Pareto Vilfredo sahifasining manbasini koʻrish

{{Iqtisodchi bilgiqutisi
|ismi            = Vilfredo Pareto
|rasmi          = Vilfredo Pareto 1870s2.jpg
|sarlavha       = Pareto, 1870-yillarda
|birth_name       = Wilfried Fritz Pareto
|tugʻilgan_sanasi = {{Tugʻilgan sanasi|1848|7|15|df=y}}
|tugʻilgan_joyi   = [[Parij]], [[Fransiya]]
|vafot_sanasi     = {{Vafot sanasi va yoshi|1923|8|19|1848|7|15|df=y}}
|vafot_joyi       = [[Céligny]], Shveysariya
|soha             = {{plainlist|
* [[Mikroiqtisodiyot]]
* [[Sotsioiqtisodiyot]]
}}
|alma_mater       = [[Turin Politexnika Universiteti]]
}}
[[File:Vilfredo Pareto signature.png|Vilfredo Pareto signature|260px|thumb|''Pareto imzosi'']]

'''PARETO (Pareto) Vilfredo''' (1848.15.7, [[Parij]] — 1923.20.8, Semi-ni, [[Jeneva]] yaqinida) — [[Italiya|italyan]] [[iqtisodchi]]si va sotsiologi, iqtisodiy nazariyadagi [[matematika]] maktabi vakili, marjinalizmning „Lozanna maktabi“ anʼanalarining davomchisi. 1893— 1906-yillarda Lozanna untida iqtisod [[professor]]i P. siyosiy iqtisod kishilarnim ehtiyojlari bilan ularni qondirishnsh cheklangan vositalari oʻrtasidagi m vozanatni belgilaydigan mexanizm! i oʻrganishi kerak, buning uchun matematik va statistik tahlil usullart.i qoʻllash zarur, deb qaraydi. Daromadlarning taqsimlanishi, farovonlikning iqtisodiy nazariyasi toʻgʻrisidagi „Pareto qonuni“ni taʼriflab bergan. Marksizmga va inqilobiy harakatlarga dushmanlik koʻzi bilan qaragan. Naflikning anʼanaviy miqdoriy oʻlchash usullaridan voz kechib, „ijtimoiy maksimal naflilik“ („Pareto optimumi“) tushunchasini kiritdi. U funksional yondoshuv asosida ayir-boshlashning birdan-bir sababi naflilik (ehtiyoj) degan qoidadan voz kechib, iqtisodiy tizimni butunligicha izohlashga oʻtdi, talab va taklifga iqtisodiyotni muvozanatlovchi unsurlar sifatida qaradi.

Asosiy asarlari 2 jildli „Siyosiy iqtisod kursi“ (1896—99), „Siyosiy iqtisod darsligi“ (1906), „Umumiy [[sotsiologiya]] boʻyicha traktat“ (1916) va boshqa <ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Iqtisodiy tushunchalari ==
=== Maksimal iqtisodiyot boʻyicha Pareto nazariyasi ===
Pareto eʼtiborini iqtisodiy masalalarga qaratdi va u erkin savdoning tarafdori boʻldi, bu esa uni Italiyaning hukumat siyosati bilan ziddiyatga solgan. Uning yozuvlari Léon Walrasning iqtisodiyot asosan matematik va tabiiy fan ekanligi gʻoyalarini aks ettiradi<ref>{{kitob manbasi |last1=Pareto |first1=Vilfredo |title=Cours d'économie politique professé à l'Université de Lausanne |volume=1 |publisher=F. Rouge |location=Lausanne |page=iii |date=1896}}</ref>. U iqtisodiyotga mexanika bilan analogiya qilishga harakat qildi, sof (va amaliy) iqtisodiyotni sof (va amaliy) mexanikaga bogʻlab<ref>{{kitob manbasi |last1=Pareto |first1=Vilfredo |date=1907 |title=Manuel d'économie politique |location=Paris |publisher=Giard & Brière |pages=147}}</ref>, ikki fanni solishtiruvchi moslik jadvalini taqdim etdi<ref>{{kitob manbasi|last1=Pareto |first1=Vilfredo |date=1897 |title=Cours d'économie politique professé à l'Université de Lausanne |volume=2|publisher=F. Rouge |location=Lausanne |pages=12–13 |url=https://archive.org/details/fp-0148-2/page/12/mode/2up}}
</ref><ref>{{jurnal manbasi |last1=Glötzl |first1=Erhard |last2=Glötzl |first2=Florentin |last3=Richters |first3=Oliver |title=From constrained optimization to constrained dynamics: extending analogies between economics and mechanics |journal=Journal of Economic Interaction and Coordination |volume=14 |pages=623–642 |date=2019 |issue=3 |doi=10.1007/s11403-019-00252-7 |hdl=10419/171974 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{kitob manbasi |last1=McLure |first1=Michael |last2=Samuels |first2=Warren J. |date=2001 |title=Pareto, economics and society the mechanical analogy |publisher=Routledge |location=London}}</ref>. Pareto „Lozana maktabi“ning yetakchilaridan biri boʻldi va Neoklassik inqilobning ikkinchi avlodini ifodalaydi. Uning umumiy muvozanat nazariyasidagi „taʼb va toʻsiqlar“ yondashuvi 1930-yillardagi buyuk „Paretian Revival“ davrida qayta jonlandi va nazariy iqtisodiyotga taʼsir koʻrsatdi<ref>Cirillo, Renato (1978) ''The Economics of Vilfredo Pareto''</ref>. Uning ''Siyosiy Iqtisodiyot Qoʻllanmasi'' (1906) asosan „maqsadlar va cheklovlar“ boʻyicha individual masalalarning yechimlari nuqtai nazaridan muvozanatga qaratilgan edi. U Edgeworth (1881)ning befarqlik egri chizigʻidan keng foydalanib, isteʼmolchi nazariyasida va, yana bir katta yangilik sifatida, ishlab chiqaruvchi nazariyasida ishlatdi. U hozir „Edgeworth-Bowley“ qutisi deb nomlanuvchi savdo qutisini birinchi boʻlib taqdim etdi<ref>Mclure, Michael (2001) [https://www.questia.com/read/102813057  ''Pareto, Economics and Society: The Mechanical Analogy''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120504090948/http://www.questia.com/read/102813057
 |date=4 May 2012 }}.</ref>.

Pareto birinchi boʻlib kardinal foydalilikni (cardinal utility) bekor qilish mumkinligini anglab yetdi va iqtisodiy muvozanatni tartibiy foydalilik (ordinal utility) nuqtai nazaridan tasavvur qildi<ref name="Aspers">{{jurnal manbasi |last=Aspers |first=Patrik |title=Crossing the Boundary of Economics and Sociology: The Case of Vilfredo Pareto |journal=The American Journal of Economics and Sociology |date=April 2001 |volume=60 |issue=2 |pages=519–545 |jstor=3487932 |doi=10.1111/1536-7150.00073 |url=https://www.alexandria.unisg.ch/260702/1/01_Pareto_AJES.pdf |access-date=6 September 2020 |archive-date=5 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105222435/https://www.alexandria.unisg.ch/260702/1/01_Pareto_AJES.pdf |url-status=dead |archivedate=2020-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201105222435/https://www.alexandria.unisg.ch/260702/1/01_Pareto_AJES.pdf }}</ref>, ya’ni, odamning bu yoki boshqa narsani qancha qadrlashini bilish shart emas edi, faqat u X ni Y ga afzal ko‘rishini bilish kifoya edi. Foydalilik — bu afzal ko‘rish tartibi edi. Shu bilan Pareto nafaqat zamonaviy mikroiqtisodiyotning asosini qo‘ydi, balki iqtisodiyot va utilitaristik falsafaning ittifoqiga qarshi chiqdi, bu esa eng ko‘p foyda eng ko‘p odamga berilishi kerakligini ta’kidlaydi; Pareto esa ''yaxshilik'' o‘lchanmasligini aytdi. U buni Pareto-optimaligi tushunchasi bilan almashtirdi, ya’ni tizimda hech kimni yomonlashtirmasdan hech kimni yaxshiroq qilish mumkin bo‘lmagan paytda tizim maksimal iqtisodiy qoniqish holatida bo‘ladi. Pareto optimaligi farovonlik iqtisodiyoti va o‘yin nazariyasida keng qo‘llaniladi. Standart teorema shuni bildiradiki, mukammal raqobatbardosh bozor boylik taqsimotini Pareto optimal darajada yaratadi<ref>{{jurnal manbasi |doi=10.1080/00220485.1991.10844705 |jstor=1182422 |title=How Well Do We Know Pareto Optimality? |journal=The Journal of Economic Education |volume=22 |issue=2 |pages=172–178 |year=2014 |last1=Mathur |first1=Vijay K.}}</ref>.

=== Tushunchalari ===
Pareto ishi asosida ba’zi iqtisodiy tushunchalar <nowiki>XXI</nowiki> asrda ham ishlatilmoqda. Pareto diagrammasi muammo sabablarini kattaligiga qarab ko‘rsatish uchun ishlatiladigan maxsus [[histogram]] turidir. Bu statistika vositasi Pareto printsipi yoki 80–20 qoidani grafik tarzda namoyish qiladi. Pareto printsipi daromad taqsimotiga tegishli bo‘lsa, Pareto taqsimoti matematik ifodasi sifatida ishlatiladi va, boshqa narsalardan tashqari, Pareto qonunini amalga oshiradi; Ofelimity esa sof iqtisodiy qoniqish o‘lchovi hisoblanadi. Pareto indeksi daromad taqsimotidagi tengsizlikni o‘lchaydi. Pareto barcha mamlakatlarda va barcha davrlarda daromad va boylik taqsimoti juda egri ekanini, bir necha kishilar ko‘pchilik boylikka egalik qilishini ta’kidlagan. U barcha kuzatilgan jamiyatlar muntazam logarifmik naqshni kuzatishini aytgan:<math>\ N=A x^m</math> bu yerda N — x dan yuqori boylikka ega odamlar soni, A va m esa doimiylar. Yillar davomida Pareto qonuni kuzatilgan ma’lumotlarga juda yaqinligi bilan ajralib turdi, iqtisodchilar uni ''[[Encyclopædia Britannica]]''ga ko‘ra ishonarli deb topishgan. Pareto samaradorligi odatda juda noaniq, potensial Pareto-samaradorligi, shuningdek Kaldor-Hicks samaradorligi tushunchasi esa ancha noaniq va iqtisodiyotda keng qo‘llaniladi. Iqtisodiyotdan tashqari, keng tanqid shuni ko‘rsatadiki, bu tushuncha subyektiv afzal ko‘rishlarga tayanadi<ref>{{Veb manbasi |last=Ingham |first=Sean |date=9 October 2024 |title=Pareto-optimality |url=https://www.britannica.com/money/Pareto-optimality
 |access-date=31 October 2024 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref>. ''Oxford Reference''ga ko‘ra, [[Pareto qonuniyati]] [[faravonlik iqtisodiyoti|farovonlik iqtisodiyoti]]da bahsli bo‘lishi mumkin, chunki uning taxminlari empirik jihatdan shubhali, qiymat hukmlarini o‘z ichiga oladi va ''holatni saqlash''ga moyil bo‘ladi. Resurslarning dastlabki taqsimoti haqida sukut saqlashi sababli ko‘pchilik sotsiologlar ham Paretian farovonlik iqtisodiyotini tanqid qiladilar<ref>{{Veb manbasi |date=2024 |title=Pareto principle |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100306260
 |access-date=31 October 2024 |website=Oxford Reference }}</ref>.

== Vilfredo Paretoning iqtiboslari ==

# “Menga har qanday vaqtda urug'lar bilan to'la, o'z tuzatishlari bilan yoritilgan samarali xato bering. Siz o'zingizning steril haqiqatingizni o'zingiz uchun saqlashingiz mumkin."
# "Odamlarning ob'ektiv tengligi haqidagi da'vo shu qadar bema'niki, hatto uni rad etishga ham loyiq emas."
# "Samimiy insonparvarlarning maqsadi jamiyatga yaxshilik qilishdir, xuddi qushni ko'p erkalab o'ldirgan bolaning maqsadi qushga yaxshilik qilishdir".
# "Ular uchun foydali bo'lsa, odamlar uning nomidan boshqa hech narsani bilmaydigan nazariyaga ishonishlari mumkin."
# "Uzoq vaqt davomida va ko'p sonli xalqlar orasida siyosiy hokimiyat er egalariga tegishli edi."
# "Mening orzuim - samoviy mexanika, fizika va [[kimyo]] modelida sotsiologiya tizimini qurish."
# "Nazorat qilinadigan elementlarning har qanday seriyasida elementlar soni bo'yicha tanlangan kichik qism har doim ta'sir nuqtai nazaridan katta qismni tashkil qiladi."

== Vilfredo Pareto va boshqalarning nashrlari va kitoblari. ==

* 2015, 1935. ''Aql va jamiyat'' (Trattato Di Sociologia Generale), Harcourt, Brace.
* 2014, 1906. ''Siyosiy iqtisod bo'yicha qo'llanma: tanqidiy va turli nashrlar'' . OUP Oksford.
* 1991, 1968. ''Elitalarning yuksalishi va qulashi: nazariy sotsiologiyaning qo'llanilishi'' . Tranzaksiya nashriyoti.
* 1984, 1921. ''Demokratiyaning o'zgarishi'' . Tranzaksiya nashriyoti.
* 1966. ''Sotsiologik asarlar'' . Praeger.
* 1927. ''Manuel d'économie Politique'' . Parij: Marsel Giard.
* 1920. ''Fatti va nazariya'' .
* 1916. ''Trattato sociologia the generals'' (Umumiy sotsiologiya, 1955, <nowiki>ISBN 3-89879-144-0</nowiki> bo'yicha yangilangan).
* 1911. ''Le mythe et la littérature immorale vertuiste'' (Fazilat afsonasi va axloqsiz adabiyot, 1968).
* 1906. ''Iqtisodiyot siyosati bo'yicha qo'llanma'' .
* 1902. ''Les of systémes Socialistes'' .
* 1897. ''Cours d'Economie Politique'' , Journal: Revue Economique – REV ECON, jild. 7, yo'q. 3.
* 1897. ''Iqtisodiyotning yangi nazariyalari,'' Siyosiy iqtisod jurnali – J POLIT ECON, jild. 5, yo'q. 4.
* 1894. ''Il massimo di utilità dato dalla libera concorrenza'' . Giornale degli economisti, 48-66.
* 1892. ''La teoria dei prezzi dei signori Auspitz e Lieben e le osservazioni del professore Walras'' . Giornale degli economisti, 201-239.
* 1892. ''Considerazioni sui principii fondamentali dell'economia politica pura'' . Giornale degli economisti, 389-420.

== Manbalar ==
{{manbalar}}2. https://www.toolshero.com/toolsheroes/vilfredo-pareto/ hayoti haqida kengroq ingliz tilida {{OʻzME}}

{{chala}}

[[Turkum:Iqtisodchilar]]
[[Turkum:Iqtisodiyot]]