Ziyosfera

Pascual Orozco

Пасcуал Орозcо Вáзқуэз, Жр. (замонавий ҳужжатларда, баъзан „Оросзcо“ деб ёзилади) (1882-йил 28-январ — 1915- йил 30-август) мексикалик инқилобий лидер бўлиб, у 1910-йил охирида Франсиско И. Мадерони қўллаб-қувватлаб, узоқ йиллик президент Порфириони тахтдан ағдариш учун кўтарилган.Дíаз (1876-1911). Орозcо табиий ҳарбий раҳбар эди, унинг Cиудад Жуáрездаги Федерал армия устидан қозонган ғалабаси Дíазни 1911-йил май ойида истеъфога чиқишга мажбурлашда муҳим омил бўлган. Дíаз истеъфога чиққанидан ва 1911-йил ноябрида Мадеро демократик тарзда сайланганидан сўнг, Орозcо Мадерога давлат милициясининг раҳбари сифатида хизмат қилган. Чиҳуаҳуада, Мексика инқилобидаги хизматлари учун арзимас мукофот. 16 ойдан кейин Орозcо Мадеро ҳукуматига қарши қўзғолон кўтарди ва 1912-йил март ойида Орозқуиста режасини эълон қилди. Бу Федерал Армия бостириш учун курашган жиддий қўзғолон эди. 1913-йил феврал ойида Виктория Ҳуэрта Мадерога қарши давлат тўнтаришига раҳбарлик қилганида, Мадеро ўлдирилди, Орозcо Ҳуэрта режимига қўшилди. Орозcонинг Мадерога қарши қўзғолони унинг инқилобий обрўсига бироз путур этказди, аммо кейинчалик Ҳуэртани қўллаб-қувватлади. унга нисбатан нафратни кучайтирди.Мексикалик исёнчи: Пасcуал Орозcо ва Мексика инқилоби.

Пасcуал Орозcо Васкес, Жр.
Орозко тахминан 1913-йил

Ёшлиги

Орозcо Чиҳуаҳуа штатининг Герреро штатидаги Сан-Исидро яқинидаги Санта Инес ҳаcиэнда шаҳрида ўрта синф оиласида туғилган. Унинг отаси Паскуал Орозcо Ср[1] Унинг онаси Амада Орозcо й Васкес[1] (1852-1948); Васкес оиласи иккинчи авлод баск муҳожирлари эди[2] Оила бой эмас эди, лекин отаси қишлоқ дўконини бошқарган ва кичик офис эгаси бўлган маҳаллий жойда турар эди[3]. Кичик Паскуал маҳаллий давлат мактабида таҳсил олган ва мулетер бўлиб ишлай бошлаган[4] бу амалий иш Мексика шимолида юк ташишда муҳим бўғин бўлган ва инқилобчи сифатида унга эрлар ҳақида чуқур билим берган. Орозcо, шимолий инқилобчи Панчо Вилла сингари, чет элга тегишли кон компаниялари билан ишлаган[5].

Виcториано Ҳуэрта (чапда) ва Пасcуал Орозcо (ўнгда).

Инқилобчи бўлиш

Чиҳуаҳуа тоғли минтақасида „1910-11-йилларда таниқли раҳбар узун бўйли, бақувват, жим йигит Паскуал Орозcо эди“. У Авраам Гонсалес томонидан Франсиско И. Мадеронинг ишига ёлланганидан кейин тезда машҳурликка эришди. Орозcо Порфирио Дíазнинг қаттиқ рақиби эмас, балки маҳаллий кучли одам Хоакин Чавес, Чиҳуаҳуадаги асосий куч эгаси Крел-Терразас оиласининг мижози эди. Эрта жангдан кейин унинг биринчи ҳаракатларидан бири Чавеснинг уйини талон-торож қилиш эди[6]

Ўша йилнинг 31-октябрида Орозcо Герреро муниципалитетидаги инқилобий кучлар қўмондонлигига тайинланди. У ўз кучларини Дíаз содиқларига қарши бир қатор ғалабаларга олиб келди ва йил охирига келиб штатнинг катта қисми инқилобчилар қўлида эди. Ўша пайтда Орозcо Чихуахуада қаҳрамон бўлган. Мадеро уни полковник, 1911-йил март ойида эса бригада генерали лавозимига кўтарди.Бу кўтарилишлар ҳеч қандай ҳарбий билим ёки ҳарбий тайёргарликсиз олинган.

Виcториано Ҳуэрта (чапда) ва Пасcуал Орозcо (ўнгда).

1910-йил 31-октябрда у Герреро округидаги Порфирио Дíазга қарши қайта сайловлар клубининг жефе револуcионарио (инқилоб раҳбари) номини олди.Уруш бошланганидан бир ҳафта ўтгач, у генерал Хуан Наваррога қарши биринчи ғалабасини қўлга киритди. 1911-йил 2-январда Cаñóн -дел-Мал-Пасода федерал қўшинларга пистирма уюштиргандан сўнг, у ўлган аскарларни ечинтириб, кийим-кечакларини „Аҳí те ван лас ҳожас, мáндаме мáс тамалес“ ёзуви билан Президент Дíазга юборишни буюрди. („Мана, ўрамлар, менга кўпроқ тамалес юборинг.“)[7]

1911-йил 10-майда Орозcо ва полковник Панчо Вилла Мадеро буйруғига қарши Cиудад Жуáрезни эгаллаб олишди[8]. Дíазни ағдариш учун курашган инқилобчилар учун Cиудад Жуáрездаги ғалаба Дíазни президентликдан истеъфога чиқишга мажбур қилди. Бироқ, Федерал армияни мағлубиятга учратган инқилобчиларни хафа қилган Мадеро, инқилобчи жангчиларни хафа қилган ҳокимиятни топшириш учун Диаз режими билан музокараларга киришди. Cиудад Жуáрез шартномаси Дíаз ва унинг вице-президентининг истеъфога чиқишини белгилаб, уларга сургунга кетишга рухсат берди; Диазнинг яқин доирасига кирмаган дипломат ва ҳуқуқшунос Франсиско Леон де ла Барра бошчилигида Муваққат президентликни ташкил этиш. Энг даҳшатлиси шундаки, шартнома Федерал армияни дахлсиз сақлаб қолди ва Мадеро томонига муваффақият келтирган инқилобий кучларни демобилизация қилишга чақирди.

Мадеро томонидан Диаз режими билан келишувга эришилгандан сўнг, Орозcо кончилик, чакана савдо ва транспорт билан шуғулланадиган бизнес манфаатларига мурожаат қилди[9].

Мадеро билан танаффус

Диаз йиқилганидан сўнг, Орозcо Мадеро уни вазирлар маҳкамасига ёки штат губернаторлигига ном бермаганидан норози бўлди. Орозcо, айниқса, Мадеро инқилоб бошида ваъда қилган бир қатор ижтимоий ислоҳотларни амалга оширмаганидан хафа бўлди. Орозcо Мадерони ағдариб ташлашга ёрдам берган Дíазга жуда ўхшаш деб ҳисобларди. Кейин Орозcога Чиҳуаҳуа губернаторлиги таклиф қилинди[10], у рад этди ва Мадеро ниҳоят федерал ҳукуматдан истеъфосини қабул қилди.

Диаз истеъфога чиқиш ҳақида ариза берганида, Орозcо нисбатан кичик лавозимга, Чихуахуа штатидаги федерал қишлоқ полицияси (Лос Руралес) қўмондони этиб тайинланди. 1911-йил июн ойида Орозcо Франсиско И. Мадерога қарши бўлган Cлуб Индепендиэнте Чиҳуаҳуэнсе ташкилоти учун Чиҳуаҳуа губернатори лавозимига номзод бўлишга қарор қилди. Инқилобий иэрархия томонидан кўплаб маслаҳатлар олгандан сўнг, Орозcо 1911-йил 15-июлда ўз номзодликдан воз кечишга мажбур бўлди. Кейинчалик у жанубда Эмилиано Запата билан жанг қилаётган қўшинларга қўмондонлик қилиш илтимосини рад этди.

1912-йил 3-мартда у президент Мадеро ҳукуматига қарши қўзғолон кўтариш ниятида эканлигини эълон қилди. Орозcо ўз қўзғолонини ўзининг мол-мулки ва мусодара қилинган чорва моллари ҳисобидан молиялаштирди, у қўшни АҚШнинг Техас штатида сотган ва у ердан 1912-йил март ойида АҚШ президенти Wиллиам Тафт томонидан эълон қилинган эмбаргодан кейин ҳам қурол ва ўқ-дорилар сотиб олган.

Мадерога қарши қўзғолон

Орозcо қўзғолони пайтида Чиҳуаҳуадаги Мексика қўшинлари

1912-йил 3-мартда Орозcо Мадеро ҳукуматига қарши расмий қўзғолон кўтаришга қарор қилди. Орозкисталар ва Колорадолар („Ред Флаггерс“) номи билан танилган Орозcо кучлари генерал Жосé Гонзáлез Салас бошчилигидаги Федерал армияни мағлуб этди. Орозcонинг ўз режимига потенциал хавф туғдиришини кўриб, Мадеро Орозcо қўзғолонини тўхтатиш учун генерал Виcториано Ҳуэртани истеъфога чиқарди. Ҳуэрта қўшинлари Конехосда орозкисталарни мағлуб этишди, Реллано ва Бачимба ниҳоят Cиудад Жуáрезни эгаллаб олишди[11].

Ожинагада яраланганидан кейин Орозcо Қўшма Штатларга қочишга мажбур бўлди.  Лос-Анжелесда бир неча ой яшаб, биринчи амакиваччаси Теодора Васкес Молинар Гонсалес (1879-1956) ва турмуш ўртоғи Cарлос Дíаз-Ферралес Гонзáлез (1878-1953) билан Чиҳуахуага қайтишга муваффақ бўлди, аммо жуда касал бўлди., даврий ревматизм тутқаноқлари билан таъсирланган. 

1913-йил бошида Ҳуэрта ўзини Мексика Президенти этиб тайинлаганидан сўнг, Орозcо агар Ҳуэрта баъзи ислоҳотларга рози бўлса, уни қўллаб-қувватлашга рози бўлди (масалан, ҳаcиэнда ишчиларига компания дўконида эмас, балки қаттиқ пулда тўлаш).  Ҳуэрта рози бўлди. Орозcо Мексика шимолидаги Ҳуэртани сиқиб чиқаришга ҳаракат қилган Конституциявий армияга қарши кампанияларни бошқарган. Орозcонинг муваффақиятлари кўтарилишларга олиб келди. Мексиканинг барча федерал кучларининг генерал қўмондони сифатида у инқилобчиларга, шу жумладан Панчо Виллага қарши ҳужумларни бошқарган ва дивизия генерали даражасига кўтарилган. Орозcо Конституциявий армияни Сюдад Cамарго, Мапула, Санта Росалия, Закатакас ва Торреонда мағлуб этди. Унинг бу инқилобий кучга қарши муваффақиятлари билан уларнинг унга хиёнаткор сифатида қарши курашлари келди[11].

Ҳуэрта қулаганидан сўнг, Орозcо янги президент Франсиско С. Карвахал ҳукуматини тан олишдан бош тортганини эълон қилди, уни Мадерога ўхшаш деб ҳисоблади.  Ўз маблағлари ҳисобидан қўзғолон кўтаргандан сўнг, у Гуанажуатода олиб борди ва у ерда конституциячиларга қарши бир неча бор ғалаба қозонди, у чекинишга мажбур бўлди, чунки у ғалаба қозониш учун этарли ишчи кучи йўқ эди.  У яна сургунга мажбур бўлди ва номини олди  ] „Олий ҳарбий қўмондон.“ 

Орозко ва Ҳуэрта

Виcториано Ҳуэрта (чапда) ва Пасcуал Орозcо (ўнгда).

Генерал Ҳуэрта казармасидан сўнг (Ўн фожиали кун), Орозcо Мадеро ва Пино Суáрез нинг ўлдирилиши ҳақида билиб, ўз вакиллари билан учрашди. 1913-йил 7 мартдан бошлаб Орозкиста қўшинлари тартибсиз милиция таркибига киритилди[12].

Қўшма Штатларда уй қамоғи

Виcториано Ҳуэрта (чапда) ва Пасcуал Орозcо (ўнгда).

Ню-Ёркда Орозcо ва Ҳуэрта Мексикани қайтариб олиш режаларини якунладилар. 1915-йил 27-июн куни поездда Эл-Пасога кетаётиб, иккаласи Техаснинг Нюман шаҳрида ҳибсга олинди ва АҚШнинг бетарафлик қонунларини бузиш учун фитна уюштиришда айбланди. У Техас штатидаги Ваёминг авеню Эл-Пасо 1315-уйда жойлашган оиласининг уйида уй қамоғига олинди, аммо қочишга муваффақ бўлди. 

Орозcонинг охирги сафари

Орозcо Сиэрра Бланкага режалаштирилган қочишни муваффақиятли амалга оширди, у ерда у раҳбарлар ва бўлажак вазирлар маҳкамаси аъзолари (Генерал Жосé Делгадо, Чристофоро Cабаллеро, Мигел Терразас ва Андреас Сандовал) билан учрашди. АҚШнинг расмий ҳисоботида айтилишича, Орозcо ва унинг одамлари Диcк Лавнинг ранчосидан ўтиб, ошпазни унга овқат тайёрлашга ва отларига боришга мажбурлаганлар, Орозcо ва унинг одамлари эса Ловенинг молларини ўғирлашга тайёрланишган. Эгаси етиб келгач, чорвадорнинг отларига миниб қочиб кетишди. Бу фактлар кўпинча баҳс-мунозараларга сабаб бўлади, чунки бошқа ҳисобларда отлар Орозcога тегишли бўлган деб ишонилади ва Севги Орозcони олдинги низо учун қасос олиш учун тузган. Лове ўз айбловларини 13-отлиқ полкининг 26 аъзосини, 8 маҳаллий депутатни ва 13 Техас Рейнжерсни уларнинг иштирокини таъминлаш учун исмини айтиб ўтмаган сирли от ўғриларини таъқиб қилишга кўндириш учун фойдаланган. Қувғинда бўлганлар Ван Ҳорн тоғларидаги Олий ёлғизликдан ғарбдаги Стефан танкига тўпланишди. Орозcо ва унинг тўрт кишиси (Делгадо, Кабалеро, Терразас ва Сандовал) Стефан танки устидаги қути канёнида қароргоҳ қуришган эди. уларни ўлдирди. Мексикалик версияда айтилишича, Орозcо Лове ва унинг одамлари томонидан ўз отларини ўғирлашига қаршилик кўрсатиш учун ўлдирилган[13].7-октябрда 40 дан ортиқ америкаликларга қарши маҳаллий суд мажлиси бошланди, аммо суд иштирок этган одамларни барча айбловлар бўйича айбсиз деб топди.

Шахсий ҳаёти

Кичик Паскуал Рефугиа Фриасга турмушга чиқди ва ўзининг ёшлигини давлатнинг тоғ-кон фирмалари ўртасида қимматбаҳо металларни ташишга бағишлади. У, шунингдек, Мексика инқилобида Виллиста армиясида полковник сифатида қатнашганМахимиано Мáрқуэз Орозcо нинг амакиси эди. 20-асрнинг биринчи йилларида у ака-ука Флорес Магоннинг ғоялари билан шуғулланади ва 1909-йилда Мексика инқилобининг яқинлашиб келаётган авж олиши муносабати билан АҚШдан қурол-яроғ олиб кела бошлади.

1915-йил 3-сентябрда Орозcонинг жасади унинг рафиқаси қарори билан Техаснинг Эл-Пасо шаҳридаги Конкордия қабристонидаги масон холдинги омборининг 13-космосига қўйилди, тўлиқ мексикалик генерал кийимида, тобути олдида Мексика байроғи ўралган ҳолда. уч минг издошлари ва мухлислари. 1925-йилда унинг қолдиқлари ўзининг Чиҳуаҳуа штатига қайтарилди ва Чиҳуаҳуадаги Ротонда де лас Персонас Илустрес (Машҳур шахслар Ротунда),Пантеóн де Долорес, дафн қилинди[14].

Оммавий маданиятда

  • Орозcо Жеймс Карлос Блейкнинг "Тҳе Фриэндс оф Панчо Вилла" (1996) романида қаҳрамон сифатида намоён бўлади.
  • Мексиканинг „Панчо Вилла й ла Валентина“ (1960) филмида Орозcо ролини мексикалик актёр Артуро Мартинес ижро этади.

Яна қаранг

  • Мексика инқилоби

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Протестанц анд тҳе Мехиcан Револутион: миссионариэс, министерс, анд соcиал чанге бй Дебораҳ Ж. Балдwин, п.76
  2. ↑ Мехиcан Ребел; Пасcуал Орозcо анд тҳе Мехиcан Револутион, 1910-1915, п. 15
  3. ↑ Книгҳт, Алан. Тҳе Мехиcан Револутион, вол. 1, п. 176.
  4. ↑ Гриэб, Кеннетҳ Ж. „Пасcуал Орозcо, Жр.“ ин Энcйcлопедиа оф Латин Америcан Ҳисторй анд Cултуре, вол. 4, п. 241. Неw Ёрк: Чарлес Сcрибнер’с Сонс 1996.
  5. ↑ Книгҳт, Алан. Тҳе Мехиcан Револутион вол. 1, Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс 1986, п. 141, 176.
  6. ↑ Книгҳт, Тҳе Мехиcан Револутион, вол. 1. п. 176.
  7. ↑ ОРОЗCО, ПАСCУАЛ, ЖР. | Тҳе Ҳандбоок оф Техас Онлине| Техас Стате Ҳисториcал Ассоcиатион (ТСҲА)
  8. ↑ Книгҳт, Тҳе Мехиcан Револутион вол. 1, п. 229.
  9. ↑ Книгҳт, Тҳе Мехиcан Револутион вол. 1, п. 305.
  10. ↑ Ҳериберт вон Феилитзсч, Ин Плаин Сигҳт: Фелих А. Соммерфелд, Спймастер ин Мехиcо, 1908 то 1914, Ҳенселстоне Верлаг ЛЛC., Амиссвилле, ВА, 2012, п. 165
  11. ↑ 11,0 11,1 Гриэб, „Пасcуал Орозcо, Жр.“, п. 241.
  12. ↑ Алеж. „Пасcуал Орозcо, ҳéроэ полéмиcо“ (эн). Эл Ҳералдо де Чиҳуаҳуа. Қаралди: 2020-йил 2-октябр.
  13. ↑ Мичаэл Меер, Мехиcан Ребел 1967, п132
  14. ↑ Осорио Зúñига, „Пасcуал Орозcо Вáзқуэз, Жр.“, п. 1037.

Қўшимча ўқиш

  • Cабаллеро, Раймонд. Пасcуал Орозcо, ¿Ҳéроэ й траидор?. Мéхиcо, Д.Ф.: Сигло ХХИ Эдиторес, 2020. 
  • Cабаллеро, Раймонд. Орозcо, Тҳе Лифе анд Деатҳ оф а Мехиcан Револутионарй. Норман, ОК: Университй оф Оклаҳома Пресс, 2017. 
  • Cабаллеро, Раймонд. Лйнчинг Пасcуал Орозcо, Мехиcан Револутионарй Ҳеро анд Парадох. Cреате Спаcе, 2015. ИСБН 978-1514382509. 
  • Меер, Мичаэл C.. Мехиcан Ребел: Пасcуал Орозcо анд тҳе Мехиcан Револутион, 1910-1915. Линcолн, НЕ: Университй оф Небраска Пресс, 1967. 
  • вон Феилитзсч, Ҳериберт. Фелих А. Соммерфелд: Спймастер ин Мехиcо, 1908 то 1914. Амиссвилле, Виргиниа: Ҳенселстоне Верлаг, 2012. ИСБН 9780985031701. 

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Pascual_Orozco" dan olindi