Ziyosfera

Paleologlar

Палеологлар — Византия императорлари сулоласи (1261—1453). Асосчиси — Михаил ВИИИ (1259-йилдан Никея императори). Сўнгги императори — Константин ХИ, унинг жияни Зоя (Софя) Иван ИИИ Василевичга турмушга чиққан эди[1].

Палаиологос
Παλαιολόγος

Палаэологус, Палаэологуэ
Императорлик сулоласи

Икки бошли бургут оиласи шифр билан
Мамлакат Византия империяси
Монферрат юриши
Усмонли империяси
Бошқалар
Ташкил этилган ХИ аср
1259 (император оиласи сифатида)
асосчиси Никефорос Палаиологос
(биринчи ма'лум; эҳтимол асосчиси)
Михаил ВИИИ Палаиологос
(биринчи император)
Якуний ҳукмдор Константин ХИ Палеологос (Византия империяси)
Томас ва Деметриос Палаиологос (Мореа)
Жон Жорж Палеолог (Монтферрат)
Якуний бош
Ютуқлар
Анъаналар Юнон православлиги (асосан; ХИ–ХВ асрлар)
Рим католиклиги (Монферрат насл-насаби, сургундаги насллар)
Мерослар Ҳаворий Эндрю раҳбари[2]
Депозит 1453 (Византия империяси)
1460 (Мореанинг деспотлиги)
1533 (Монферрат юриши)
Кадет филиаллари

Палаиологос сулоласининг келиб чиқиши аниқ эмас. Уларнинг ўрта аср тарихий ривоятларида ўзларини қадимги Рим Италиясидан келган, 330-йилда Константин буюкнинг Константинополга кўчиб ўтган юришида иштирок этган римликлардан келиб чиққан деб кўрсатилади. Бироқ уларнинг ҳақиқий келиб чиқиши эҳтимолий равишда кейинроқ, Анатолияда бўлиб, сулоланинг илк ма’лум а’зоси, эҳтимол асосчиси бўлган Никефорос Палаиологос ХИ асрнинг иккинчи ярмида Анатолия ҳудудида қўмондонлик қилган ХИИ аср давомида Палаиологлар кўпроқ ҳарбий аристократия таркибига кирган, ма’мурий лавозимларда камдан-кам рўйхатга олинган ва кўпинча ҳукмрон Комненлар сулоласи билан никоҳлар орқали ўз мавқеини оширган. 1204-йилда Тўртинчи салиб юриши давомида Константинопол қулаши билан Палаиологлар Никаиа империясига қочиб, у ерда фаолиятларини давом эттириб, юқори лавозимларни эгаллашган. 1259-йилда Микайил ВИИИ Палаиологос тўнтариш орқали ёш Иоанн ИВ Ласкарис билан биргаликда император бўлди. 1261-йилда Константинопол Латин империясидан қайтариб олиниб, Иоанн ИВ ҳокимиятдан четлатилди ва кўзлари ожиз қилинди. Микайилнинг ворислари Византия империясини тарихидаги энг заиф даврда бошқарган, Палаиологлар даври сиёсий ва иқтисодий инқироз билан тавсифланган. Бу ҳолат қисман Болгария, Сербия ва Усмонлилар каби ташқи душманлар, қисман эса Палаиологлар оиласи ичидаги фуқаролар урушлари сабаб юзага келган. ХВ аср бошига келиб, императорлар ҳақиқий ҳокимиятни йўқотиб, империя амалда Усмонли империясига қарам давлатга айланган эди. Палаиологлар империяни 1453-йилгача бошқарди, шунда Усмонли султон Меҳмед Қатол Константинополни забт этди ва сўнгги Палаиолог императори Константин ХИ шаҳарни ҳимоя қилишда ҳалок бўлди. Улар ҳукмронлик қилган даврда Палаиологлар одатда халқ томонидан ма’қулланмаган, асосан диний сиёсатлари сабабли. Императорлар Юнон православ черковини Рим католик черкови билан бирлаштириш ва Византия черковини Папа назоратига бўйсундиришга уринган, бу эса бид’ат ва хоинлик сифатида қаралган. Шунга қарамай, Константин ХИ Усмонлиларга қарши жангда ҳалок бўлгани учун Юнонлар ва православ черкови уни қаҳрамон сифатида эслаб, сулоланинг обрўсини тиклаган. Шунингдек, Палаиологлар Византия ҳудудида охирги христиан сулоласи сифатида Юнонлар орасида нисбатан ижобий хотира қолдирган. Палаиологлар сулоласининг императорлар линиясидаги охирги аниқ а’золари ХВИ асрда вафот этган, лекин аёл чизиқ орқали авлодлари ҳозиргача сақланиб қолган. Италиядаги Палаэологус-Монтферрат филиал сулоласи 1536-йилгача Монферрат Марсиясини бошқарган ва 1566-йилда тугаган. Сулола император бўлганидан олдин ҳам кенг бўлганлиги сабабли, Палаиологос номи фақат император сулоласи а’золарига тегишли бўлмаган. Шунинг учун Константинопол қулаганидан кейин Ғарбий Европага қочиб келган кўплаб Византия қочқинлари ҳам бу номга эга бўлган ва ба’зилари обрў орттириш мақсадида император сулоласи билан алоқаларни тўқиб чиқаришган. Замонавий тадқиқотчилар сулоланинг мавжудлиги да’во қилинадиган кўплаб филиалларини фантазия деб ҳисоблайди. Нон-император Палаиологлар авлодлари эса замонавий давргача яшаб, айниқса Юнонистонда минглаб одамлар Палаиологос ёки унга ўхшаш фамилияларга эга бўлиб қолган.

Келиб чиқиши

Палаиологос сулоласининг келиб чиқиши аниқ эмас. Кейинги оғзаки ривоятларга кўра, сулола Италияда, эҳтимол Витербо шаҳрида пайдо бўлган[14] Ушбу версияга ко'ра, Палаиологос (Палаиос логос, со'зма-со'з лит. "эски со'з") оилавий номи Витербонинг шубҳали этимологияси бо'лган ветус вербумнинг юнонча таржимаси эди. Бундай ҳикоялар кейинчалик Шимолий Италияга жойлашиб олган ва охирги Византия императорлари билан аждодлар алоқасини о'йлаб топишга васвасага тушган нома'лум Палаиологои томонидан оммалашган[15]. Шу ривоятга кўра, Палаиологос номи юнонча Палаиос логос (“қадимги сўз”) бўлиб, у ветус вербум сўзининг юнончага таржимаси сифатида тушунтирилади. Бундай ҳикоялар кейинги асрларда Шимолий Италияга кўчиб ўтган ноаниқ Палаиологои томонидан оммалаштирилган бўлиб, улар ўзларини сўнгги Византия императорлари билан уруғдор боғлиқликда кўрсатишга интилган[14]. Яна бир ривоятга кўра, Палаиологос авлодлари 330-йилда Константин буюкнинг Константинополни янги империя пойтахти сифатида ташкил этиши вақтида у билан бирга келган римлик патрисианнинг уруғидан келиб чиққан. Бу турдаги келиб чиқиш ҳикоялари бошқа Византия аристократ оилаларида, масалан, Доукас ёки Пҳокас оилаларида ҳам учрайди[14] Бироқ, ҳақиқий келиб чиқиши эҳтимол Анатолияда, нисбатан кечроқ даврда, эҳтимол Анатолик тема ҳудудида бўлган[14]. Сулоланинг номи этимологияси бўйича турли назариялар мавжуд: Совет-Америка бйзантинисти Алехандер Казҳдан номнинг “рагман” ма’носини англаши мумкинлигини, я’ни камтарона келиб чиқишга ишора қилиши мумкинлигини тахмин қилган, Франсуз бйзантинисти Жеан-Франçоис Ванниэр эса номнинг асл ма’носи “антиквар тўпловчи” эканини билдиради[16]. Сулоланинг илк ма’лум а’зоси, эҳтимол асосчиси, Никефорос Палаиологос бўлиб, ХИ асрнинг иккинчи ярмида Мезопотамия темасида қўмондон (доух) сифатида хизмат қилган. У Никефорос ИИИ Ботанеиатеснинг исёнини қўллаб-қувватлаган, бироқ унинг ўғли Жорж Палаиологос Анна Доукаина билан турмуш қурган ва шунинг орқали Доукас оиласини қўллаб, кейинчалик Анна нинг амаки эри Алексиос И Комненосга Ботанеиатесга қарши ёрдам берган. Жорж Алексиос И ҳукмронлиги даврида Дйррачиум доух’и бўлиб хизмат қилган ва унга коуропалатес унвони берилган[14]. ХИИ асрда Палаиологлар кўпроқ ҳарбий аристократия таркибида бўлиб, ма’мурий лавозимларни эгалламаган. Улар кўплаб монастирларга эҳсон қилган ва Византия империяси ҳукмронлиги даврида (1081–1185) бир неча марта Комненос сулоласи билан никоҳ орқали боғланган[14]. 1204-йилда Тўртинчи салиб юриши вақтида Константинопол Латин империясига топширилганда Палаиологлар Теодор И Ласкарис билан бирга Никаиа империясига кўчиб, юқори лавозимларни эгаллашни давом эттирган. Андроникос Палаиологос, кейинги император Микайил ВИИИнинг отаси, эҳтимол Иоанн ИИИ Доукас Вататзес томонидан мегас доместикос (бош қўмондон) деб э’лон қилинган[14]. Палаиологлар кўплаб Византия аристократ оилалари билан никоҳлар орқали ўз мавқеини мустаҳкамлашган. Сулоланинг дастлабки императорлари ҳам аввалги ҳукмрон сулолаларнинг фамилияларини ўз исмларида ишлатган. Масалан, Микайил ВИИИ Палаиологоснинг тўлиқ исми: Микайил Комненос Доукас Ангелос Палаиологос[17].

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ Ҳамилтон, Бернард; Ҳамилтон, Формерлй Профессор оф Cрусадинг Ҳисторй Бернард. Cрусадерс, Cатҳарс, анд тҳе Ҳолй Плаcес (эн). Ашгате, 2018. ИСБН 978-0-86078-785-3. 
  3. ↑ Рунcиман 2009, с. 183–184.
  4. ↑ Ниcол 1992, с. 116.
  5. ↑ Фермор 2010.
  6. ↑ Норwич 1995.
  7. ↑ Ҳалл 2015, сс. 230–231.
  8. ↑ Женкйнс 2005, с. 74.
  9. ↑ Маллат 1990, с. 59.
  10. ↑ Фостер 2015, с. 67.
  11. ↑ Ниcол 1974, с. 201.
  12. ↑ Ҳаррис 2013, с. 657.
  13. ↑ Рунcиман 1965, с. 231.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 Энcйcлопаэдиа оф тҳе Ҳеллениc Wорлд.
  15. ↑ Ниcол 1992, сс. 117–118.
  16. ↑ Ванниэр 1986, с. 129.
  17. ↑ Ангелов 2019, с. 121.






Манба хатоси: <реф> тагс эхист фор а гроуп намед "лоwер-алпҳа", бут но cорреспондинг <референcес гроуп="лоwер-алпҳа"/> таг wас фоунд 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Paleologlar" dan olindi