Papaver rhoeas
Папавер рҳоэас маккажўхори кўкнори, маккажўхори гули, дала кўкнори, Фландрия кўкнори ва қизил кўкнори номлари билан аталадиган папавераcеаэ оиласига мансуб бир йиллик ўт ўсимлик ҳисобланади. Бу ўсимлик Африка, тропик Осиё ва Европага қадар жуда кенг тарқалган.
| Папавер рҳоэас | |
|---|---|
| |
| Илмий таснифлаш | |
| Ўсимликлар | |
| Юксак ўсимликлар | |
| Гулли ўсимликлар | |
| Икки уруғпаллалилар | |
| Ранунcулалес | |
| Папавераcеаэ | |
| Папавер | |
П. рҳоэас
| |
| Бинар номи | |
| Папавер рҳоэас | |
| Синонимлар | |
| |
У қишлоқ хўжалигида бегона ўт сифатида қаралади. Ўсимлик бузилган тупроқли жойларда гуллаб-яшнаганлиги сабабли, гербицидлар пайдо бўлишидан олдин қишлоқ хўжалиги далаларида кўп бўлган. Кўкнориларнинг ҳали ҳам гербицидлар ишлатилмайдиган далаларда, шунингдек, экинзорларда пайдо бўлиши мумкин. Маккажўхори кўкнори ва унинг Ширлей кўкнори каби навлари боғларда ўстирилади. Биринчи жаҳон урушидан бери у Ҳамдўстликда ҳалок бўлган аскарларни хотирлаш рамзи сифатида ишлатилган.
Тавсиф
Папавер рҳоэас ўзгарувчан, бир йиллик ўсимлик бўлиб, тупроқ бузилганда униб чиқиши мумкин бўлган узоқ вақт ҳаётчанлигини сақловчи уруғни ҳосил қилади. Шимолий ярим шарда у одатда кеч баҳорда (Буюк Британияда май ва октабр ойлари орасида) гуллайди. Унинг бўйи тахминан 70 cентиметр (28 инчес) гача ўсади. Пояси битта гулли,[2][3] катта ва кўркам, 5–10 cм (2–4 ин)[4] тўртта гулбарглари тиниқ қизил, кўпинча уларнинг тагида қора нуқта бор. Гулбарглари бир-бирининг устига бироз ёпишади. Ўсимлик иссиқ мавсумда 400 тагача гул ҳосил қилиши мумкин. Гул пояси одатда сиртга тўғри бурчак остида тутилган дағал туклар билан қопланган. Капсулалар туксиз, обовоид (тухумсимон), баландлиги кенглигидан икки баравар кам. Папавернинг бошқа кўплаб турлари сингари, ўсимлик тўқималари кесилганда оқдан сарғиш рангли латексни чиқаради[5]. :94
Савдода мавжуд бўлган барча маккажўхори кўкнори ўсимликлари қизил гулларга эга эмас. Селектив наслчилик натижасида сариқ, тўқ сариқ, пушти ва оқ рангдаги навлар пайдо бўлди.
„Эвелина“ номи билан машҳур бўлган деярли қора гулли гибрид 1990-йилларнинг охирида Италияда яратилган[6].
Фитокимё
Папавер рҳоэас таркибида енгил седатив таъсирга эга бўлган рҳоэадин деб аталадиган алкалоид мавжуд[7]. Бу ўсимликда реадик кислота, папаверик кислота ва реагенин ҳам мавжуд.
Таксономия
У 1753-йилда швед ботаники Карл Линней томонидан ўзининг " Турлар Плантарум " номли асосий нашрида расман тасвирланган[8]. Паппа лотинча сўз бўлиб, рҳоэас юнонча қизил деган маънони англатади.[7]
Табиий тарих
Унинг келиб чиқиши аниқ маълум эмас. Маълумки, у қадимги дунёда қишлоқ хўжалиги билан боғлиқ бўлиб, қадимги рамзий маънога эга ва қишлоқ хўжалиги унумдорлиги билан боғлиқ. У қишлоқ хўжалигида бегона ўтларининг кўпгина хусусиятларига эга. Буларга кўпчилик бошоқли ўсимликларникига тўғри келадиган йиллик ҳаёт айланиши, бегона ўтларга қарши курашнинг оддий усулларига чидамлилик, ҳосилни йиғиб олишдан олдин ўзини гуллаш ва уруғлантириш қобилияти ва узоқ умр кўрадиган уруғлик банкини шакллантириш қобилияти киради. Барглари ва латекслари ўткир таъмга эга ва ўтлаётган ҳайвонлар учун энгил заҳарли ҳисобланади[9].
Тарқалиши ва яшаш жойи
Тур Африкада, Жазоир, Миср, Ливия, Марокаш, Тунис, Мадейра ва Канар оролларида[10], Арманистон, Озарбайжон, Грузия ва Кискавказнинг Кавказ минтақаларида учрайди. Ғарбий Осиёда у Афғонистон, Кипр, Миср, Эрон, Ироқ, Фаластин, Исроил, Иордания, Ливан, Сурия ва Туркияда учрайди. Тропик Осиёда Покистон ва Ҳиндистонда учрсйди. Европада ўсимлик Беларусия, Латвия, Литва, Молдова, Украина, Австрия, Белгия, Чехия, Германия, Венгрия, Нидерландия, Полша, Словакия, Швейсария, Дания, Ирландия, Норвегия, Швеция, Албания, Буюк Британияда, Босния ва Герсеговина, Болгария, Хорватия, Греция, Италия, Косово, Шимолий Македония, Черногория, Руминия, Сербия, Словения, Франсия, Португалия ва Испания ҳудудларида тарқалган[7][10].
У далаларда, йўллар бўйида ва ўтлоқларда ўсади[2][3].
Фойдаланиш
Ширлей кўкнори нави манзарали ўсимлик сифатида ўстирилади[2]. Қора уруғларни истеъмол қилиш мумкин. Уруғдан тайёрланган ёғ Франсияда жуда қадрланади[7]. Гулбарглари таркибида қизил бўёқ мавжуд. Бу ранг баъзи дорилар ва виноларда қўшилади. Бундан ташқари, қуритилган барглар вақти-вақти билан потпури учун ранг бериш учун ишлатилади[7]. Анъанавий халқ табобатида у подагра ва оғриқларни даволаш учун ишлатилган. Гулбарглари болаларга ухлаб қолишлари учун сиропни яратиш учун ишлатилган[2].
Маданият
Биринчи жаҳон уруши пайтида уруш пайтида ернинг бузилиши туфайли маккажўхори кўкнори хандақлар ва Ғарбий фронтда гуллади. Кўкнорилар Канада подполковниги Жон Маккренинг " Фландрия далаларида " асарининг муҳим бўлаги бўлиб, Биринчи жаҳон уруши даврида инглиз тилидаги энг кўп иқтибос келтириладиган шеърларидан биридир. ХХ асрда Хотира куни ва ундан олдин ҳар йили инглиз тилида сўзлашувчи ғарбий мамлакатларда кўкнори тақиш одатий ҳолга айланди[2]. Бундан ташқари, баъзи мамлакатларда бошқа саналарда, масалан, Австралия ва Янги Зеландияда Анзак куни учун қўлланади.
Ушбу кўкнори почта маркаларида, тангаларда, банкнотларда ва миллий байроқларда учрайди, жумладан:
- Икки юз лей (Руминия банкнотаси)
- Канада йигирма долларлик банкнот (2012) ва Канада ўн долларлик банкнотаси (2001)
- 2004 ва 2008-йилларда йигирма беш сентлик Канада эсдалик тангалари
- Буюк Британия эсдалик маркалари 2000-2009 : 2007 Унутмайлик — Сомме жангининг 90 йиллиги
-
Маккажўхори кўкнори тасвирланган эсдалик маркаси -
Анзак куни тадбирлари ва бошқа хотира кунлари учун РСА томонидан Янги Зеландия бўйлаб миллионлаб одамлар томонидан тарқатилган сунъий Фландрия кўкнори мисоли.
Манбалар
- ↑ Линнé, Cарл вон (1753). Спеcиэс Плантарум. Вол. 1. Стоcкҳолм: Лаурентиус Салвиус. п. 507.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Реадер'с Дигест Фиэлд Гуиде то тҳе Wилд Флоwерс оф Бритаин. Реадер'с Дигест, 1981 — 30-бет. ИСБН 9780276002175. Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; наме "Реадерс" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент - ↑ 3,0 3,1 Пҳилипс, Рогер. Перфеcт Планц. Лондон: Маcмиллан, 1996 — 298-бет. ИСБН 0333653416.
- ↑ Бламей, М.. Wилд флоwерс оф Бритаин анд Иреланд: Тҳе Cомплете Гуиде то тҳе Бритиш анд Ириш Флора. Лондон: А & C Блаcк, 2003 — 32-бет. ИСБН 978-1408179505.
- ↑ Стаcе, C. А.. Неw Флора оф тҳе Бритиш Ислес, Фоуртҳ, Миддлеwоод Греэн, Суффолк, У.К.: C & М Флористиcс, 2019. ИСБН 978-1-5272-2630-2.
- ↑ Саграти. „Эвелина, тҳе блаcк поппй“. Тҳе блаcк поппй Эвелина. WордПресс (2012). Қаралди: 23-декабр 2017-йил.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 „Папавер рҳоэас (cоммон поппй)“. кеw.орг. Қаралди: 24-январ 2017-йил.
- ↑ „Папавераcеаэ Папавер рҳоэас Л.“. ипни.орг. Қаралди: 24-октабр 2017-йил.
- ↑ „cорн поппй (Cоммон наме)“. cбиф.гc.cа (5-июн 2013-йил). Қаралди: 24-октабр 2017-йил.
- ↑ 10,0 10,1 „Тахон: Папавер рҳоэас Л.“. нпгсwеб.арс-грин.гов (14-ноябр 2001-йил). Қаралди: 24-октабр 2017-йил.
Ҳаволалар
 |
Викиомборда „Папавер рҳоэас“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |