Парламент саройи (руминча: Палатул Парламентулуи), шунингдек, Республика уйи сифатида ҳам танилган (Cаса Републиcии) ёки Халқ уйи/Халқ саройи (Cаса Попорулуи), пойтахт Бухарестда Деалул Спирии тепасида жойлашган Руминия парламентининг қароргоҳи. Саройнинг баландлиги 84 метр[1] 365, 000 кв.м майдонга эга[2] ва ҳажми 2, 550, 000 куб метр. Парламент саройи дунёдаги энг оғир бино бўлиб, оғирлиги тахминан 4,098,500,000 килограм (9.04×10^9 лб; 4.10×10^6 т), шунингдек, дунёдаги иккинчи йирик маъмурий бино ҳисобланади[3].

Парламент саройи
Палатул Парламентулуи
Эски номлари Республика уйи
Муқобил номлари Халқ уйи
Умумий маълумот
Меъморий услуби Неоклассикал
Манзили Калеа 13, Септембриэ 1, Сеcтор 5
Шаҳар Бухарест
Мамлакат Руминия
Нархи €4 млрд евро
Техник ҳолати
Қаватлар сони 12
Бинонинг ички майдони 365,000 м2 (3,930,000 кв фт)
Бино атрофидаги ерлар 66,000 м2
Дизайн ва конструксия
Меъмор Бош архитектор Анcа Петресcу (1949–2013) раҳбарлигида 700 архитектор иш олиб борган

Бино бош архитектор Анка Петреску томонидан лойиҳалаштирилган ва назорат қилинган, 700 га яқин архитекторлар жамоаси ва 13 йил давомида (1984 – 97) социалистик реалистик ва модернистик неоклассик меъморчилик шакллари ва услубларида[4] қурилган[5]. Сарой Коммунистик Руминия президенти ва Иккинчи Жаҳон Урушидан бери мамлакатда узоқ вақт ҳукмронлик қилган икки давлат раҳбарининг иккинчиси бўлган Николаэ Чаушеску (1918 – 1989) томонидан[6] шахсга сиғиниш сиёсати ҳукм сурган даврда буюртма қилинган. У ва унинг оиласи учун мамлакатда шахсга сажда қилиш сезиларли даражада ошди[7].

23 бўлимдан иборат ўзининг безакли интерери билан машҳур бўлган саройда Руминия парламентининг икки палатаси: Сенат (Сенат) ва Депутатлар палатаси (Камера Депутаțилор), учта музей ва халқаро конференсия маркази жойлашган. Саройдаги музейлар – Миллий замонавий санъат музейи, Коммунистик тоталитаризм музейи (2015-йилда ташкил этилган)[8] ва Сарой музейи. Қурилиш жараёнида дастлаб Республика уйи деб номланган бўлса-да (руминча: Cаса Републиcии), сарой "Халқ уйи" (руминча: Cаса Попорулуи) 1989-йил декабрдаги Руминия инқилобидан кейин номи билан машҳур бўлди). Таъсирчан хусусиятлари туфайли у ерда давлат институтлари ва халқаро ташкилотлар томонидан ўтказиладиган конференсиялар ва симпозиумлар каби тадбирлар бўлиб ўтади, аммо шунга қарамай бинонинг 70 % га яқини бўш қолмоқда[9][10].

Сарой Бухарестнинг марказий қисмидаги 5-секторда, Деалул Арсеналулуи (Арсенал тепалиги) номи билан ҳам танилган Деалул Спирии (Спиреа тепалиги) тепасида жойлашган. У 3.5 км Булевардул Унирии (Унион булвари), Сарой билан бир вақтда қурилган ва ғарб ва шимоли-ғарбда Извор кўчаси, шимолда Бирлашган Миллатлар хиёбони, шарқда Озодлик хиёбони ва жанубда Калеа 13-Сентабр билан ўралган.

Тарих

Руминия диктатори Николай Чаушеску улкан иншоотни қуришни буюрган.
Саройдан кўриниш. Уни қуриш учун Уран-Извор маҳалласи бузиб ташланган[11].

Парламент саройининг қурилиши Николай Чаушеску томонидан Руминияга юкланган тизимлаштириш дастурининг энг экстремал ифодаси эди. Тизимлаштириш – бу Чаушеску томонидан амалга оширилган шаҳарсозлик дастури бўлиб, у 1971-йилда Шарқий Осиёга ташрифи чоғида Шимолий Кореянинг Жуче мафкурасида кўрган жамоат ташкилоти ва оммавий маърифатдан ҳайратда қолди. Чаушеску ўз мамлакатида Руминияни „кўп томонлама ривожланган социалистик жамият“ га айлантириш мақсадини кўзлаган ҳолда худди шундай сиёсатни амалга оширишга қарор қилди.

Унирии-Деалул Арсеналулуи ҳудуди учун тизимлаштириш лойиҳаси 1930-йиллардан бери (қирол Керол ИИ даврида) мавжуд эди. 1977-йил 4-мартдаги Вранcеадаги зилзила Чаушескуга эски Бухарестнинг айрим қисмларини бузиш учун баҳона бўлди[12]. У мамлакатнинг сиёсий позициясига кўпроқ мос келадиган фуқаролик марказини хоҳлади ва Бухарестни социалистик реализм услубига асосланган қайта қуриш режасини бошлади[5]. Республика уйи Чаушеску лойиҳасининг марказий қисми эди. Бухарест лойиҳаси номини олган бу лойиҳа 1978-йилда Шимолий Корея пойтахти Пхеняннинг мўлжалланган нусхаси сифатида бошланган. Шимолий Корея президенти Ким Ир Сен икки йил аввал худди шундай монументал қароргоҳ – Кумсусан саройини қуришни бошлаган эди.

28 ёшида лойиҳанинг бош меъмори этиб тайинланган Анка Петреску (1949-2013) танлов ўтказилганда ғолиб чиқди. Ишни мувофиқлаштирган жамоа 10 та ёрдамчи меъмордан иборат бўлиб, улар яна 700 тасига раҳбарлик қилган[13]. Саройнинг қурилиши 1984-йил 25-июнда бошланди ва ишнинг очилишида Чаушеску иштирок этди, у ҳам ҳудудни тез-тез текшириб турди.

Бинони қуриш учун Уран-Извор тепалиги текисланди. Бу ҳудудда Миллий архив, Михай Вода монастири ва бошқа монастирлар, Бранковенеск касалхонаси[14], шунингдек, 37 га яқин эски завод ва устахоналар жойлашган[15]. Уран-Извор ҳудудидаги бузилиш 1982-йилда бошланган. Тахминан 7 кв. км эски шаҳар маркази бузиб ташланди, 40 000 киши бу ҳудуддан кўчирилди[16].

Ишлар аскарлардан ташқари мажбурий меҳнат билан ҳам амалга оширилиб, харажатлар минималлаштирилди[17].

Жой ва лойиҳада 20 000 дан 100 000 гача одам ишлаган, улар уч сменада 5000 Руминия Халқ Армияси аскарларидан ва жуда кўп сонли „кўнгиллилар“дан иборат эди[18] Қанча одам ҳалок бўлгани ҳақида гап борганда расмий маълумотларга кўра, 27 киши, лекин бу ерда ишлаган ёки ишлашга мажбур бўлганлар бундан ҳам кўпроқ, баъзилари минглаб одамлар ҳақида гапиришади[19][20][21].

1989-йилда қурилиш харажатлари 1,75 миллиард АҚШ долларига, 2006-йилда эса 3 миллиард долларга баҳоланган. 1990-йилда австралиялик бизнес ва медиа магнати Руперт Мердок бинони 1 миллиард АҚШ долларига сотиб олмоқчи бўлган, аммо унинг таклифи рад этилган[22].

1989-йилдан кейин

1994-йилдан бери саройда Руминия парламентининг қуйи палатаси, Депутатлар палатаси жойлашган бўлиб, унинг собиқ ўрни Депутатлар палатаси саройи (ҳозирги Патриархат саройи) Руминия православларига давлат томонидан ҳадя қилинган. 2004-йилдан бери Руминия Коммунистик партияси Марказий Қўмитасининг собиқ штаб-квартирасини тарк этгандан сўнг, юқори палатаси – Руминия Сенати ҳам Парламент саройида жойлашган.

Сарой қуриб битказилганидан олти йил ўтиб, 2003—2004-йиллар оралиғида ташқи лифтлар ёнида шишадан ясалган қўшимча лифтлар қурилган[23]. Бу 2004-йилда саройнинг ғарбий қанотида очилган Миллий замонавий санъат музейига ташқаридан киришни осонлаштириш учун қилинган. Худди шу даврда оммавий норозиликлардан кейин улкан байроқни кўтариш лойиҳаси бекор қилинди. Намойишлардан сўнг бино ташқарисида аллақачон кўтарилган байроқ ҳам олиб ташланган.

Сарой ичида фақат сиёсатчилар кириши мумкин бўлган ресторан қурилган. 1998-йилдан бери бинода Трансчегаравий жиноятчиликка қарши кураш бўйича Минтақавий Жануби-Шарқий Европа Кооператив Ташаббусининг (СЕCИ) офиси ҳам жойлашган[24].

2008-йилда Саройда Шимолий Атлантика Шартномаси Ташкилотининг 20-саммити бўлиб ўтди. 2010-йилда сиёсатчи Силвиу Пригоанă бинони савдо маркази ва кўнгилочар мажмуага айлантиришни таклиф қилди. Харажатларни келтириб, Пригоана Руминия парламенти янги бинога кўчиши кераклигини айтди, чунки улар улкан саройнинг атиги 30 фоизини эгаллаган. Бу таклиф Руминияда баҳс-мунозараларга сабаб бўлган бир пайтда, сиёсатчи Мирон Митреа бу ғояни „ҳазил“ деб рад этди[25].

Сарой, шунингдек, бир қанча автоспорт тадбирлари, жумладан, бутун Европадан профессионал дрифтчиларни бирлаштирган 2011-йилда Руминиядаги Дрифт Гран-приси учун ҳам замин бўлган[26].

Бино тасвирининг муаллифлик ҳуқуқи

Парламент саройи давлат маблағлари ҳисобидан молиялаштирилган ва меъморлар ижарага ишлаган бўлса-да, бош архитектор Анка Петреску вафотидан сўнг, унинг меросхўрлари Депутатлар палатасини рамзий бино тасвирларидан рухсациз фойдалангани учун судга беришди. Палата бино тасвири акс эттирилган фотосуратлар ва сувенирларни сотиш учун муаллифлик ҳуқуқини бузганликда айбланган[27]. Бошқа суд жараёнларида меросхўрлар саройни турли томонлардан тасвирлаш орқали бош архитекторга тегишли бўлган товар белгиларининг бузилишини даъво қилган[28].

Юридик экспертлар нотижорат мақсадларда рамзий бинони суратга олмоқчи бўлган сайёҳлар учун ҳеч қандай чекловлар йўқлигини таъкидлашса-да[28], Петрескунинг меросхўрлари бино тасвиридан тижорат мақсадларида фойдаланиш учун 2 % тўлов олинишини аниқ белгилаб қўйган[27]. Агар бош архитектор ва бенефициар (Руминия давлати) ўртасидаги келишув интеллектуал мулк ҳуқуқларига бағишланган бўлса ва Руминия панорама эркинлигини татбиқ этган бўлса, бундай ҳолларда муаллифлик ҳуқуқи тўғрисидаги қонун доирасини чеклаб қўйган бўлса, вазиятдан қочиш мумкин эди, деб ишонилади[28].

Техник тафсилотлар

Сарой қурилиши 1984-йилда бошланган ва дастлаб икки йил ичида якунланиши режалаштирилган эди. Лойиҳа 1990-йилгача узайтирилди, аммо шу кунгача тугалланмаган. Жами 1100 та хонадан фақат иккита катта мажлис зали ва яна 400 таси қуриб битказилди ёки фойдаланилмоқда.

Бино саккизта ер ости сатҳидан иборат бўлиб, энг чуқури ядровий бункерга эга бўлиб, асосий давлат муассасалари билан 20 км туннеллар боғланган[29]. Николай Чаушеску ядро урушидан қўрқарди. Бункер – бу 1.5 м радиация ўтказмайдиган қалин бетон деворлари. Бошпана асосий залдан – Руминиядаги барча ҳарбий қисмлар билан телефон алоқасига эга бўлган штаб-квартирадан ва уруш пайтида фойдаланиш учун давлат раҳбарияти учун бир нечта турар-жой хонадонларидан иборат.

Саройнинг майдони 365, 000 квадрат метри уни АҚШдаги Вашингтон ташқарисидаги Пентагон ва Таиланддаги Саппая-Сапасатҳандан кейин дунёдаги учинчи йирик маъмурий бинога айлантиради. Шунингдек, ҳажми бўйича энг катта бинолар қаторига киради[30]. Таққослаш учун, бино Мисрдаги Буюк Гиза пирамидаси ҳажмидан 2 % га катта[31] баъзи манбаларда уни „фир’авн“ деб аташади[32].

Парламент саройи оғирлиги туфайли ҳар йили 6 миллиметр чўкади[33]. Маълумотларни таҳлил қилган руминиялик мутахассислар саройнинг катта оғирлиги бино остидаги чўкинди қатламларининг чўкишига сабаб бўлаётганини тушунтиришди.

Материаллар

Бино деярли бутунлай Руминиядан келиб чиққан материаллардан қурилган. Бир нечта истиснолар орасида Николаэ Балсеску залининг эшиклари бор, уни Чаушеску ўзининг дўсти, Заирнинг узоқ йиллик тоталитар президенти Мобуту Сесе Секодан совға сифатида олган (ҳозирги Конго Демократик Республикаси)[34].

Материаллардан 3500 тонна кристалл – 480 та қандил, 1409 та шифт чироқлари ва нометалл ишлаб чиқарилган. 700 000 тонна пўлат ва бронза монументал эшик ва деразалар. 1, 000, 000 куб метр мармар[34] 900, 000 куб метр паркет ва ламбрлаш учун ёғоч[35] (95 % дан ортиғи маҳаллий), шу жумладан ёнғоқ, эман, гилос, қарағай, чинор. 200, 000 квадрат метр турли ўлчамдаги жун гиламлар (каттароқ гиламларнинг бир қисмини тўқиш учун дастгоҳларни бино ичига кўчириш керак эди); кумуш ва олтин каштадўзлик ва пассементериэс билан безатилган кадифе ва брокар пардалари мавжуд.

Парламент саройи турли филмларда намойиш этилган, энг машҳури 2018-йилги "Нун" даҳшатли филми. Бошқа филмлар орасида Юнус Хилл ўйнаган "Уруш итлари „; Николас Кейж ўйнаган “Нурнинг ўлими"; ва Шерон Стоун ва Энди Гарсия иштирок этган „Севги ҳақида нима“ (2022).

Шунингдек, у 2009-йилда Топ Геарнинг „Трансфагарасан автомагистралини топиш учун Руминия ГТ Роад Трип“ номли эпизодида кўриниш берган[36].

Галерея

Манбалар

  1. ↑ „Романиа cомес то термс wитҳ монумент то cоммунисм 30 еарс афтер Cеауșэсcу'с деатҳ“ (эн). тҳе Гуардиан (2019-йил 22-декабр). Қаралди: 2021-йил 19-декабр.
  2. ↑ „Палаcе оф Парлиамент - Бучарест Интернатионал Cонференcе Cентре“. Палаcе оф Парлиамент - Бучарест Интернатионал Cонференcе Cентре. Қаралди: 2021-йил 19-декабр.[сайт ишламайди]
  3. ↑ „Ҳеавиэст буилдинг“. Гуиннесс Wорлд Реcордс.
  4. ↑ „Анcа Петресcу“ (2018-йил 11-июл).
  5. ↑ 5,0 5,1 „Влад Бодоган: Арчитеcтуре оф оппрессион: ан аналйсес оф тҳе соcио-политиcал имплиcатионс беҳинд тҳе cонструcтион оф Cаса Сcâнтеии“. Павилион Магазине (2018-йил 11-июл).
  6. ↑ „Мегаломаниа луи Cеауșэсcу: доринțа де а мерге пе суб Буcуреșти șи повестеа cатаcомбелор сеcрете“ (2018-йил 11-июн).
  7. ↑ „Се мунcеа, дар се șи муреа. Повеșти cутремурăтоаре де пе șантиэреле луи Cеауșэсcу“ (2018-йил 11-июл).
  8. ↑ „Сенатул а адоптат легеа привинд инфиинтареа Музеулуи Тоталитарисмулуи Cомунист. Аcадемиа Романа ва интоcми си ун рапорт де cондамнаре а cомунисмулуи“. ҲотНеwс.ро (2015-йил 22-сентябр).
  9. ↑ „Палатул Парламентулуи, о эмблема а Буcурестиулуи“. Ҳотел-Буcурести.cом.
  10. ↑ Жоҳн Малатҳронас. „Палаcе оф тҳе дамнед диcтатор: Он тҳе траил оф Cеаусесcу ин Бучарест“. CНН (2014-йил 5-декабр). 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-июл.
  11. ↑ Рохана Русcиор. „"Cеауşима" – cум а фост демолат cартиэрул Уранус“. Десcоперă.ро (2014-йил 21-август).
  12. ↑ „Демолареа cасеи Григоре Cеркез дупă cутремурул дин 1977“ (2018-йил 11-июл). 2018-йил 11-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-июл.
  13. ↑ „Де ла Cаса Попорулуи ла Палатул Парламентулуи. Историа cлăдирии cаре а интрат де треи ори îн Cартеа Реcордурилор“. Диги24 (2013-йил 31-октябр).
  14. ↑ „Спиталул Брâнcовенесc ну требуиа сă cадă!“. Зиарул Ринг (2010-йил 22-феврал). 2017-йил 28-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-июл.
  15. ↑ „Атунcи си аcум: Cаса Попорулуи“. Метропотам (2009-йил 9-июн). 2020-йил 21-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-июл.
  16. ↑ „Тҳе Палаcе оф тҳе Парлиамент ин Бучарест“, Радио Нетҳерландс Арчивес, 19 Новембер 1997
  17. ↑ Иоан Попа. Роби пе Уранус, И, Ҳуманитас, 1992. ИСБН 973-28-0304-5. 
  18. ↑ „Şантиэреле гроазеи. Cум с-ау cонструит cу сâнге мастодонţии дориţи де Cеауşэсcу: Cаса Попорулуи, Cанал, Трансфăгăрăşан şи Биcаз“ (2018-йил 11-июл).
  19. ↑ Реалитатеа.НЕТ. „Cулиселе статулуи паралел | Деталии НЕСТИУТЕ деспре Cаса Попорулуи. А cуи а фост идеэа ридиcарии монументулуи стратегиc – Cати оамени ау мурит пе сантиэр“ (ро). Реалитатеа. НЕТ (2021-йил 20-август). Қаралди: 2022-йил 9-июн.
  20. ↑ „Şантиэреле гроазеи. Cум с-ау cонструит cу сâнге мастодонţии дориţи де Cеауşэсcу: Cаса Попорулуи, Cанал, Трансфăгăрăşан şи Биcаз“ (эн). адеварул.ро (2015-йил 1-апрел).
  21. ↑ Мургоcи. „Песте cе с-а cонструит Cаса Попорулуи. Вези имагини дин 1982“ (ро). ДCНеwс. Қаралди: 2022-йил 9-июн.
  22. ↑ „Деталии нестиуте деспре Cаса Попорулуи, cеа маи сcумпа cладире административа дин луме“. Стириле Про ТВ (2013-йил 16-май).
  23. ↑ Мариусз Cзепcзйнски. Cултурал Ландсcапес оф Пост-Соcиалист Cитиэс. Ашгате, Жуне 2008. ИСБН 978-0-7546-7022-3. Қаралди: 2022-йил 20-июл (2015-йил 26-декабрда асл нусхадан архивланган). 
  24. ↑ „Соутҳ-Эаст Эуропе Cооперативе Инитиативе (СЕCИ)“. Министрй оф Фореигн Аффаирс оф тҳе Републиc оф Сербиа. 2015-йил 2-ноябрда асл нусхадан архивланган.
  25. ↑ Маттҳеw Дай. „Ниcолаэ Cеаусесcу палаcе 'то бе турнед инто шоппинг малл'“. Тҳе Телеграпҳ (2010-йил 4-феврал).
  26. ↑ „Гуэст Блог: Дрифт.ро>> Сидеwайс ин Романиа'с Cапитал – Спеэдҳунтерс“ (эн-УС). Спеэдҳунтерс (2011-йил 29-октябр). 2019-йил 5-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 13-феврал.
  27. ↑ 27,0 27,1 „Бăтăлиа пентру имагинеа Палатулуи Парламентулуи. Деcизиа луатă де ОСИМ“. Стирилепротв.ро. Қаралди: 2018-йил 2-ноябр.
  28. ↑ 28,0 28,1 28,2 „Такинг пҳотос оф тҳе Палаcе оф Парлиамент cан бе cонсидеред иллегал“ (эн-УС). Пандеcц дпВУЭ. 2020-йил 26-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 2-ноябр.
  29. ↑ „Сеcретеле Cасеи Попорулуи | „Cеауşэсcу воиа сă умбле cу маşина пе суб Буcуреșти““. Либертатеа (2011-йил 21-феврал).
  30. ↑ „Ла плимбаре прин субсолул Cасеи Попорулуи“. Адевăрул (2010-йил 26-март).
  31. ↑ „Луcрури маи путин стиуте деспре Cаса Попорулуи – cеа маи маре cладире дин Эуропа“. Метропотам (2015-йил 4-март). 2020-йил 21-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-июл.
  32. ↑ „Cаса Попорулуи“. ТравелWорлд.ро.
  33. ↑ „Cаса Попорулуи се сcуфундă îн сол îн фиэcаре ан. Cе спун спеcиалиşтии деспре аcест "феномен"“. Гâндул (2014-йил 26-декабр).
  34. ↑ 34,0 34,1 „7 Амазинг Фаcц абоут Тҳе Палаcе оф Тҳе Парлиамент ин Бучарест“. ЁурАмазингПлаcес.cом.
  35. ↑ „Cаса Попорулуи“. 2015-йил 8-декабрда асл нусхадан архивланган.
  36. ↑ „Филминг Лоcатион Матчинг "Палаcе оф тҳе Парлиамент, Бучарест, Романиа" (Сортед бй Популаритй Асcендинг)“. ИМДб. Қаралди: 2021-йил 10-ноябр.

Ҳаволалар