Ziyosfera

Para-atletika

Wорлд Пара Атҳлетиcс логотипи
Кеннй ван Веэхел 2006-йилги Жаҳон чемпионатида ўзининг пойга аравачасида
Аннетте Роозен протез оёғи билан узунликка сакраш мусобақасида иштирок этмоқда
2000-йилги Ёзги Паралимпиададан сўнг ақлий ногиронлиги бўлган спортчилар

Пара-атлетика — бу ногиронлиги бўлган инсонлар томонидан бажариладиган атлетика спорти бўлиб, у ногиронлар спорти (параспорт) сифатида тан олинади. Пара-атлетикадаги атлетика мусобақалари асосан соғлом одамлар учун мавжуд бўлган мусобақалар билан бир хил, бироқ иккита асосий истисно мавжуд: араткачали пойга ва клюб улоқтириш, бу мусобақалар фақат пара-атлетика бўлимига хосдир. Ба’зи соғломларга мўлжалланган мусобақалар пара-атлетика доирасида деярли ўтказилмайди, айниқса эшитиш қобилияти чекланганлар спорти ташқарисида; масалан, руцҳток, уч қадам сакраш, болта улоқтириш (ба’зида клюб улоқтириш пара-атлетиканинг эквиваленти деб қаралади) ва учта тўсиқли югуриш йўналишлари. Бу спорт турли номлар билан танилган, жумладан ногиронлар атлетикаси, ногиронлар учун енгил атлетика ва Паралимпия атлетикаси. Юқори даражадаги иштирокчилар элита даражадаги ногирон спортчилар деб аталиши мумкин.[1]

Бошқарув

Мусобақачилар одатда учта асосий тоифага ажратилади: кар спортчилар, жисмоний ногиронлиги бор спортчилар ва ақлий ногиронлиги бор спортчилар. Кар спортчилар одатда бошқа кар спортчилар билан бирга, масалан, Деафлймпиcс мусобақаларида ёки жисмоний соғломлар иштирокидаги мусобақаларда (масалан, британиялик болг'а улоқтирувчи Шарлотт Пейн) иштирок этишади. Жисмоний ва ақлий ногиронлиги бор спортчилар эса одатда баҳоланади ва уларга пара-атлетика классификацияси берилади, бу эса ўхшаш имкониятларга эга спортчиларни бир гуруҳга жамлайди[2]. Ушбу классификациялар Халқаро Паралимпия Қўмитаси (ИПC) томонидан назорат қилинади ва битта ҳарф ҳамда рақамдан иборат: Т – трек (югуриш) ёки Ф – майдон (майдон мусобақалари), кейин эса имконият даражасини белгиловчи рақам. Мусобақаларда иштирокчилар сони етарли бўлса, бир хил классдаги спортчилар ўзаро беллашади, акс ҳолда ўхшаш классдагилар биргаликда иштирок этиши мумкин. Рақобатли даражадаги фарқларни тенглаштириш учун майдон мусобақаларида Раза балл тизими қўлланилади.

Халқаро миқёсдаги бошқарув бу спортнинг жисмоний соғломлар учун бўлган бошқарув органи – Wорлд Атҳлетиcс (2019-йилгача ИААФ)дан ташқарида амалга оширилади. Бошқарув юқорида айтилган тоифаларга ажратилган: кар атлетика билан Карлар учун Спорт Халқаро Қўмитаси (CИСС)[3], жисмоний ногиронлар учун пара-атлетика эса ИПC таркибидаги Wорлд Пара Атҳлетиcс қўмитаси[4], ва ақлий ногиронлар учун пара-атлетика эса Ақлий Ногиронлар Учун Спорт Халқаро Федерацияси (ИНАС) томонидан бошқарилади[5]. Бундан ташқари, ба'зи ҳолатларга хос ташкилотлар ҳам мавжуд, масалан, Халқаро Паканалар Спорт Федерацияси ва Даун синдромига эга спортчилар учун Халқаро Атлетика Ассоциацияси[6][7]. Ушбу спортнинг қоидалари Wорлд Атҳлетиcс томонидан белгиланган қоидаларга мослаштирилган бўлиб, пара-атлетика учун аксарият қоидалар соғломлар ўртасидаги мусобақаларники билан бир хил, аммо ба’зи фарқлар мавжуд. Масалан, кар спортчилар учун старт сигнали сифатида овозли сигнал ўрнига визуал белгилар ишлатилади[8].

Пара-атлетика 1960-йилдан бери Паралимпия ўйинларининг таркибий қисми ҳисобланади[9][10]. Бироқ кар спортчилар ва кўпчилик ақлий ногирон спортчилар ўзларининг алоҳида мусобақаларида қатнашадилар: мос равишда Деафлймпиcс ва Спеcиал Олймпиcс Жаҳон Ўйинларида. Пара-атлетикага оид учта асосий спортга хос жаҳон чемпионатлари мавжуд: Wорлд Пара Атҳлетиcс Чампионшипс, Wорлд Деаф Атҳлетиcс Чампионшипс ва ИНАС Wорлд Атҳлетиcс Чампионшипс. Бошқа йирик пара-атлетика мусобақалари ИWАС Wорлд Гамес ва ИНАС Глобал Гамес доирасида ўтказилади[11].

Номенклатура

Ушбу спорт тури номи якунда Паралимпия ҳаракати, Паралимпия ўйинлари ва Халқаро Паралимпия қўмитаси номидан келиб чиққан. “Паралимпия” сўзи дастлаб “Олимпия” ва “параплегик” сўзларининг қўшилишидан олинган бўлиб, ҳаракатнинг илдизи Сток Мендвилл касалхонасида Сир Людвиг Гуттманн бошчилигидаги орқа мия жароҳати олган беморлар орасида бошланганига ишора қилган. Аммо Паралимпия ўйинлари оммалашиб, нуфузи ошгани сари, айниқса, у мия фалажи, кўриш нуқсони ва протезда югуриш каби бошқа ногиронлик тоифаларини ҳам қамраб ола бошлаганидан сўнг, “пара” қисмининг ма’носи қайта талқин қилиниб, бу ўйинлар ва ҳаракатлар Олимпия ўйинларига “паралел” (я’ни тенг) эканига урғу берила бошланди.

Натижада, “пара-” префикси барча ногиронлар спортини билдирувчи стандарт қўшимча сифатида тан олинган ва Халқаро Паралимпия қўмитаси томонидан турли ногиронлар спорт турларини бошқарувчи ташкилотлар тузилгач, айниқса бир нечта ногиронлик тоифасига эга спорт турларида, спорт номига “пара-” префиксини қўшиш одат тусига кирган. Масалан, Wорлд Пара-Сwимминг ёки Халқаро велосипедчилар иттифоқи томонидан тан олинган пара-велоспорт. Шундай қилиб, ИПC енгил атлетика қўмитаси ўз номини Wорлд Пара-Атҳлетиcс деб ўзгартирган, ва “Пара-атҳлетиcс” атамаси “пара” ва “атҳлетиcс” сўзларининг қўшилишидан олинган. Ушбу спорт турининг асосий мустақил чемпионатлари ҳозирда “Wорлд Пара-Атҳлетиcс Чампионшипс” деб юритилади — бу ҳам ИААФ брендини “Wорлд Атҳлетиcс”га ўзгартиргач, соғлом спортчилар ўртасидаги мусобақалар номланишига мос келади.

Классификация

Тимотҳéэ Адолпҳе ва унинг кўрувчи йўлкўрсаткичи Céдриc Фелип

Юқори даражадаги мусобақаларда иштирокчилар ногиронлик тури бўйича таснифланади — бу спортчиларнинг бир хил ногиронлик даражасига эга рақобатчилар билан бир мусобақада қатнашишини та’минлайди. Масалан, Т12 классификациясига кирувчи спортчи кўриш нуқсонига эга югурувчи ҳисобланади.

  • Ф = Сектор (майдон) спортчилари
  • Т = Югуриш йўлаги (трек) спортчилари
  • 11–13 = Кўриш нуқсони. 11 ва 12 тоифаларида кўрувчи йўлкўрсаткич билан иштирок этилади
  • 20 = Ақлий заифлик
  • 31–38 = Мия фалажи
  • 40–41 = Пигмейлик (миттилик)
  • 42–46 = Ампутация ва бошқа ҳолатлар
  • 51–57 = Ногиронлар аравачасида ҳаракатланувчилар

Ногиронлар аравачасидаги югуриш мусобақаларида спортчилар энгил пойга аравачаларида иштирок этадилар. Кўпгина йирик марафонларда ногиронлар аравачаси бўлимлари мавжуд бўлиб, элита даражасидаги аравакишилар одатда пиёда югурувчилардан олдин маррага етиб келишади.

Мусобақалар

Паралимпия спортчилари қуйидаги мусобақа турларида қатнашадилар. Шуни унутмангки, ҳар бир мусобақада барча турлар бўлиши шарт эмас, шунингдек, барча турлар барча классификацияларга очиқ бўлмаслиги мумкин:

Трек Йўл Майдон Аралаш мусобақалар
Спринтедан югуриш Ўрта масофага югуриш Узоқ масофага югуриш Эстафета Сакрашлар Улоқтиришлар
100 м
200 м
400 м 		800 м
1500 м 		5000 м
10 000 м 		4 × 100 м эстафета
4 × 400 м эстафета 		Марафон Узоққа сакраш
Уч ҳатлаб сакраш
Баландликка сакраш 		Ядро улоқтириш
Диск улоқтириш
Саёқ улоқтириш
Тўпчак улоқтириш 		Пентатлон

Гранд Прих

2017-йилда бу мусобақа номи ИПC Атҳлетиcс Гранд Прих'дан Wорлд Пара Атҳлетиcс Гранд Прих'га ўзгартирилди. Унинг мақсади — пара-спортни ривожлантириш, спортчиларни классификациядан ўтказиш ва Паралимпия квотасини қўлга киритиш. Бу йиллик трек ва майдон бўйича элит спорт мусобақалари сериясидир, одатда 6 дан 9 гача энг яхши мусобақаларни ўз ичига олади[12].

2013-йилдан бошлаб ҳар йили Гранд Прих мавсуми ўтказилади.

2016-йилдан эса ногиронлик аравачасида пойгачилар Wорлд Маратҳон Мажорс сериясига киритилди.

  1. 2013 ИПC Атҳлетиcс Гранд Прих – 7 та мусобақа
  2. 2014 Wорлд Пара Атҳлетиcс Гранд Прих – 9 та мусобақа
  3. 2015 ИПC Атҳлетиcс Гранд Прих – 9+1 та мусобақа
  4. 2016 ИПC Атҳлетиcс Гранд Прих – 9+1 та мусобақа
  5. 2017 Wорлд Пара Атҳлетиcс Гранд Прих – 9 та мусобақа
  6. 2018 Wорлд Пара Атҳлетиcс Гранд Прих – 9 та мусобақа
  7. 2019 Wорлд Пара Атҳлетиcс Гранд Прих – 9 та мусобақа
  8. 2020 Wорлд Пара Атҳлетиcс Гранд Прих – 9 та мусобақа (барчаси бекор қилинган)
  9. 2021 Wорлд Пара Атҳлетиcс Гранд Прих – 6 та мусобақа
  10. 2022 Wорлд Пара Атҳлетиcс Гранд Прих – 7 та мусобақа
  11. 2023 Wорлд Пара Атҳлетиcс Гранд Прих – 6 та мусобақа

Манбалар

  1. ↑ Реэс, Л; Робинсон, П; Шиэлдс, Н (2019). "Медиа портраял оф элите атҳлетес wитҳ дисабилитй - а сйстематиc ревиэw". Дисабил Реҳабил 41 (4): 374–381. дои:10.1080/09638288.2017.1397775. ПМИД 29124974. 
  2. ↑ „Тҳе Ҳисторй оф Параспорт“. www.инсидетҳегамес.биз (2012-йил 12-сентябр). Қаралди: 2024-йил 18-август.
  3. ↑ „Атҳлетиcс“ (эн). www.cисс.орг. Қаралди: 2024-йил 18-август.
  4. ↑ „Wорлд Пара Атҳлетиcс Неwс & Эвенц“ (эн). Интернатионал Паралймпиc Cоммиттеэ. Қаралди: 2024-йил 18-август.
  5. ↑ Атҳлетиcс (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-12-15 санасида архивланган). ИНАС. Ретриэвед 2019-09-17.
  6. ↑ „ИWАС wелcомес неw Интернатионал Дwарф Спорц Федератион эвенц то Wорлд Гамес“. www.инсидетҳегамес.биз (2018-йил 19-ноябр). Қаралди: 2024-йил 18-август.
  7. ↑ „Миссион - иаадс2018“. www.иаадс.инфо. Қаралди: 2024-йил 18-август.
  8. ↑ Деаф Фриэндлй Атҳлетиcс Ресоурcе. Энгланд Атҳлетиcс. (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-12-14 санасида архивланган). Ретриэвед 2019-09-17.
  9. ↑ Пара- Атҳлетиcс – Ҳисторй (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-05-31 санасида архивланган), Атҳлетиcс Cанада
  10. ↑ Абоут тҳе Спорт (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-06-25 санасида архивланган), ИПC Атҳлетиcс
  11. ↑ ИНАС Глобал Гамес (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-12-15 санасида архивланган). ИНАС. Ретриэвед 2019-09-17.
  12. ↑ „Пара Атҳлетиcс (формерлй ИПC Атҳлетиcс) - Абоут тҳе Спорт“ (эн). Интернатионал Паралймпиc Cоммиттеэ. Қаралди: 2024-йил 28-апрел. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Para-atletika" dan olindi