Parij

Париж
Шаҳар
Байроқ Герб
Мамлакат	Франсия
Минтақа	Ил-де-Франс
Департамент	Париж
Ички бўлиниши	20 та аррондиссемент
Ҳукумат
• Мер	Анне Ҳидалго
Майдон	105.4 км2 (40.7 кв ми)
Маркази баландлиги	131 м
Аҳолиси  (2019)	2 165 423
Зичлиги	21 000 киши/км2
Вақт минтақаси	УТC+1, ёзда УТC+2
Почта индекс(лар)и	75001-75020, 75116

Париж (франсузча: Парис; франсузча талаффузи: пағи) Франсиянинг пойтахти ва аҳолиси бўйича энг йирик шаҳаридир. 2019-йил ҳолатига кўра, шаҳар аҳолиси 2 165 423 нафар кишини ташкил этади. Майдони 105 км² (41 ми²) га тенг бўлиб, жаҳондаги 34-аҳоли энг зич жойлашган шаҳардир (2020). ХВИИ асрдан бери Париж дунёнинг энг йирик молия, дипломатия, савдо-сотиқ ва мода марказларидан бири бўлиб келмоқда. Бундан ташқари, Париж шаҳри Франсия аҳолисинг қарийб 19 фоизи (12 262 544 нафар киши) истиқомат қилувчи Ил-де-Франс минтақасининг бош шаҳри ҳисобланади.

Тарихи

Паризийлар томонидан зарб қилинган олтин тангалар (милоддав аввалги И аср)

Милоддан аввалги И асрда ҳозирги Париж ўрнида галлар қабиласи бўлган паризийларнинг Лутеция қишлоғи бор эди; римликлар даврида йирик савдо маркази, милодий ИИИ—ИВ асрларда Паризия (франсузча: Парисии; галча: Парисиои) деб аталган („Париж“ номи шундан олинган). 497-йилдан франк қироллари қароргоҳи. Каролинглар даврида — фафлик маркази. 885—886-йилларда Париж норманнлар қамалига бардош берган. 987-йилдан Париж франсуз қироллиги пойтахти. ХИВ—ХВ асрларда Париж бир қанча халқ ҳаракатлари майдонига айланган. Юз йиллик уруш даврида (1337—1453) Париж инглизлар томонидан босиб олиниб, 1436-йилгача улар қўлида бўлган. ХВИ асрдаги диний урушларда Парижнинг сиёсий мавқеи кучайди. ХВИИ асрнинг ўрталарида, айниқса, ХВИИИ асрда Париж Европанинг маданий марказига айланган. Франсия— Пруссия уруши (1870—71) даврида Парижни олмон қўшинлари босиб олди. Иккинчи жаҳон уруши даврида Париж ҳитлерчиларга қаршилик кўрсатишнинг йирик марказларидан бирига айланди. Шаҳар 1944-йил 19—25-августда улардан озод қилинди.

Географияси

Иқлими

Шаҳар иқлими — юмшоқ, мўтадил, денгиз иқлими. Январнинг ўртача температураси 3,4 °C, июлники 18,8 °C. Йиллик ёғин — 645 мм.

Париж (1872 – ҳозиргача) иқлими
Кўрсаткич	Ян	Фев	Март	Апр	Май	Июн	Июл	Авг	Сен	Окт	Ной	Дек	Йил
Ўртача максимал, °C	7,6	8,8	12,8	16,6	20,2	23,4	25,7	25,6	21,5	16,5	11,1	8,0	16,5
Ўртача минимал, °C	3,2	3,3	5,6	7,9	11,1	14,2	16,2	16,0	13,0	9,9	6,2	3,8	9,2
Ёғингарчилик меъёри, мм	47,6	41,8	45,2	45,8	69,0	51,3	59,4	58,0	44,7	55,2	54,3	62,0	634,3
Манба: Метео Франcе (1981-2010), Инфоcлимат.фр

Демографияси

Аҳолининг ўсиши

Йил Аҳоли ±% й.ў.с. 1150 50 000 —     1200 120 000 +1.77% 1328 200 000 +0.40% 1365 275 000 +0.86% 1422 100 000 −1.76% 1500 150 000 +0.52%	Йил Аҳоли ±% й.ў.с. 1565 294 000 +1.04% 1590 300 000 +0.08% 1637 415 000 +0.69% 1680 515 000 +0.50% 1750 576 000 +0.16% 1789 650 000 +0.31%	Йил Аҳоли ±% й.ў.с. 1801 547 800 −1.42% 1810 714 600 +3.00% 1851 1 053 000 +0.95% 1872 1 851 702 +2.72% 1881 2 240 000 +2.14% 1901 2 714 000 +0.96%	Йил Аҳоли ±% й.ў.с. 1926 2 871 000 +0.23% 1954 2 850 000 −0.03% 1975 2 300 000 −1.02% 1999 2 125 000 −0.33% 2007 2 143 000 +0.11% 2017 2 187 526 +0.21%
<грапҳ>{"ахес":[{"формат":"д","грид":фалсе,"пропертиэс":{"ахис":{"строке":{"валуэ":"#54595д"},"строкеWидтҳ":{"валуэ":2}},"грид":{"строке":{"валуэ":"#54595д"}},"лабелс":{"алигн":{"валуэ":"ригҳт"},"англе":{"валуэ":-45},"филл":{"валуэ":"#54595д"}},"тиcкс":{"строке":{"валуэ":"#54595д"}},"титле":{"филл":{"валуэ":"#54595д"}}},"сcале":"х","титле":"Йил","тйпе":"х"},{"формат":",д","грид":труэ,"пропертиэс":{"ахис":{"строке":{"валуэ":"#54595д"},"строкеWидтҳ":{"валуэ":2}},"грид":{"строке":{"валуэ":"#54595д"}},"лабелс":{"филл":{"валуэ":"#54595д"}},"тиcкс":{"строке":{"валуэ":"#54595д"}},"титле":{"филл":{"валуэ":"#54595д"}}},"сcале":"й","титле":"Аҳоли","тйпе":"й"}],"дата":[{"формат":{"парсе":{"х":"интегер","й":"интегер"},"тйпе":"жсон"},"наме":"чарт","валуэс":[{"сериэс":"й","х":1150,"й":50000},{"сериэс":"й","х":1200,"й":120000},{"сериэс":"й","х":1328,"й":200000},{"сериэс":"й","х":1365,"й":275000},{"сериэс":"й","х":1422,"й":100000},{"сериэс":"й","х":1500,"й":150000},{"сериэс":"й","х":1565,"й":294000},{"сериэс":"й","х":1590,"й":300000},{"сериэс":"й","х":1637,"й":415000},{"сериэс":"й","х":1680,"й":515000},{"сериэс":"й","х":1750,"й":576000},{"сериэс":"й","х":1789,"й":650000},{"сериэс":"й","х":1801,"й":547800},{"сериэс":"й","х":1810,"й":714600},{"сериэс":"й","х":1851,"й":1053000},{"сериэс":"й","х":1872,"й":1851702},{"сериэс":"й","х":1881,"й":2240000},{"сериэс":"й","х":1901,"й":2714000},{"сериэс":"й","х":1926,"й":2871000},{"сериэс":"й","х":1954,"й":2850000},{"сериэс":"й","х":1975,"й":2300000},{"сериэс":"й","х":1999,"й":2125000},{"сериэс":"й","х":2007,"й":2143000},{"сериэс":"й","х":2017,"й":2187526}]}],"ҳеигҳт":170,"легендс":[],"маркс":[{"фром":{"дата":"чарт"},"пропертиэс":{"энтер":{"строке":{"фиэлд":"сериэс","сcале":"cолор"},"строкеWидтҳ":{"валуэ":2.5},"х":{"фиэлд":"х","сcале":"х"},"й":{"фиэлд":"й","сcале":"й"}},"ҳовер":{"строке":{"валуэ":"ред"}},"упдате":{"строке":{"фиэлд":"сериэс","сcале":"cолор"}}},"тйпе":"лине"}],"сcалес":[{"домаин":{"дата":"чарт","фиэлд":"х"},"наме":"х","ниcе":труэ,"ранге":"wидтҳ","тйпе":"линеар","зеро":фалсе},{"cламп":труэ,"домаин":{"дата":"чарт","фиэлд":"й"},"домаинМин":0,"наме":"й","ниcе":труэ,"ранге":"ҳеигҳт","тйпе":"линеар","зеро":фалсе},{"домаин":{"дата":"чарт","фиэлд":"сериэс"},"наме":"cолор","ранге":"cатегорй10","тйпе":"ординал"}],"версион":2,"wидтҳ":680}</грапҳ>
Манба:

Иқтисоди

Ла-Дефанс тумани

Эйфел минораси ва Ла-Дефанс тумани

Париж Франсияда ишлаб чиқариладиган саноат маҳсулотининг 1/4 қисмини беради. Саноатнинг етакчи тармоқлари: машинасозлик (хусусан, автомобилсозлик, электротехника ва электропика) ва металлсозлик. Самолёцозлик, станоксозлик, аниқ механика ва оптика буюмлари ишлаб чиқариш, ҳарбий саноат ҳам салмоқли ўрин эгаллаган. Кимё саноатида резина, дори-дармон, фотоматериаллар ишлаб чиқарилади. Парижда тайёрланган галантерея ва парфюмерия ҳамда заргарлик буюмлари, тайёр кийимлар, сафар анжомлари, туристлар учун эсдалик буюмлари дунёга машҳур. Тикувчилик, қоғоз, полиграфия, мебел, озиқ-овқат, қурилиш материаллари саноати ривожланган. Туристлар кўп келади.

Транспорти

Париж ҳалқа йўллари

Париж — транспорт йўлларининг йирик тугуни, даре порти. Шаҳардан бир томонга радиал кетган темир йўллар 2 қатор ҳалқа йўл билан бирлаштирилган. 3 та йирик аэропорт бор. Парижда 1900-йилдан метрополитен ишламоқда.

Шаҳар радиал-ҳалқасимон қилиб планлаштирилган. Бир-бирига боғланиб кетган, шаклан ўзига хос ансамбллар системаси шаҳар қиёфасига алоҳида хусн бағишлайди. Шаҳарнинг қадимги маркази Îле де ла Cитé („Шаҳар ороли“) бўлган. Бу ерда готика услубида қурилган Биби Марям ибодатхонаси (Нотре-Даме, 1163—1257), Сент-Шапел бутхонаси (1243—48) каби ёдгорликлар сақланган. ХВИ—ХВИИ асрларда Париж салобатли пойтахт қиёфасига кирган. Кўчалар, майдонлар план асосида қурилган. Лоувре (1546—ХИХ аср ўрталари), Люксембург саройи (1615—21), Сорбонна университети ва унингчеркови (1629—53), Ногиронлар уйи (1671—76), Ногиронлар собори (1680—1706), Вогезлар майдони (1606—12), Вал-деграс монастири (1645—71) бунёд этилган. ХВИИИ аср ва ХИХ аср бошларида Париж марказида улкан майдон барпо этилди. У Лоувре майдонини, Карусел (1806) майдонидаги аркни янги Риволи кўчаси, Тюилри боғи, Елисей майдони, де Голл майдонидаги Зафар дарвозаси (1806—37) билан бирлаштиради. Шу раённинг ғарбида турар жой кварталлари жойлашган. У Булон ўрмонига бориб тақалади. Дарёнинг чап соҳилида Пантеон (1758— 90), Бурбонлар саройи (ХВИИИ—ХИХ асрлар), Гранд-Опера театри биноси (1860—75), Эйфел минораси (1889) қад кўтарган. ХХ асрда Парижда замонавий меъморлик услубида Марс майдони (1908—28), Шаё саройи (1936), 60-йилларда ва 70-йилларнинг бошларида УНЕСCО биноси ва бошқа янги мажмуалар бунёд этилди. Сена дарёсига 60 дан зиёд кўприк қурилган.

Таълими

Парижда мамлакатнинг етакчи илмий тадқиқот институтлари ҳамда олий ўқув юртлари жойлашган. Париж университети (ХИИИ аср), Франсия коллежи, консерватория, кончилик, санъат мактаблари, қишлоқ хўжалиги институти, Франсия институти (таркибида 5 академия мавжуд) ва ҳоказо бор.

Маданияти

Орсе музейи

Париж шаҳрида музейлар, 60 дан зиёд театр, консерт заллари, йирик кутубхоналар, фазони тадқиқ қилиш маркази, телемарказ ва бошқалар мавжуддир.

Маълумотларга кўра, 2021-йилда Лувр музейига 2,8 миллион киши ташриф буюрган. Ушбу музейда жаҳонга машҳур Мона Лиза (Ла Жоcонде) портрети, Венус де Мило ҳайкали, Либертй Леадинг тҳе Пеопле сурати ва ҳоказолар сақланади.

Парижнинг энг йирик опера театрлари: Опéра Гарниэр (тарихий Парис Опéра) ва Опéра Бастилле.

Бундан ташқари, шаҳарда саноат ва савдо бирлашмалари, йирик маҳаллий ва хорижий банклар, давлат маъмурий-бошқарув идоралари, сиёсий партияларнинг раҳбарлик органлари ва ҳоказо жойлашган. Ҳар йили Парижда савдо ярмаркалари ўтказилади. Шаҳар атрофида ўрмонлар сақланган.

Париж 1900- ва 1924-йилларда 2- ва 8-Ёзги олимпиада ўйинларига мезбонлик қилган. 2024-йилги Ёзги олимпиада ўйинларига ҳам мезбонлик қилиши кутилмоқда.

Манбалар

Адабиётлар

• Ўзбекистон миллий энсиклопедияси. Тошкент: Ўзбекистон миллий энсиклопедияси Давлат илмий нашриёти, 2000. 

Ўқиш учун

• Винcент Cронин. Парис он тҳе Эве, 1900–1914. Неw Ёрк: Ҳарпер Cоллинс, 1989. ИСБН 978-0-312-04876-1. 
• Винcент Cронин. Парис: Cитй оф Лигҳт, 1919–1939. Неw Ёрк: Ҳарпер Cоллинс, 1994. ИСБН 978-0-00-215191-7. 
• Жеан Фавиэр. Парис (фр). Фаярд, 1997. ИСБН 978-2-213-59874-1. 
• Жаcқуэс Ҳиллаирет. Cоннаиссанcе ду Виэух Парис (фр). Ривагес, 2005. ИСБН 978-2-86930-648-6. 
• Cолин Жонес. Парис: Тҳе Биограпҳй оф а Cитй. Неw Ёрк: Пенгуин Викинг, 2004. ИСБН 978-0-670-03393-5. 
• Бернард Марчанд. Парис, ҳистоире д'уне вилле : ХИХе-ХХе сиècле (фр). Париж: Ле Сеуил, 1993. ИСБН 978-2-02-012864-3. 
• Росемарй Wакеман. Тҳе Ҳероиc Cитй: Парис, 1945–1958. Университй оф Чиcаго Пресс, 2009. ИСБН 978-0-226-87023-6. 

Ҳаволалар

• Париж шаҳрининг расмий вебсайти ^{(франс.)}