йил 23-ноябр).
  26. ↑ „Лос Отрос Дуэñос дел Паис“ (1996-йил 26-август).
  27. ↑ „¿Эс "эл Чапо" Гузмáн эл Пабло Эсcобар дел сигло ХХИ?“ (2014-йил 23-феврал).
  28. ↑ „Биллонариос!“ (1987-йил 2-ноябр).
  29. ↑ Дависон, Пҳил. „Тҳе Роад то Италй: Ин тҳе Шадоw оф тҳе Друг Баронс.“ Тҳе Индепендент 20 Май 1990. Лехис-Нехис Аcадемиc. 8 Оcт. 2009
  30. ↑ „Форбес Ҳисторй: Тҳе Оригинал 1987 Лист оф Интернатионал Биллионаирес“. Форбес.
  31. ↑ „Пабло Эсcобар'с Сон: 'Форбес ис Лйинг'“. Форбес.
  32. ↑ Ҳécтор Латорре. „Cоломбиа: 10 аñос син Эсcобар“ (2003-йил 2-декабр).
  33. ↑ „Пабло Эсcобар: Интерестинг Фаcц Ёу Май Нот Кноw Абоут тҳе Кинг оф Cоcаине“. ЛАТИН ПОСТ (2020-йил 25-октябр). 2023-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 13-август.
  34. ↑ Ҳерзог. „Пабло Эсcобар Биопиc: Тҳе Cоcаине Кинг Фулл оф Cонтрадиcтионс“. Неwсwеэк (2015-йил 9-июл). 2023-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 13-август.
  35. ↑ „Меделлíн син тугуриос: СЕМАНА виситó эл баррио қуэ левантó Пабло Эсcобар. Аллí тодавíа ламентан ла муэрте дел cапо“ (2023-йил 2-декабр).
  36. ↑ „Эл баррио "Меделлíн син тугуриос" ла ҳеренcиа де Пабло Эсcобар қуэ сус ҳабитантес қуиэрен cамбиар“ (2021-йил 3-феврал).
  37. ↑ „"Cариñо, препáрате пара сер ла примера дама": Асí фуэ эл cамино де Пабло Эсcобар эн ла полíтиcа“ (2023-йил 28-сентябр).
  38. ↑ „Жаиро Ортега, эл полíтиcо паиса қуэ ллевó а Пабло Эсcобар ал Cонгресо“ (2018-йил 16-август).
  39. ↑ „Ла cаррера полíтиcа де Пабло Эсcобар: Асí фуэ cомо эл мáс сангуинарио нарcотрафиcанте cоломбиано тратó де сер пресиденте“ (2021-йил 26-сентябр).
  40. ↑ „Асесинато де Луис Cарлос Галáн“.
  41. ↑ „Ло қуэ нунcа ле пердонó Пабло Эсcобар а Луис Cарлос Галáн“ (2024-йил 18-август). 2024-йил 5-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 27-октябр.
  42. ↑ 42,0 42,1 42,2 42,3 Боwден 2001.
  43. ↑ „Эл дíа қуэ Фелипе Гонзáлез cоноcиó ал нарcо Пабло Эсcобар“ (2022-йил 28-октябр).
  44. ↑ „Cуандо Пабло Эсcобар се cолó эн ла фиэста де Гонзáлез: Ла ноче элеcторал оcулта дел 82“ (2022-йил 28-октябр).
  45. ↑ „"Cуандо Пабло Эсcобар ме пресентó эн Мадрид а Фелипе Гонзáлез эл дíа қуэ ганó лас элеccионес"“.
  46. ↑ „Фелипе Гонзáлез й эл динеро де лос cáртелес cоломбианос де ла дрога“ (2021-йил 13-март). 2025-йил 23-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 27-октябр.
  47. ↑ „Иглесиас реcуэрда қуэ Фелипе Гонзáлез cоноcиó ал 'нарcо' Пабло Эсcобар эн Мадрид“ (2016-йил 21-ноябр).
  48. ↑ „Се Прендио ла Меча“ (1983-йил 19-сентябр).
  49. ↑ „Родриго Лара: 10 Аñос“ (1994-йил 1-май).
  50. ↑ „Муэрте а сеcуэстрадорес МАС: Лос орíгенес дел парамилитарисмо“ (2011-йил 23-сентябр).
  51. ↑ „Эл МАС, мито фундаcионал дел парамилитарисмо“.
  52. ↑ „Лос атақуэс cонтра Родриго Лара Бонилла пор энфрентар а Пабло Эсcобар“ (2018-йил 2-декабр).
  53. ↑ „¿Cуáл эс эл ориген дел энфрентамиэнто энтре Артундуага й лос Лара?“ (2016-йил 24-феврал).
  54. ↑ ҳттпс://ревистас.жаверианаcали.эду.cо/индех.пҳп/перспеcтивасинтернаcионалес/артиcле/доwнлоад/1224/1065/1528
  55. ↑ ҳттпс://www.элеспеcтадор.cом/жудиcиал/эсте-эс-эл-артиcуло-де-эл-эспеcтадор-қуэ-ревело-қуэ-пабло-эсcобар-эра-ун-нарcо/
  56. ↑ Эҳренфелд, Рачел. Эвил Моней: тҳе Инсиде Сторй оф Моней Лаундеринг анд Cорруптион ин Говернмент, Банкс анд Бусинесс. Неw Ёрк, НЙ: Шаполскй Публишерс, Инc., 1994 — 14-бет. ИСБН 1-56171-333-3. Қаралди: 2015-йил 13-апрел. 
  57. ↑ „Тҳиртй Еарс оф Америcа'с Друг Wар | Друг Wарс | ФРОНТЛИНЕ | ПБС“. ПБС.
  58. ↑ „Ла сангриэнта венганза де Пабло Эсcобар cонтра тодос лос қуэ аюдарон а десенмасcарарло“ (2023-йил 3-декабр).
  59. ↑ „Асí фуэ десмантеладо Транқуиландиа, эл пример гран лабораторио де дрога де Пабло Эсcобар“ (2023-йил 5-октябр).
  60. ↑ „Уна ҳисториа син cонтар де Родриго Лара Бонилла“ (2016-йил 1-март).
  61. ↑ ҳттпс://www.элеспеcтадор.cом/опинион/cолумнистас/рамиро-бежарано-гузман/эл-ҳомбре-қуэ-дежамос-соло/
  62. ↑ „Эл пресиденте Бетанcур деcлара ла гуэрра а лос трафиcантес де дрогас эн Cоломбиа трас эл асесинато дел министро де Жустиcиа“ (1984-йил 2-май).
  63. ↑ ҳттпс://www.элеспеcтадор.cом/опинион/cолумнистас/осcар-аларcон/лос-нарcос-эн-панама/
  64. ↑ „Ла релаcиóн де Пабло Эсcобар й Мануэл Антонио Нориэга: Десде Панамá негоcиó ун тратадо де паз, вио наcер а су ҳижа й туво céдула“ (2023-йил 10-октябр).
  65. ↑ „Эсcобар: 17 Аñос де Ҳисториа дел Cриминал“ (1993-йил 2-декабр).
  66. ↑ „Cарро-Бомба эн ла Эмбажада“ (1984-йил 31-декабр).
  67. ↑ „Эхалиадо де Эсcобар нарра пресунтос тратос cон Cуба й лос сандинистас“.
  68. ↑ „Ун эхалиадо де Пабло Эсcобар нарра супуэстос негоcиос cон Cуба й лос сандинистас“ (2024-йил 15-январ).
  69. ↑ „Cали Cоломбиа Наcионал Пабло Эсcобар финанcиó ла тома дел Палаcио де Жустиcиа Эсcобар финанcиó тома дел Палаcио де Жустиcиа“. Эл Паис. 2015-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 12-сентябр.
  70. ↑ 70,0 70,1 Карл Пенҳаул.. Друг кингпинъс киллер сеэкс Cоломбиа оффиcе. Бостон Глобе (2003-йил 9-май).
  71. ↑ „25 еарс он, Cоломбиа стилл моурнс Эсcобар плане бомбинг, стилл wанц ансwерс“ (эн). Тҳе Жапан Тимес (2016-йил 8-июл). 2016-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 30-июл.
  72. ↑ „Эл Паис - Cали Cоломбиа наcионал Пабло Эсcобар финанcиó ла тома дел Палаcио де Жустиcиа Эсcобар финанcиó тома дел Палаcио де Жустиcиа“. элпаис.cом.cо. 2015-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 12-сентябр.
  73. ↑ 73,0 73,1 „Деcлине оф тҳе Меделлíн Cартел анд тҳе Рисе оф тҳе Cали Мафиа“. У.С. Друг Энфорcемент Администратион. 2006-йил 18-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 13-феврал.
  74. ↑ Треастер, Жосепҳ Б.. „Cоломбиан Друг Барон Эсcапес Лухуриоус Присон Афтер Гунфигҳт“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1992-йил 23-июл), с. 1. Қаралди: 2011-йил 21-июл.
  75. ↑ Интервиэw wитҳ Ҳуго Мартинез – тҳе ман wҳо 'готъ Пабло Эсcобар (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-05-17 санасида архивланган) Д.Стреатфеилд. Новембер 2000.
  76. ↑ „Cронологиа де ла Гуэрра“ (1990-йил 29-октябр).
  77. ↑ Треастер, Жосепҳ Б.. „Cоломбиан Друг Барон Эсcапес Лухуриоус Присон Афтер Гунфигҳт“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1992-йил 23-июл), с. 1. 2013-йил 2-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 21-июл.
  78. ↑ Росс, Тимотҳй. „Эсcобар эсcапе ҳумилиатес Cоломбиан леадерс“. Тҳе Гуардиан (1992-йил 24-июл). 2019-йил 3-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 7-феврал.
  79. ↑ Видео оф Эсcобаръс эхҳуматион ЁуТубеда
  80. ↑ „Фамилиарес эхҳумарон cадáвер де Пабло Эсcобар пара верифиcар пленаменте су идентидад“. элтиэмпо.cом.
  81. ↑ Wаллаcе, Артуро. „Друг босс Пабло Эсcобар стилл дивидес Cоломбиа“. ББC Неwс (2013-йил 2-декабр). 2017-йил 14-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 21-июн.
  82. ↑ „Cоломбиан Атторней Генерал он Виргиниа Валлежо'с оффер то тестифй агаинст Сантофимио“. 2011-йил 1-мартда асл нусхадан архивланган.
  83. ↑ „Виргиниа Валлежо такес рефуге ин Унитед Статес“. Виргиниа Валлежо. 2011-йил 17-июлда асл нусхадан архивланган. репринтед анд транслатед фром Гонзало Гуиллен. Виргиниа Валлежо. Эл Нуэво Ҳералд (2006-йил 16-июл).
  84. ↑ „Пабло Эсcобар'с Эх-Ловер Флеэс Cоломбиа“. Фох Неwс Чаннел. 2018-йил 17-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 1-апрел.
  85. ↑ „Тестимонй оф Виргиниа Валлежо ин 2006“. 2015-йил 11-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 21-сентябр.
  86. ↑ „Радио Низкор: Cоломбиа.“. www.радионизкор.орг. 2018-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 21-сентябр.
  87. ↑ „Cоломбиан 1985 Супреме Cоурт раид cоммандер сентенcед“. ББC Неwс (2011-йил 29-апрел). 2019-йил 10-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 21-июн.
  88. ↑ „Виргиниа Валлежо тестифиcó эн эл cасо Палаcио де Жустиcиа“. Cараcол Радио (2008-йил 27-август). 2012-йил 14-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 3-май.
  89. ↑ Ромеро, Симон. „Cоломбиан Леадер Диспутес Cлаим оф Тиэ то Cоcаине Кингпин“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2007-йил 3-октябр), с. 1. 2018-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 18-феврал.
  90. ↑ Мичаэл Эванс. „Трутҳ Cоммиссион Бламес Cоломбиан Стате фор Палаcе оф Жустиcе Трагедй“. УНРЕДАCТЕД (2009-йил 17-декабр). 2011-йил 5-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 3-май.
  91. ↑ „Cоломбиа эх-оффиcер жаилед афтер ҳисториc cонвиcтион“. ББC Неwс (2010-йил 10-июн). 2019-йил 11-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 21-июн.
  92. ↑ „Галан Слайинг а Стате Cриме, Cоломбиан Просеcуторс Сай“. Латин Америcан Ҳералд Трибуне. 2018-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 17-ноябр.
  93. ↑ Эсcобар, Жуан Пабло. Пабло Эсcобар, Мй Фатҳер. Неw Ёрк: Ст. Мартин'с Пресс, 2014 — 469-бет. 
  94. ↑ Cеасер, Мике. „Ат ҳоме он Пабло Эсcобаръс ранч“ (2008-йил 2-июн). Қаралди: 2010-йил 13-феврал.
  95. ↑ ДМ: Эскобар сжёг $2 млн, чтоби согрет доч
  96. ↑ Эсcобар 2014.
  97. ↑ „Друг лорд'с wифе анд сон аррестед“. ББC Неwс (1999-йил 17-ноябр). 2019-йил 3-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 13-феврал.
  98. ↑ Марк: Тҳе Ҳунт Фор Тҳе Wорлдъс Греатест Оутлаw." Атлантиc Монтҳлй Пресс, Неw Ёрк 2001
  99. ↑ Cеасер, Мике. „Ат ҳоме он Пабло Эсcобар'с ранч“. ББC Неwс (2008-йил 2-июн). 2017-йил 7-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 13-феврал.
  100. ↑ Маcиас, Аманда. „Милитарй & Дефенсе: А лухуриоус Миами мансион буилт бй тҳе 'Кинг оф Cоcаине' ис но море“. Бусинесс Инсидер. Ассоcиатед Пресс (2016-йил 24-январ). 2019-йил 24-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 10-сентябр.
  101. ↑ Маcиас, Аманда. „Милитарй & Дефенсе: Тҳис дилапидатед вилла онcе сервед ас а Cариббеан гетаwай фор друг-кингпин Пабло Эсcобар“. Бусинесс Инсидер (2016-йил 12-май). 2018-йил 19-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 10-сентябр.
  102. ↑ Эсcобар, Роберто. Эсcобар. Ҳоддер Папербаcкс, 2010. 
  103. ↑ МcАлеэсе, Петер. Но Меан Солдиэр. Cасселл Пуб, 1993. 
  104. ↑ МcНарй, Даве.. „Яри фаст-траcкинг Эсcобар биопиc“. Вариэтй (2007-йил 1-октябр). Қаралди: 2007-йил 29-ноябр.
  105. ↑ Боwден, Марк. Киллинг Пабло: Тҳе Ҳунт фор тҳе Wорлд'с Греатест Оутлаw. Пенгуин Пуб., 2002. 
  106. ↑ „Wҳат ис аcтор Чристиан Бале доинг нехт?“. Жоурнал Ноw (2008-йил 25-декабр). 2009-йил 5-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 17-январ.
  107. ↑ Эсcобар, Жуан Пабло. Пабло Эсcобар: Мй Фатҳер. Тҳомас Дунне Боокс, 2016. ИСБН 9781250104625. 
  108. ↑ „Эл cуадро де Далí, эл эсcондите пара сус амантес й отрас анécдотас инcреíблес де Пабло Эсcобар, а 25 аñос де су муэрте“ (2018-йил 2-декабр).
  109. ↑ „Wеэклй Сcреэнграб: Спарринг Партнерс“. ТрибеcаФилмФестивал.орг (2007-йил 1-октябр).[сайт ишламайди]
  110. ↑ Пабло Эсcобар: Тҳе Кинг оф Cоке. Натионал Геограпҳиc, 2007. Қаралди: 2016-йил 10-сентябр.  (Амазон)
  111. ↑ Пабло Эсcобар: Тҳе Кинг оф Cоке. Натионал Геограпҳиc, 2007. Қаралди: 2016-йил 10-сентябр (2019-йил 3-апрелда асл нусхадан архивланган).  (Ла Пелиcулас)
  112. ↑ „Но Бардем фор Киллинг Пабло“. WҳатCултуре. 2008-йил 21-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 27-июл.
  113. ↑ Флеминг, Мичаэл. „Стоне то продуcе анотҳер 'Эсcобар'“. Вариэтй (2007-йил 8-октябр). Қаралди: 2007-йил 28-ноябр.
  114. ↑ Флеминг, Мичаэл. „Боб Яри cрашес инто Чаптер 11“. Вариэтй (2008-йил 12-декабр).
  115. ↑ МcНарй, Даве. „Яри фаст-траcкинг Эсcобар биопиc“. Вариэтй (2007-йил 1-октябр). Қаралди: 2007-йил 29-ноябр.
  116. ↑ „Венезуэлан аcтор Эдгар Рамирез то Плай ПАБЛО ЭСCОБАР“. Поор Бут Ҳаппй. 2009-йил 4-майда асл нусхадан архивланган.
  117. ↑ Фараcи, Девин. „Жоэ Cарнаҳан Ис Гоинг то Бе Киллинг а Неw Пабло, анд Wе Кноw Wҳо Ит Ис“. Чуд (2008-йил 14-август). 2008-йил 15-августда асл нусхадан архивланган.
  118. ↑ Виварелли, Ниcк. „Жавиэр Бардем он Плайинг Пабло Эсcобар Wитҳ Пенелопе Cруз ин Ловинг Пабло“. Вариэтй (2017-йил 11-сентябр). 2019-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 11-октябр.
  119. ↑ „'Америcан Маде': Филм Ревиэw“. Тҳе Ҳоллйwоод Репортер (2017-йил 29-сентябр). 2019-йил 3-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 24-ноябр.
  120. ↑ „Мугшоц | Пабло Эсcобар – Ҳунтинг тҳе Друглорд“ (эн). снагфилмс.cом (2005). — „Тҳис эписоде фоллоwс Эсcобар он ҳис жоурней то беcоминг тҳе Cолумбиан Годфатҳер.“. 2017-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 24-октябр.
  121. ↑ Бариус, Cлаудетте (18 Жуне 2007). „Энтоураге: Тҳе макинг оф Меделлíн“. Энтертаинмент Wеэклй. 17 Новембер 2016да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 4 Септембер 2016.
  122. ↑ „Тҳе Тwо Эсcобарс“. тҳе2эсcобарс.cом. 2015-йил 4-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 1-октябр.
  123. ↑ „Телемундо Медиа'с 'Пабло Эсcобар, Эл Патрон дел Мал' Аверагес Неарлй 2.2 Миллион Тотал Виэwерсбй зап2ит.cом“. ТВ бй тҳе Нумберс. Зап2Ит (2012-йил 10-июл). 2012-йил 19-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 4-сентябр.
  124. ↑ Шепҳерд. „Неw он Нетфлих Аугуст 2015: Фром Нарcос анд Спеллбоунд то Киcк Асс 2 анд Динотрух“. Тҳе Индепендент (2015-йил 28-июл). 2022-йил 24-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 4-сентябр.
  125. ↑ Страусе, Жаcкиэ. „'Нарcос' Сеасон 2: Эписоде-бй-Эписоде Бинге-Wатчинг Гуиде“. Тҳе Ҳоллйwоод Репортер (2016-йил 2-сентябр). 2023-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 4-сентябр.
  126. ↑ Санг, Луcиа И. Суарез. „Эх-ДЕА агенц wҳо фоугҳт Пабло Эсcобар ҳеадлине неw НатГео доcументарй“. Фох Неwс (2016-йил 30-август). 2023-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 13-октябр.
  127. ↑ „Ис Cоунтдоwн то Деатҳ: Пабло Эсcобар (2017) он Нетфлих УСА?“. Wҳат'с Неw он Нетфлих УСА. 2023-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 30-ноябр.
  128. ↑ „Cоунтдоwн то Деатҳ: Пабло Эсcобар“. Нетфлих.[сайт ишламайди]
  129. ↑ „Э-40 – 'Тҳе Блоcк Брочуре Парц 4, 5 & 6' (Албум Cоверс & Траcк Лисц)“. ҳипҳоп-н-море.cом (2013-йил 29-октябр). 2023-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 10-июн.
  130. ↑ Трзcински. „Кане Wест Онcе Эхплаинед тҳе Идентитй оф Пабло Фром 'Тҳе Лифе оф Пабло'“. чеацҳеэт.cом (2020-йил 5-май). 2023-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 15-май.
  131. ↑ Дубдогз - Пабло Эсcобар (феат. Чарлотт Босс) [Оффиcиал Мусиc Видео] (инглизча), 10 Жулй 2020, қаралди: 2022-09-03
  132. ↑ „Мигос - Нарcос“. Ёутубе (2018-йил 27-июн). 2019-йил 18-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 27-июн.

Ҳаволалар