Ziyosfera

Pareto Vilfredo

ПАРЕТО (Парето) Вилфредо (1848.15.7, Париж — 1923.20.8, Семи-ни, Женева яқинида) — италян иқтисодчиси ва социологи, иқтисодий назариядаги математика мактаби вакили, маржинализмнинг „Лозанна мактаби“ анъаналарининг давомчиси. 1893— 1906-йилларда Лозанна унтида иқтисод профессори П. сиёсий иқтисод кишиларним эҳтиёжлари билан уларни қондиришнш чекланган воситалари ўртасидаги м возанатни белгилайдиган механизм! и ўрганиши керак, бунинг учун математик ва статистик таҳлил усулларт.и қўллаш зарур, деб қарайди. Даромадларнинг тақсимланиши, фаровонликнинг иқтисодий назарияси тўғрисидаги „Парето қонуни“ни таърифлаб берган. Марксизмга ва инқилобий ҳаракатларга душманлик кўзи билан қараган. Нафликнинг анъанавий миқдорий ўлчаш усулларидан воз кечиб, „ижтимоий максимал нафлилик“ („Парето оптимуми“) тушунчасини киритди. У функсионал ёндошув асосида айир-бошлашнинг бирдан-бир сабаби нафлилик (эҳтиёж) деган қоидадан воз кечиб, иқтисодий тизимни бутунлигича изоҳлашга ўтди, талаб ва таклифга иқтисодиётни мувозанатловчи унсурлар сифатида қаради.

Вилфредо Парето

Парето, 1870-йилларда
Туғилган 15-июл 1848-йил
Париж, Франсия
Вафот этган 19-август 1923-йил(1923-08-19)
(75 ёшда)
Céлигнй, Швейсария
Соҳа
Алма матер Турин Политехника Университети
Парето имзоси

Асосий асарлари 2 жилдли „Сиёсий иқтисод курси“ (1896—99), „Сиёсий иқтисод дарслиги“ (1906), „Умумий социология бўйича трактат“ (1916) ва бошқа [1]

Иқтисодий тушунчалари

Максимал иқтисодиёт бўйича Парето назарияси

Парето эътиборини иқтисодий масалаларга қаратди ва у эркин савдонинг тарафдори бўлди, бу эса уни Италиянинг ҳукумат сиёсати билан зиддиятга солган. Унинг ёзувлари Лéон Wалраснинг иқтисодиёт асосан математик ва табиий фан эканлиги ғояларини акс эттиради[2]. У иқтисодиётга механика билан аналогия қилишга ҳаракат қилди, соф (ва амалий) иқтисодиётни соф (ва амалий) механикага боғлаб[3], икки фанни солиштирувчи мослик жадвалини тақдим этди[4][5][6]. Парето „Лозана мактаби“нинг етакчиларидан бири бўлди ва Неоклассик инқилобнинг иккинчи авлодини ифодалайди. Унинг умумий мувозанат назариясидаги „таъб ва тўсиқлар“ ёндашуви 1930-йиллардаги буюк „Паретиан Ревивал“ даврида қайта жонланди ва назарий иқтисодиётга таъсир кўрсатди[7]. Унинг Сиёсий Иқтисодиёт Қўлланмаси (1906) асосан „мақсадлар ва чекловлар“ бўйича индивидуал масалаларнинг ечимлари нуқтаи назаридан мувозанатга қаратилган эди. У Эдгеwортҳ (1881)нинг бефарқлик эгри чизиғидан кенг фойдаланиб, истеъмолчи назариясида ва, яна бир катта янгилик сифатида, ишлаб чиқарувчи назариясида ишлатди. У ҳозир „Эдгеwортҳ-Боwлей“ қутиси деб номланувчи савдо қутисини биринчи бўлиб тақдим этди[8].

Парето биринчи бўлиб кардинал фойдалиликни (cардинал утилитй) бекор қилиш мумкинлигини англаб етди ва иқтисодий мувозанатни тартибий фойдалилик (ординал утилитй) нуқтаи назаридан тасаввур қилди[9], я’ни, одамнинг бу ёки бошқа нарсани қанча қадрлашини билиш шарт эмас эди, фақат у Х ни Й га афзал кўришини билиш кифоя эди. Фойдалилик — бу афзал кўриш тартиби эди. Шу билан Парето нафақат замонавий микроиқтисодиётнинг асосини қўйди, балки иқтисодиёт ва утилитаристик фалсафанинг иттифоқига қарши чиқди, бу эса энг кўп фойда энг кўп одамга берилиши кераклигини та’кидлайди; Парето эса яхшилик ўлчанмаслигини айтди. У буни Парето-оптималиги тушунчаси билан алмаштирди, я’ни тизимда ҳеч кимни ёмонлаштирмасдан ҳеч кимни яхшироқ қилиш мумкин бўлмаган пайтда тизим максимал иқтисодий қониқиш ҳолатида бўлади. Парето оптималиги фаровонлик иқтисодиёти ва ўйин назариясида кенг қўлланилади. Стандарт теорема шуни билдирадики, мукаммал рақобатбардош бозор бойлик тақсимотини Парето оптимал даражада яратади[10].

Тушунчалари

Парето иши асосида ба’зи иқтисодий тушунчалар ХХИ асрда ҳам ишлатилмоқда. Парето диаграммаси муаммо сабабларини катталигига қараб кўрсатиш учун ишлатиладиган махсус ҳистограм туридир. Бу статистика воситаси Парето принципи ёки 80–20 қоидани график тарзда намойиш қилади. Парето принципи даромад тақсимотига тегишли бўлса, Парето тақсимоти математик ифодаси сифатида ишлатилади ва, бошқа нарсалардан ташқари, Парето қонунини амалга оширади; Офелимитй эса соф иқтисодий қониқиш ўлчови ҳисобланади. Парето индекси даромад тақсимотидаги тенгсизликни ўлчайди. Парето барча мамлакатларда ва барча даврларда даромад ва бойлик тақсимоти жуда эгри эканини, бир неча кишилар кўпчилик бойликка эгалик қилишини та’кидлаган. У барча кузатилган жамиятлар мунтазам логарифмик нақшни кузатишини айтган:Н=Ахм{\дисплайстйле \ Н=А х^м} бу ерда Н — х дан юқори бойликка эга одамлар сони, А ва м эса доимийлар. Йиллар давомида Парето қонуни кузатилган ма’лумотларга жуда яқинлиги билан ажралиб турди, иқтисодчилар уни Энcйcлопæдиа Британниcага кўра ишонарли деб топишган. Парето самарадорлиги одатда жуда ноаниқ, потенсиал Парето-самарадорлиги, шунингдек Калдор-Ҳиcкс самарадорлиги тушунчаси эса анча ноаниқ ва иқтисодиётда кенг қўлланилади. Иқтисодиётдан ташқари, кенг танқид шуни кўрсатадики, бу тушунча субектив афзал кўришларга таянади[11]. Охфорд Референcега кўра, Парето қонунияти фаровонлик иқтисодиётида баҳсли бўлиши мумкин, чунки унинг тахминлари эмпирик жиҳатдан шубҳали, қиймат ҳукмларини ўз ичига олади ва ҳолатни сақлашга мойил бўлади. Ресурсларнинг дастлабки тақсимоти ҳақида сукут сақлаши сабабли кўпчилик социологлар ҳам Паретиан фаровонлик иқтисодиётини танқид қиладилар[12].

Вилфредо Паретонинг иқтибослари

  1. “Менга ҳар қандай вақтда уруг'лар билан то'ла, о'з тузатишлари билан ёритилган самарали хато беринг. Сиз о'зингизнинг стерил ҳақиқатингизни о'зингиз учун сақлашингиз мумкин."
  2. "Одамларнинг об'эктив тенглиги ҳақидаги да'во шу қадар бема'ники, ҳатто уни рад этишга ҳам лойиқ эмас."
  3. "Самимий инсонпарварларнинг мақсади жамиятга яхшилик қилишдир, худди қушни ко'п эркалаб о'лдирган боланинг мақсади қушга яхшилик қилишдир".
  4. "Улар учун фойдали бо'лса, одамлар унинг номидан бошқа ҳеч нарсани билмайдиган назарияга ишонишлари мумкин."
  5. "Узоқ вақт давомида ва ко'п сонли халқлар орасида сиёсий ҳокимият эр эгаларига тегишли эди."
  6. "Менинг орзуим - самовий механика, физика ва кимё моделида социология тизимини қуриш."
  7. "Назорат қилинадиган элементларнинг ҳар қандай сериясида элементлар сони бо'йича танланган кичик қисм ҳар доим та'сир нуқтаи назаридан катта қисмни ташкил қилади."

Вилфредо Парето ва бошқаларнинг нашрлари ва китоблари.

  • 2015, 1935. Ақл ва жамият (Траттато Ди Соcиологиа Генерале), Ҳарcоурт, Браcе.
  • 2014, 1906. Сиёсий иқтисод бо'йича қо'лланма: танқидий ва турли нашрлар . ОУП Оксфорд.
  • 1991, 1968. Элиталарнинг юксалиши ва қулаши: назарий социологиянинг қо'лланилиши . Транзаксия нашриёти.
  • 1984, 1921. Демократиянинг о'згариши . Транзаксия нашриёти.
  • 1966. Социологик асарлар . Праэгер.
  • 1927. Мануэл д'écономиэ Политиқуэ . Париж: Марсел Гиард.
  • 1920. Фатти ва назария .
  • 1916. Траттато соcиологиа тҳе генералс (Умумий социология, 1955, ИСБН 3-89879-144-0 бо'йича янгиланган).
  • 1911. Ле мйтҳе эт ла литтéратуре имморале вертуисте (Фазилат афсонаси ва ахлоқсиз адабиёт, 1968).
  • 1906. Иқтисодиёт сиёсати бо'йича қо'лланма .
  • 1902. Лес оф сйстéмес Соcиалистес .
  • 1897. Cоурс д'Эcономиэ Политиқуэ , Жоурнал: Ревуэ Эcономиқуэ – РЕВ ЭCОН, жилд. 7, ё'қ. 3.
  • 1897. Иқтисодиётнинг янги назариялари, Сиёсий иқтисод журнали – Ж ПОЛИТ ЭCОН, жилд. 5, ё'қ. 4.
  • 1894. Ил массимо ди утилитà дато далла либера cонcорренза . Гиорнале дегли эcономисти, 48-66.
  • 1892. Ла теориа деи преззи деи сигнори Ауспитз э Лиэбен э ле оссервазиони дел профессоре Wалрас . Гиорнале дегли эcономисти, 201-239.
  • 1892. Cонсидеразиони суи принcипии фондаментали делл'эcономиа политиcа пура . Гиорнале дегли эcономисти, 389-420.

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ Парето, Вилфредо. Cоурс д'écономиэ политиқуэ профессé à л'Университé де Лаусанне. Лаусанне: Ф. Роуге, 1896 — иии-бет. 
  3. ↑ Парето, Вилфредо. Мануэл д'écономиэ политиқуэ. Парис: Гиард & Бриèре, 1907 — 147-бет. 
  4. ↑ Парето, Вилфредо. Cоурс д'écономиэ политиқуэ профессé à л'Университé де Лаусанне. Лаусанне: Ф. Роуге, 1897 — 12–13-бет. 
  5. ↑ Глöтзл, Эрҳард; Глöтзл, Флорентин; Ричтерс, Оливер (2019). „Фром cонстраинед оптимизатион то cонстраинед дйнамиcс: эхтендинг аналогиэс бетwеэн эcономиcс анд мечаниcс“. Жоурнал оф Эcономиc Интераcтион анд Cоординатион. 14-жилд, № 3. 623–642-бет. дои:10.1007/с11403-019-00252-7. ҳдл:10419/171974.
  6. ↑ МcЛуре, Мичаэл; Самуэлс, Wаррен Ж.. Парето, эcономиcс анд соcиэтй тҳе мечаниcал аналогй. Лондон: Роутледге, 2001. 
  7. ↑ Cирилло, Ренато (1978) Тҳе Эcономиcс оф Вилфредо Парето
  8. ↑ Мcлуре, Мичаэл (2001) Парето, Эcономиcс анд Соcиэтй: Тҳе Мечаниcал Аналогй (Wайбаcк Мачине сайтида 4 Май 2012 санасида архивланган).
  9. ↑ Асперс, Патрик (Април 2001). „Cроссинг тҳе Боундарй оф Эcономиcс анд Соcиологй: Тҳе Cасе оф Вилфредо Парето“ (ПДФ). Тҳе Америcан Жоурнал оф Эcономиcс анд Соcиологй. 60-жилд, № 2. 519–545-бет. дои:10.1111/1536-7150.00073. ЖСТОР 3487932. 5 Новембер 2020да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 6 Септембер 2020. {{cите магазине}}: Море тҳан оне оф |арчиведате= ва |арчиве-дате= спеcифиэд (ёрдам); Море тҳан оне оф |арчивеурл= ва |арчиве-урл= спеcифиэд (ёрдам)
  10. ↑ Матҳур, Вижай К. (2014). „Ҳоw Wелл До Wе Кноw Парето Оптималитй?“. Тҳе Жоурнал оф Эcономиc Эдуcатион. 22-жилд, № 2. 172–178-бет. дои:10.1080/00220485.1991.10844705. ЖСТОР 1182422.
  11. ↑ Ингҳам, Сеан „Парето-оптималитй“. Энcйcлопедиа Британниcа (2024-йил 9-октябр). Қаралди: 2024-йил 31-октябр.
  12. ↑ „Парето принcипле“. Охфорд Референcе (2024). Қаралди: 2024-йил 31-октябр.

2. ҳттпс://www.тоолшеро.cом/тоолшероэс/вилфредо-парето/ ҳаёти ҳақида кенгроқ инглиз тилида 


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Pareto_Vilfredo" dan olindi