Parlamentar respublika
Ижро этувчи ҳокимиятни парламент томонидан сайланадиган президент амалга оширадиган парламент республикалари
Президент республикалари
Аралаш республикалар
Конституциявий монархиялар, уларда ижро этувчи ҳокимият Бош вазир томонидан амалга оширилади
Парламентар республика – ваколатлари парламент фойдасига устун бўлган республика тури[1].
Парламентар республикада ҳукумат президент олдида эмас, балки фақат парламент олдида ҳисобот беради. Парламент ҳукуматни (ўз аъзолари орасидан) шакллантиради, унинг таркибини белгилайди ва истеъфосини қабул қилади; ҳукумат парламент олдида сиёсий жавобгарликни зиммасига олади[1].
Бошқарувнинг бу шаклида ҳукумат парламентда кўпчилик овозга эга бўлган партияларнинг депутатларидан тузилади. У парламентдаги кўпчиликнинг қўллаб-қувватлашига эга бўлгунча ҳокимиятда қолади. Парламент кўпчилигининг ишончини йўқотган тақдирда, ҳукумат ё истеъфога чиқади, ёки давлат раҳбари орқали парламентни тарқатиб юбориш ва янги сайловлар тайинланишига эришишга ҳаракат қилади.
Парламент ваколатлари
Парламент қонун чиқариш билан бир қаторда ҳукумат фаолияти устидан назорат ўрнатиш ваколатини ҳам бажаради. Шунингдек, парламент молиявий ҳокимиятга эга бўлиб, давлат бюджетини ишлаб чиқади ва тасдиқлайди, ижтимоий-иқтисодий ривожланиш йўналишларини, ички ва ташқи сиёсат курсини белгилайди. Ҳукумат парламент олдида ҳисобдордир.
Давлат бошлиғи
Бундай республикаларда давлат бошлиғи, одатда, парламент томонидан ёки парламент аъзолари билан бир қаторда федерация субектлари ёки ўзини ўзи бошқариш тизимларининг минтақавий вакиллик органлари вакилларини ўз ичига олган махсус тузилган кенгроқ ҳай’ат томонидан сайланади. Бу эса парламентнинг ижро ҳокимияти устидан назоратининг асосий тури ҳисобланади.
Масалан, Италияда республика президенти ҳар иккала палатанинг қўшма мажлисида уларнинг аъзолари томонидан сайланади, лекин бунда вилоят кенгашлари томонидан сайланган ҳар бир вилоятдан учтадан вакил сайловда иштирок этади. Германияда президент Бундестаг аъзолари ва пропорсионал вакиллик асосида ўлкалар ландтаглари (Федерал кенгаш, олмонча: Бундесрат ) томонидан сайланадиган бир хил миқдордаги шахслардан иборат Федерал йиғилиш (олмонча: Бундесверсаммлунг ) томонидан сайланади. Баъзи парламентар республикаларда президент фуқаролар томонидан сайланиши мумкин. Масалан, Австрияда президент аҳоли томонидан 6-йил муддатга, Чехияда президент аҳоли томонидан 5-йил муддатга сайланади.
Давлат бошқарувининг бу шаклида „заиф“ президент ҳақида гапиришади. Баъзан конституция парламентар республика президентига берадиган фаолиятнинг умумий йўналишлари, қоида тариқасида, ҳукумат томонидан амалга оширилади, у ўз раҳбари ёки вазири тимсолида президент актларига қарши чиқади.
Шунга қарамай, президент бундай бошқарув шаклида муайян жиддий ваколатларга эга бўлади. У қонунларни эълон қилади, фармонлар чиқаради, мукофотлайди, ҳукумат раҳбарини расман тайинлайди, маҳкумларни афв этишни амалга ошириш ҳуқуқига эга, вакиллик функсияларини ўзида сақлаб қолади, вазирлар маҳкамаси таркибини расман тасдиқлаш ҳуқуқига эга, янги чақириқ парламентнинг биринчи йиғилишини очиш ҳуқуқига эга.
Президент давлат бошлиғи бўлиб, бу ерда ижро ҳокимияти, яъни ҳукумат бошлиғи эмас. Бош вазир расман президент томонидан тайинланади, лекин у фақат парламентда кўпчилик ўринни эгаллаган фраксия раҳбари бўлиши мумкин ва ғолиб партия раҳбари бўлиши шарт эмас. Юқорида таъкидланганидек, парламентар республиканинг муҳим хусусияти шундан иборатки, ҳукумат парламентнинг ишончига сазовор бўлган тақдирдагина давлатни бошқариш ҳуқуқига эга бўлади. Лекин шундай парламентар республикалар ҳам борки, уларда президент парламент томонидан сайланади ва ҳукуматни бошқаради. Бундай давлатларга Швейсария, Жанубий Африка Республикаси, Боцвана, Мянма, Суринам ва кўплаб кичик давлатлар киради.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Кожевников В. В., Коженевский В. Б., Рыбаков В. А.. Теория государства и права. Учебник, 2019. ИСБН 5392213766.