Ziyosfera

Pashtuniston (Pushtuniston)

Паштунистон — ҳозирги Афғонистон ва Ғарбий Покистоннинг туб аҳолиси паштунлар яшайдиган тарихий ҳудуд. Унда паштун маданияти, пашту тили ва паштун миллий ўзига хослиги асос бўлган.[4][5][6] Минтақа учун тарихан қўлланган муқобил номларга Паштунхва (پښتونخوا) киради), Пахтунистон[7] ёки Патанистон[8][9]. Паштунистон шимолда Туркистон, шимоли-шарқда Кашмир, шарқда Панжоб ва жанубда Балужистон географик раёнлари билан чегарадош[10].

Паштунистан

پښتونستان
тарихий ҳудуд
Аҳолиси
 (2012)
 тах. 42–50 миллион[1][2][3]

1893-йилда Ҳиндистонда Британия ҳукмронлиги даврида Мортимер Дюранд Катта ўйин даврида Афғонистон Амирлиги ва Британия Ҳиндистони ўртасидаги таъсир доираларининг чегараларини белгилаб берган ва тарихий Паштун ҳудудининг ярмини Британия мустамлакачилиги остида қолдириб, Дюранд чизиғини чизган; Дюранд чизиғи энди Афғонистон ва Покистон ўртасидаги халқаро тан олинган чегарани ташкил қилади[11]. Анъанавий паштун ватани Афғонистондаги Амударёнинг жанубидаги ҳудудлардан Покистондаги Ҳинд дарёсининг ғарбидаги ҳудудларгача чўзилган; У асосан Афғонистоннинг жануби-ғарбий, шарқий ва баъзи шимолий ва ғарбий туманларини ҳамда Покистондаги Хайбер-Пахтунхва ва шимолий Балужистонни ўз ичига олади.[12]

ХВИ аср инқилобий етакчиси вазиристонлик Боязид Пир Рошан ва ХВИИ асрда яшаган “жангчи-шоир” Хушхолхон Хаттак минтақада Бобурийлар давлатига қарши жанг қилиш учун паштун қўшинларини тўплади. Бу даврда Паштунистоннинг шарқий қисмлари мўғуллар, ғарбий қисмлари эса Сафавийлар давлати томонидан бошқарилган. Паштунистон 1-марта 1709-йилда, Мирвайс Хотак Лой Қандаҳорда Сафавийларга қарши муваффақиятли қўзғолон кўтарганида автоном мақомга эга бўлди. Паштунлар кейинчалик Дурронийлар сулоласига асос солган ва 1747-йилда Афғонистон империясини барпо этган Аҳмадшоҳ Дурроний бошчилигида бирликка эришдилар. Шунга қарамай, ХИХ асрда Афғонистон империяси ўзининг шарқий ҳудудининг катта қисмини Сикх империясига, кейинроқ Британия империясига бой берди. Паштун миллатига мансуб Ҳиндистон мустақиллик фаоллари орасида Абдул Ғаффор Хон, Абдул Самад Хон Ачакзай ва Мирзали Хон бор. Абдулғаффорхоннинг Худай Хидматгар ҳаракати Ҳиндистоннинг ҳинду-мусулмон диний йўналишлари бўйича бўлинишига кескин қарши эди[13][14][15]. Ҳиндистон Миллий Конгресси Худай Хидматгар раҳбарлари билан маслаҳатлашмасдан бўлиниш режасини қабул қилганлигини эълон қилганида, Хон қатъий келишмовчиликни билдирди[16]. Банну резолюциясига қарамай, Худай Хидматгар ҳаракати паштунлар кўп бўлган Шимоли-ғарбий чегара вилояти (НWФП) мустақил Паштун давлатига айланишини талаб қилган бўлса ҳам, НWФП 1947-йилги НWФП референдумидан кейин Покистон Доминионига қўшилди[17][18]. НWФП референдуми Худай Хитматгар томонидан бойкот қилинди, Хон ва унинг укаси, ўша пайтдаги Бош вазир Хон Абдул Жаббор Хон томонидан рад этилди, улар сайловчиларга НWФПни мустақил давлат қилиш ёки уни мустақил эмас, балки Афғонистон билан бирлаштириш имкониятини бермаслигини таъкидладилар. Ҳиндистон ёки Покистон.[19][20] Кейинчалик Хон “Паштунистон ҳеч қачон ҳақиқат бўлмаган” ва мустақил Паштунистон ғояси ҳеч қачон паштунларга ёрдам бермаслигини ва улар учун фақат азоб-уқубат келтиришини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, “Афғонистоннинг кейинги ҳукуматлари бу ғоядан фақат ўз сиёсий мақсадлари учун фойдаланган”. Бошқа томондан, Мирзали Хон ва унинг издошлари Покистонни тан олишдан бош тортдилар ва Гурвекдаги базасидан Покистон ҳукуматига қарши партизан урушини давом эттирдилар.[21][22] Ваҳоланки, Паштунларнинг Покистон давлати ва ҳукуматидаги иштирокининг кучайиши 1960-йилларнинг охирига келиб айирмачи Паштунистон ҳаракатини қўллаб-қувватлашнинг йўқолишига олиб келди. 1969-йилда Сват, Дир, Читрал ва Амб автоном князлик штатлари Покистон НWФПга бирлаштирилди. 2018-йилда Афғонистон билан автоном буфер зонаси бўлган паштунлар кўпчиликни ташкил этувчи Федерал бошқариладиган қабила ҳудудлари ҳам Хайбер-Пахтунхва провинсиясига (илгари НWФП сифатида танилган) бирлаштирилиб, минтақани Покистон билан тўлиқ интеграциялашган[23].

Атаманинг келиб чиқиши

Ўрта асрлар мобайнида ва ХХ асргача минтақа учун ишлатилган ном Афғонистон эди. Афғонистон ўзининг этник келиб чиқишига кўра афғонлар бўлган бу заминга ишора бўлса, Паштунистон тили билан бу заминга ишорадир. Бу ернинг Афғонистон номи билан тилга олиниши Паштунистон номидан олдин ҳам тилга олинган бўлиб, бу ҳақда Аҳмад Шоҳ Дурроний ўзининг машҳур қўшиқларида, ВИ аср ҳинд астрономи Варахамиҳира, ВИИ асрда[24] хитойлик зиёратчи Сюан Сзян, ХИВ асрда марокашлик олими Ибн Баттута, Бобурийлар императори Бобур, ХВИ аср тарихчиси Фиришта ва бошқалар тилга олган.

Паштуча номи пуштуча: پښتونستان‎‎ (Наскҳ)) асли ҳинд тилидаги "Патҳанистан" сўзидан пайдо бўлган (Ҳиндустани : پٹھانستان (Насталеэқ), पठानिस्तान (Деванагари))[25][26][27]. Паштунистон тушунчаси "Пахтунхва" атамасидан илҳомланган[25]. Британиялик ҳинд раҳбарлари, жумладан, Худай Хидматгар минтақага нисбатан "Патанистан" сўзидан фойдаланишни бошладилар ва кейинчалик "Паштунистон" сўзи машҳур бўлди[25][26].

Маҳаллий халқ

Паштун болалари, Паштунистон вилоятининг туб аҳолиси

Паштунистоннинг туб аҳолиси ёки туб аҳолиси - паштунлар (шунингдек, пахтунлар, патанлар ва тарихан этник афғонлар сифатида ҳам танилган), эроний этник гуруҳ. Улар Афғонистондаги энг катта этник гуруҳ, Покистонда эса 2-ўринда туради. Паштунлар асосан Афғонистоннинг жануби ва шарқида тўпланган, аммо мамлакатнинг шимолий ва ғарбий қисмларида озчилик гуруҳи сифатида мавжуд. Покистонда улар ғарбий ва шимоли-ғарбда тўпланган бўлиб, асосан Хайбер-Пахтунхва ва шимолий Балужистонда истиқомат қилади. Бундан ташқари, Паштунлар жамоалари Покистоннинг Синд, Панжоб, Гилгит-Балтистон каби бошқа қисмларида ва мамлакат пойтахти Исломободда жойлашган. Белгиланган Паштунистон минтақасида сўзлашадиган асосий тил - пашту, ундан кейин балуж, ҳиндко, гожри ва урду тиллари.

Паштунлар паштунларнинг маҳаллий маданияти бўлган паштунволий тилини қўллашади, бу исломгача бўлган ўзига хослик кўплаб паштунлар учун аҳамиятли бўлиб қолмоқда ва Паштунистон муаммосини сақлаб қолган омиллардан бири ҳисобланади. Паштунлар сиёсий жиҳатдан Покистон ва Афғонистон ўртасидаги Дюранд чизиғи билан ажратилган бўлса-да, ФАТА ҳудуди ва Афғонистоннинг қўшни вилоятларидан келган кўплаб паштун қабилалари чегарани эътиборсиз қолдиришади ва тўйларда, оилавий тадбирларда қатнашиш ва байрам қилиш учун нисбатан осонлик билан олдинга ва орқага ўтишади. жирғалар деб аталадиган қўшма қабила кенгашларида иштирок этади[28]. Бу террорга қарши урушдан олдин кенг тарқалган бўлса-да, бироқ ФАТАда ўтказилган бир нечта ҳарбий операциялардан сўнг, бу трансчегара ҳаракати ҳарбийлар томонидан текширилади ва ўтмиш билан солиштирганда анча кам учрайди.

Манбаларга кўра, этник паштунлар Афғонистон аҳолисининг 42-60% ни,[29][30][31][32][33][34] қўшни Покистонда эса улар 200 миллионлик аҳолининг 15,42%ини ташкил этади, бу Покистоннинг бошқа шаҳарлари ва вилоятларидаги паштун диаспорасини ўз ичига олмайди[35]. Покистоннинг Хайбер-Пахтунхва вилоятида 1998-йил ҳолатига кўра, пашту тилида сўзлашувчилар аҳолининг 73%дан ортиғини ташкил қилади[36].

Милоддан аввалги 500-йилларда бу ҳудуд Арахосия сифатида қайд этилган ва Пактянлар деб номланган халқ яшаган.

Милоддан аввалги 2-минг йилликдан бошлаб ҳозирги паштун халқи яшайдиган ҳудудни Қадимги Эрон халқлари, Мидия, Аҳамонийлар, Юнонлар, Мавриялар, Кушонлар, Эфталитлар, Сосонийлар, Араб мусулмонлари, Турклар, Бобурийлар давлати ва бошқалар босиб олган. Сўнгги йилларда Ғарб дунёси одамлари ушбу ҳудудни номинал равишда ўрганишди[37][38][39].

Араб мусулмонлари ВИИ асрда келиб, маҳаллий паштун халқига ислом динини кирита бошладилар. Кейинчалик Паштунистон ҳудуди асосий пойтахти Ғазнада бўлган туркий Ғазнавийлар қўлига ўтди, Лаҳор эса иккинчи энергия уйи бўлиб хизмат қилди. Ўшанда Ғазнавийлар империяси Афғонистоннинг бугунги Ғўр шаҳридан Ғўрийлар томонидан босиб олинган. Чингизхон қўшини ХИИИ асрда етиб келди ва шимолдаги шаҳарларни вайрон қила бошлади, Паштунлар ҳудуди эса Деҳлининг Халжи сулоласи томонидан ҳимоя қилинди. ХИВ-ХВ асрларда Бобур 1504-йилда Кобулни қўлга киритгунга қадар темурийлар сулоласи яқин атрофдаги шаҳар ва қишлоқларни назорат қилиб турди.

Деҳли султонлиги ва сўнгги Афғон империяси

ХХ аср афғон рассоми Абдул Ғафур Брешна томонидан 1747-йилда Аҳмад Шоҳ Дурронийнинг тож кийиш маросими .

Деҳли султонлиги даврида минтақада асосан афғон ва турли хил, асосан сунний, ҳанафий-фиқҳий йўналишдаги туркий[40][41] Ҳиндистоннинг Деҳли шаҳридан келган сулолалар ҳукмронлик қилган. Паштунларнинг илк миллатчиси "Жангчи шоир" Хушхол Хон Хаттак бўлиб, у Бобурийлар давлати императори Аврангзеб томонидан паштунларни бобурийлар ҳукмронлигига қарши исён кўтаришга урингани учун қамоққа ташланган, бироқ умумий тилга эга бўлишларига ва умумий аждодга ишонишларига қарамай, паштунлар биринчи марта ХВИИИ асрда бирликка эришдилар. Паштунистоннинг шарқий қисмлари Бобурийлар давлати томонидан, ғарбий қисмлари эса энг шарқий вилоятлари сифатида Форс Сафавийлари томонидан бошқарилган. ХВИИИ аср бошларида Мирвайс Хотак бошчилигидаги пуштун қабилалари Қандаҳор шаҳрида Сафавийларга қарши муваффақиятли қўзғолон кўтардилар. Бир қатор воқеалар занжирида у Қандаҳор ва ҳозирги Афғонистон жанубидаги бошқа ҳудудларни мустақил деб э’лон қилди. 1738-йилга келиб Муғаллар империяси қаттиқ мағлубиятга учради ва уларнинг пойтахти янги Эрон ҳукмдори кучлари томонидан талон-тарож қилинди; ҳарбий даҳо ва қўмондон Нодир Шоҳ. Форс, туркман ва кавказ қўшинларидан ташқари Нодирга ёш Аҳмадшоҳ Дурроний ва ҳозирги Афғонистон ҳудудидан 4000 нафар яхши тайёрланган Абдали Пуштун қўшинлари ҳамроҳлик қилган[42].

1747-йилда Нодир Шоҳ вафотидан ва унинг улкан империяси парчаланганидан сўнг, Аҳмадшоҳ Дурроний ўзининг катта ва қудратли Дурроний империясини яратди, унга замонавий Афғонистон, Шимолий-Шарқий Эрон, Синд, Панжоб, Балужистон ва Кашмир киради. Аҳмадшоҳ Дурронийнинг машҳур қўшиғида халқнинг Қандаҳор вилояти билан алоқаси тасвирланган:

"Да Дили такҳт ҳераума чеҳ раяд кам зама да кҳкуле Пукҳтункҳwа да гҳре сароона". Таржимаси: "Мен гўзал Пахтунхванинг тоғ чўққиларини эслаганимда Деҳли тахтини унутаман."

Сўнгги Афғон империяси 1747-йилда ташкил топган бўлиб, у барча турли хил паштун қабилалари ва бошқа кўплаб этник гуруҳларни бирлаштирган. Пешовар атрофидаги Паштунистон вилоятининг бир қисми ХИХ асрнинг бошларида Ранжит Сингх ва унинг сикх қўшини томонидан босиб олинган, бироқ бир неча йил ўтиб улар шарқдан Паштунистон ҳудудига етиб борган янги қудратли империя Британия Раж томонидан мағлубиятга учраган.

Европа таъсири

Подшоҳ Омонуллахон, Ҳабибуллахоннинг ўғли ва Абдурраҳмонхоннинг набираси.

Дурронийлар сулоласининг таназзулга учраши ва Афғонистонда янги Баракзай сулоласининг ўрнатилишидан сўнг, паштун доменлари Жанубий Осиёнинг Панжоб минтақаси ва Балужистон минтақаси каби бошқа қисмлари устидан назоратни инглизларга йўқотиб қўйганлиги сабабли қисқара бошлади. инглиз-афғон урушлари Россия империяси ва инглизлар ўртасида олиб борилган умумий империалистик Катта ўйиннинг бир қисми сифатида олиб борилди. Камбағал ва денгизга чиқиш имконияти йўқ, янги туғилган Афғонистон ўз ҳудудини ҳимоя қила олди ва уларни бир-бирига қарши ишлатиб, иккала томонни ҳам четлаб ўтди. 1893-йилда уларнинг таъсир доираларини чегаралаш йўлининг бир қисми сифатида афғон "темир" Амир Абдурраҳмон ва Британия вице-қироли Мортимер Дюранд ўртасида Дюранд чизиғи шартномаси имзоланди. 1905-йилда Шимолий-ғарбий чегара вилояти (ҳозирги Хайбер-Пахтунхва) ташкил этилди ва у Британия доменидаги пуштунлар кўп бўлган ҳудудларга тўғри келди. ФАТА ҳудуди Британия ҳукмронлигини ҳеч қачон тўлиқ қабул қилмаган ва қўзғолонларга мойил бўлган паштун қабилаларини янада тинчлантириш учун яратилган, Пешовар шаҳри эса тўғридан-тўғри Британия протекторати давлатининг бир қисми сифатида бошқарилган ва федерал қонун устуворлигига тўлиқ интеграциялашган. минтақани ривожланган дунё билан бир даражага олиб чиқиш учун аҳолига қулайлик яратиш ва темир йўл, йўл инфратузилмаси ҳамда таълим муассасаларини қуриш.

Абдулғаффорхон (чапда) Маҳатма Ганди ва Кастурба Ганди билан

Биринчи жаҳон уруши пайтида Афғонистон ҳукумати Усмонли Туркия ва Германия томонидан Ниэдермаер-Ҳентиг миссияси орқали халифа номидан жиҳодда марказий иттифоқчиларга қўшилиш учун алоқага чиқди; Айрим инқилобчилар, қабилалар ва афғон раҳбарлари, жумладан, амирнинг укаси Насруллохон ҳам делегацияни қўллаб-қувватлаб, амирдан жиҳод эълон қилишини истадилар. Козимбек форсча Халифадан ферман кўтарди. У "Паштунистон аҳолиси"га қаратилган эди. Унда айтилишича, инглизлар мағлубиятга учрагач, “Жаноб ҳазратлари Халифа иттифоқдош давлатлар билан келишилган ҳолда бирлашган Паштунистон давлатининг мустақиллиги учун кафолат олади ва унга ҳар томонлама ёрдам беради. Шундан кейин мен Паштунистон давлатига ҳеч қандай аралашувга йўл қўймайман”. (Аҳмад Чағарзай; 1989; бет.138–139). Бироқ уринишлар муваффақияцизликка учради ва Афғонистон амири Ҳабибуллахон Биринчи жаҳон уруши давомида Афғонистоннинг бетарафлигини сақлаб қолди.

Худди шундай, 1942-йилги Криппс миссияси ва 1946-йилги Вазирлар Маҳкамасининг Ҳиндистондаги миссияси давомида Афғонистон ҳукумати Ҳиндистоннинг мустақиллиги ҳақидаги ҳар қандай мунозаралар Афғонистоннинг ШҒЖВ келажагидаги ролини ўз ичига олиши кераклигини таъминлашга бир неча бор уринишлар қилди. Британия ҳукумати афғонни уларнинг ролини рад этишига ишонтириш ва НWФП Британия Ҳиндистонининг ажралмас қисми эканлигини таъкидлаш ўртасида иккиланиб қолди[43].

Иккинчи Жаҳон уруши пайтида фашистлар Германияси ҳукумати Ҳиндистондаги ўз доменининг шимоли-ғарбий қисмида Британия назоратини беқарорлаштириш учун нейтрал Афғонистон билан иттифоқ тузишни таклиф қилди. Бунинг эвазига афғонлар НWФП ва Карачи портини Германия ҳарбий ёрдами билан Афғонистон Қироллигига бериб, Араб денгизига қимматли кириш имкониятини қўлга киритишга интилди.[44] Бундай режа НWФП, Балужистон ва Синд вилоятларини аннексия қилишни талаб қилади.

Худай Хидматгарлар (шунингдек, "Қизил кўйлаклар" номи билан ҳам танилган) фуқаролик ҳуқуқлари ҳаракати аъзолари эди. Унинг раҳбари Бача Хон ҳинд фаоли Маҳатма Гандидан илҳомланганини даъво қилди. Қизил кўйлаклар сиёсий нуқтаи назардан Ҳиндистон Миллий Конгресси билан ишлашга тайёр бўлса-да, НWФПда яшовчи паштунлар Ҳиндистондан мустақилликни хоҳлашди. Бироқ, Бача Хон Британия Ҳиндистонидаги паштунлар ҳудудлари мустақилликка эришиш ўрнига Бирлашган Ҳиндистон таркибида қолишини хоҳлади.

Банну қарори

1947-йил июн ойида Мирзали Хон (Ипи Фақири), Бача Хон ва бошқа Худай хидматгарлар Банну резолюциясини эълон қилиб, паштунларга Британия Ҳиндистонининг барча паштунлар кўп бўлган ҳудудларини ўз ичига олган мустақил Паштунистон давлатини танлаш ҳуқуқини беришни талаб қилдилар. янги Покистон давлатига қўшилиш учун қилинмоқда.[45] Бироқ Британия Рожаси бу резолюция талабини бажаришдан бош тортди.[46][47]

1947-йилдан кейин Афғонистонда пайдо бўлган Паштунистон байроғи [48]

1947-йил НWФП референдуми

НWФП 1947-йилги НWФП референдуми натижасида, Покистон Доминионига қўшилди, у Худаи Хидматгар ҳаракати, жумладан, Бача Хон ва ўша пайтдаги Бош вазир доктор Хон Соҳиб томонидан бойкот қилинган, чунки Конгресс раҳбарияти уларни тарк этган. Тахминан (99,02%) овоз Покистонни ёқлаб, атиги 2874 нафари (0,98%) Ҳиндистонни ёқлаб овоз берди.[17][18][49][50]

1947-йилда Покистон мустақиллиги

1958-йилдан 1969-йилгача Покистон Президенти бо'лган Аюб Хон Харипурнинг Паштун Тарин қабиласига мансуб эди.

Паштунистон тушунчаси Покистон ва Афғонистонда турлича маъноларга эга.[51] Афғонистонда паштун миллатчилари паштун этник гуруҳининг манфаатларини кўзлайди ва фақат улар томонидан қўллаб-қувватланади. Улар Лōй Афгҳанистан ёки "Буюк Афғонистон" ғояларини қўллаб-қувватлайди ва бутун паштунлар яшайдиган минтақага нисбатан ирредентистик даъвони қўллаб-қувватлайди.[52][53] Паштунистон талаби Афғонистоннинг ички сиёсатига ҳам хизмат қилди, бу ерда бир неча кетма-кет ҳукуматлар бу ғоядан давлатга "паштунларнинг этник қўллаб-қувватлашини" кучайтириш учун фойдаланганлар. Бу сиёсат мамлакатда паштунлар ва пуштун бўлмаганлар ўртасида этник-лингвистик рақобатни кучайтирди.[51] Паштун сиёсати ирредентистик сиёсатдан кўра сиёсий автономияга асосланган Покистонда бу даъволарга қарши.

1940-йилларнинг охиридан Британия Ҳиндистони парчаланиб, Покистон мустақилликка эришгач, баъзи қаттиқ пуштун миллатчилари Афғонистон билан бирлашишни ёки Паштунистонни минтақанинг маҳаллий паштун аҳолиси учун келажакдаги суверен давлат сифатида яратишни таклиф қилишди. Дастлаб, Афғонистон 1947-йилда Покистоннинг Бирлашган Миллатлар Ташкилотига киришига қарши чиққан ягона ҳукумат бўлди, бироқ бир неча ойдан кейин бу қарор бекор қилинди. 1949-йил 26-июлда Афғонистон-Покистон муносабатлари кескин ёмонлашаётган бир пайтда, Покистон ҳаво кучларининг ҳарбий самолёти Дуранд линиясининг Афғонистон томонидаги қишлоқни бомбардимон қилганидан кейин Афғонистонда лоя жирга ўтказилди. Ушбу қоидабузарлик натижасида афғон ҳукумати "на хаёлий Дюрандни, на шунга ўхшаш чизиқни" тан олмаслигини ва олдинги Дюранд чизиғи бўйича барча келишувлар ҳақиқий эмаслигини эълон қилди.[54] Бача Хон 1948-йилда қонунчилик ассамблеясида Покистонга содиқлик қасамёд қилганида ва нутқи давомида Бош вазир Лиақуат Али Хон томонидан Паштунистон ҳақида сўраганида, у Покистоннинг Панжоб, Бенгал каби Паштун вилоятининг номи, деб жавоб берди. Синд ва Балучиштон этно-лингвистик номлар сифатида Покистон вилоятларининг номлари[55], у ишонган ва Паштунистоннинг мустақил давлат бўлишга интилганига зид. 1950-йиллар ва 1960-йилларнинг охиригача Паштунлар Покистон ҳукумати ва армиясида юқори лавозимларга кўтарилдилар ва шу билан пуштунларни Покистон давлатига қўшиб қўйдилар ва 1960-йилларнинг ўрталарига келиб, мустақил Паштунистонни халқ томонидан қўллаб-қувватланадиган даражада заифлашди. ҳаммаси ғойиб бўлди.

Аюб даврида (1958-1969) Покистондаги муҳим ривожланиш Покистон жамияти ва ҳарбий-бюрократик тузумга босқичма-босқич интеграциялашуви бо'лди. Бу Покистон сиёсий тарихининг ҳарбий ва бюрократияда юқори лавозимларни эгаллаган ко'п сонли этник паштунларни ко'рган даври эди. Аюбнинг ўзи чегарада Ҳазора туманидаги Тарин қабиласига мансуб пашту тилида сўзлашмайдиган этник паштун эди. Паштунларнинг Покистон ҳукуматидаги иштирокининг кучайиши 1960-йилларнинг охирига келиб вилоятда Паштунистон ҳаракатини қўллаб-қувватлашнинг йўқолишига олиб келди.[56]

— Ризwан Ҳуссаин, 2005

Афғонистон ва Паштун миллатчилари 1965 ва 1971-йилларда Ҳиндистон билан бўлган урушлар пайтида Покистоннинг заифлигидан фойдаланмади ва ҳатто ҳинду Ҳиндистонига қарши Покистонни қўллаб-қувватлади. Бундан ташқари, агар Покистон Ҳиндистон томонидан беқарорлашганида, миллатчилар мустақиллик учун Покистондан ҳам каттароқ давлатга қарши курашишлари керак эди.[57]

Афғонистоннинг ўша пайтдаги Бош вазири бўлган Сардор Довуд Хон Покистондаги паштунларнинг Афғонистон билан миллий бирлашувини қўллаб-қувватлаган. У Хайбер-Пахтунхва каби паштунлар кўп бўлган ҳудудлар ва Балужистон каби балужлар кўп бўлган ҳудудлар Афғонистоннинг бир қисми бўлишини хоҳларди, бироқ унинг паштунларни бирлаштириш сиёсати Афғонистонда яшовчи тожиклар, ўзбеклар ва ҳазоралар каби ғайрипаштунларга қарши эди. Паштун бўлмаганлар паштунлар ҳудудларини бирлаштиришдан мақсад Афғонистондаги пуштунлар сонини кўпайтириш, деб ҳисобларди. Натижада Довуд Хон паштун бўлмаган афғонлар орасида жуда ёқимсиз эди[58]. Худди шундай, Довуд Хон ҳам Покистондаги паштунлардан ҳеч қандай ёрдам ололмади.

Файл:Бача Кҳан анд Даоуд Кҳан.пнг
Довуд Хон Абдул Г'аффор Хон билан, 1961 йил

Покистондаги балуж қабилалари ҳам Довуд Хон нега уларнинг розилигисиз Балужистонни ўз ғоясига киритганига ҳайрон бўлишди[59][60]. Абдулғаффорхоннинг таъкидлашича, "Довуд Хон фақат ўзининг сиёсий мақсадларига эришиш учун паштун халқини бирлаштириш ғоясидан фойдаланган". 1960 ва кейинроқ 1961-йилда Довуд Хон Покистоннинг Хайбер-Пактхунхва шаҳридаги Бажаур туманини эгаллашга икки марта уринди, аммо Довудхоннинг барча уринишлари афғон қўшини оғир талофатлар билан мағлубиятга учраганлиги сабабли барбод бўлди. Афғон армиясининг бир қанча аскарлари ҳам Покистон аскарлари томонидан асирга олинди ва улар халқаро оммавий ахборот воситалари олдида парад қилинди, бу эса ўз навбатида, Довуд Хонни шарманда қилди.[59] Довуд Хоннинг ҳаракатлари натижасида Покистон Афғонистон билан чегарасини ёпиб қўйди ва бу Афғонистонда иқтисодий инқирозга сабаб бўлди. Довуднинг автократик бошқарувига нисбатан давомли норозилик, Совет Иттифоқи билан яқин алоқалар ва Покистон томонидан ўрнатилган блокада туфайли юзага келган иқтисодий таназзул туфайли Доуд Хон қирол Зоҳиршоҳ томонидан истеъфога чиқишга мажбур бўлди[59]. Қирол Зоҳиршоҳ ҳукмронлиги даврида Покистон ва Афғонистон ўртасидаги муносабатлар яхшиланди ва Покистон Афғонистон билан чегарасини очди. Бироқ, кейинчалик 1973-йилда Довуд Хон ҳарбий тўнтариш натижасида қирол Зоҳиршоҳдан ҳокимиятни тортиб олди ва ўзини Афғонистоннинг биринчи президенти деб эълон қилди. Ҳокимиятни қўлга киритгач, Довуд Хон ҳукумати Покистонга қарши уруш бошлади. Довуд Хон ҳукумати Кобул ва Қандаҳорда Покистонга қарши жангариларни Покистонга қарши ҳаракатларини амалга ошириш учун ўқитиш ва қуроллантириш мақсадида бир нечта ўқув лагерлари ташкил қилган.[61] Покистон ҳукумати Афғонистон ҳукуматининг Паштун бўлмаган мухолифларини, жумладан Гулбиддин Ҳикматёр ва Аҳмад Шоҳ Масуд каби бўлажак мужоҳиддин раҳбарларини қўллаб-қувватлаш орқали Афғонистон ҳукуматининг Паштунистон сиёсатига жавоб қайтаришга қарор қилди.[62] Бу операция жуда муваффақиятли бўлди ва 1977-йилга келиб Довуд Хон бошчилигидаги Афғонистон ҳукумати Миллий Авоми партиясига қўйилган тақиқни бекор қилиш ва Покистон томонидан аллақачон кафолатланган пуштунлар учун вилоят мухторияти мажбуриятини олиш эвазига барча долзарб муаммоларни ҳал қилишга тайёр эди. Конституция, лекин Бхутто ҳукумати томонидан "Бир бирлик" схемаси жорий этилганда олиб ташланган. 

Илгари Паштунистон учун жуда кўп ҳаракат қилган Абдулғаффорхон 1980-йилда ҳинд журналистига берган интервюсида Ҳарун Сидқий "Паштунистон ғояси ҳеч қачон паштунларга ёрдам бермаган. Аслида, бу ҳеч қачон ҳақиқат бўлмаган". Унинг сўзларига кўра, “бирин-кетин афғон ҳукуматлари бу ғоядан ўзларининг сиёсий мақсадлари учун фойдаланганлар”. Муҳаммад Довуд Хон режимининг охирига келиб, у Паштунистон ҳақида гапиришни тўхтатди. Кейинчалик ҳатто Нур Муҳаммад Таракий ҳам Паштунистон ғояси ҳақида гапириб, Покистонга муаммо туғдирди. У, шунингдек, "буларнинг барчаси туфайли пуштун халқи жуда кўп азоб чекди", деди.

1976-йилда Афғонистоннинг ўша пайтдаги Президенти Сардор Муҳаммад Довуд Хон Дюранд чизиғини Покистон ва Афғонистон ўртасидаги халқаро чегара сифатида тан олди. Бу ҳақда у Покистоннинг Исломобод шаҳрида расмий ташриф билан бўлганида баёнот берди[63][64][65].

Афғонистонда Совет-Афғон уруши бошланганидан сўнг, миллионлаб афғонлар, шу жумладан паштун бўлмаганлар Паштунистон вилоятининг шарқий чеккасига қочиб кетишди[66].

ХХ ва ХХИ асрлар

Афғонистоннинг Кунар вилоятидаги қишлоқ
Нангарҳор вилояти, Афғонистон
Афғонистоннинг Хост вилоятидаги қишлоқ
Афғонистоннинг Қандаҳор вилоятининг Арғандаб туманидаги Ҳасан Абдал [67] зиёратгоҳи .

1960-йилда Афғонистон Бош вазири Муҳаммад Довуд Хон афғон ҳарбийларини минтақадаги воқеаларни манипуляция қилиш ва Паштунистон масаласини бостириш мақсадида яхши чегараланмаган Дуранд чизиғи орқали Покистоннинг Бажаур агентлигига юборди; Бу режалар охир-оқибат афғон қўшинлари Покистон тартибсиз кучлари томонидан мағлубиятга учрагач, барбод бўлди. Квази-босқинни қўллаб-қувватлаш учун Афғонистон ҳукумати радиоэшиттиришлар орқали шиддатли ташвиқот урушини олиб борди.[68] 1970-йилларда 1973-йилда афғон давлат тўнтариши натижасида Хон ўзининг амакиваччаси, Афғонистон қироли Муҳаммад Зоҳиршоҳни тахтдан ағдарганида, Паштунистон масаласи яна бир бор диққат марказида бўлди.[69] Авами миллий партияси (АНП) қувғиндаги бош котиби Ажмал Хаттак Ал-Фатҳ нашрига берган интервюсида Паштунистонни яратиш истагини яна бир бор таъкидлади.[70][71][72]

Покистондаги паштунлар аҳолининг 16% га яқинини, жами 30 миллиондан ортиқни ташкил этувчи панжоблардан кейин иккинчи йирик этник гуруҳни ташкил қилади. Бу рақам фақат Хайбер-Пахтунхва ва Шимолий Балужистоннинг тубжой пашту тилида сўзлашувчи аҳолисини ўз ичига олади ва бу икки вилоятнинг маҳаллий жамоалари қаторида сезиларли сонни ташкил этувчи Панжоб ва Синдда истиқомат қилувчи патанларни ўз ичига олмайди.[1] Бундан ташқари, 1,7 миллион афғон қочқинлари бор, уларнинг аксарияти пуштунлардир. Бироқ, бу қочқинлар келгуси йилларда Покистонни тарк этиб, Афғонистонга жойлашишлари кутилмоқда. Покистоннинг учта президенти пуштун этник гуруҳига мансуб эди. Паштунлар ҳарбий ва сиёсатда муҳим ўринларни эгаллашда давом этмоқда, Покистоннинг собиқ Бош вазири Имрон Хон , Покистон Теҳрик-э-Инсаф (ПТИ) ва Асфандяр Валий бошчилигидаги Авами миллий партияси . Бунга қўшимча равишда, баъзи пуштун оммавий ахборот воситалари, мусиқа ва маданий тадбирлар Покистондан ташқарида жойлашган, АВТ Кҳйбер эса Покистондаги Пушту телеканали ҳисобланади. Пушту киноси Покистоннинг Пешовар шаҳрида жойлашган. Покистоннинг Карачи шаҳри паштунларнинг энг кўп концентрациясига мезбонлик қилади, деб ишонилади.

Афғонистонда 12 миллиондан ортиқ паштунлар яшайди, бу аҳолининг 42 фоизини ташкил қилади. Бошқа манбаларга кўра, Афғонистон аҳолисининг 60 фоизини этник паштунлар ташкил қилади ва бу мамлакатдаги энг катта этник гуруҳдир. Пашту тили Афғонистоннинг расмий тилларидан бири,[73] Афғонистон миллий мадҳияси пашту тилида ўқилади ва паштун либоси Афғонистоннинг миллий либосидир. ХИХ аср охиридан бошлаб анъанавий Паштунистон ҳудуди шимолдаги Аму дарёсигача аста-секин кенгайиб борди. Афғонистондаги кўплаб муҳим давлат лавозимларини тарихан пуштунлар эгаллаб келган. Бироқ, Афғонистондаги паштунлар Афғонистон Қуролли Кучларида асосий ўринларни эгалламайди ва Афғонистон Қуролли Кучларида нопаштунлар ҳукмронлик қилишда давом этади.[74]

Афғон Толибони[75] кўпчилиги этник пуштунлар[76] бўлиб, мулла Муҳаммад Умар, Муҳаммад Раббоний ва Жалолиддин Ҳаққоний каби паштунларнинг ўтмишдаги раҳбарлари. Толибоннинг ҳозирги раҳбарлари орасида Абдул Кабир, Ҳибатуллоҳ Охундзода ва Сиражуддин Ҳаққоний каби пуштунлар бор.

Афғонистон Паштун ҳудудларига даъво қилади, чунки у 1709-йилдан бери Хотакилар сулоласининг кучайиши ва Дурроний Афғонистон империясининг ўрнатилиши билан Паштунларнинг ҳокимият жойи бўлиб хизмат қилган. Тарихий манбаларга кўра, афғон қабилалари Пешовар водийсида эрамизнинг 800-йилларидан кейин, я’ни бу ҳудуд ислом томонидан босиб олингандан кейин пайдо бўлган.[77]

Афғон ҳукумати паштун қабилаларига бўлган даъволарининг исботи сифатида келтирган келишувларга 1921-йилги Англия-Афғон шартномасининг 11-моддаси киради, унда айтилишича: "Икки аҳдлашувчи томон бир-бирининг хайрихоҳлиги ва айниқса, бир-биридан рози бўлган ҳолда ўз чегараларига яқин жойда яшовчи қабилаларга бўлган хайрихоҳ ниятларини шу билан ўз ҳудудларида истиқомат қилувчи чегара қабилалари ўртасида тартибни сақлаш учун зарур бўлиши мумкин бўлган ҳар қандай бўлажак ҳарбий ҳаракатлар тўғрисида бундай ҳаракатлар бошланишидан олдин бир-бирларини хабардор қилиш мажбуриятини оладилар”.[78] 1921-йилги инглиз-афғон шартномасига қўшимча хатда шундай дейилган: «Чунки икки ҳукуматнинг чегара қабилаларининг шароити Афғонистон ҳукуматини қизиқтиради. Сизга шуни маълум қиламанки, Британия ҳукумати барча чегара қабилаларига нисбатан хайрихоҳлик туйғуларини уйғотади ва улар Ҳиндистон халқига нисбатан ғазабланишдан сақланса, уларга сахийлик билан муносабатда бўлиш ниятида."[78]

Дюранд чизиғи ва Паштунистон масалалари ўтмишда турли афғон режимлари томонидан кўтарилган. Бироқ, бу энди ташвишланмаслиги мумкин. Паштунлар ҳозир Покистон жамиятига шунчалик яхши интеграциялашганки, ко'пчилик ҳеч қачон Паштунистон ёки Афғонистонни танламайди. 30 йилдан ортиқ вақтдан бери Хайбар-Пахтунхвада афғон-паштун қочқинлари. Афг'онистонга оид таҳдидлар бизнинг афғон сиёсатимизга мос ўзгаришлар киритилиши учун қайта ко'риб чиқилиши керак.[79]

— Асад Мунир, Ретиред бригадиэр wҳо ҳас сервед ин сениор интеллигенcе постингс ин Кҳйбер-Пакҳтункҳwа анд ФАТА

Хайбар-Пахтунхва

ХХ асрнинг таниқли тарафдорлари орасида Паштунистон ҳаракатининг тарафдорлари орасида Хон Абдулвали Хон ва Хон Абдул Ғаффор Хон бор эди. Ғаффор Хон 1948-йилда Покистон Таъсис Ассамблеясида "ўз вилоятининг Панжоб, Синд ва Балучиштон каби Покистон вилоятларининг номлари этник-лингвистик номлар сифатида Паштунистон деб ўзгартирилишини хоҳлаётганини айтди,[55] Яна бир исм Афғонистондир . Бу ерда Чоудхари Раҳмат Али Хоннинг " Ҳозир ёки ҳеч қачон " рисоласида айтилган назариясидаги бош "А" "П а кистан" нинг иккинчи ҳарфини англатади. Бироқ, бу ном вилоятда сиёсий қўллаб-қувватлай олмади.

Бироқ, Шимоли-ғарбий чегара вилоятини (НWФП) Пахтунхва ("паштунлар ҳудуди" деб таржима қилинган) деб ўзгартириш қўллаб-қувватланди. Насим Вали Хон (Хон Абдул Вали Хоннинг рафиқаси) интервюсида шундай деди: “Мен шахсимни хоҳлайман. Покистон харитасида Паштунлар аниқланиши учун ном ўзгаришини хоҳлайман. . ."[80]

2010-йил 31-мартда Покистоннинг Конституциявий ислоҳотлар қўмитаси вилоятни Хайбер-Пахтунхва деб номлашга ва тан олишга рози бўлди.[81][82] Бу энди собиқ НWФПнинг расмий номи.

Суратлар

Шунингдек, қаранг:

  • Афғонистон Миллат партияси
  • Авами миллий партияси
  • Бача Хон
  • Банну қарори
  • Дуранд линияси
  • Манзур Паштин
  • Мирзолихон
  • Пуштун миллатчилиги
  • Паштунизация
  • Паштунхва Милли Авами партияси
  • Пуштун Таҳофуз ҳаракати
  • Қабайилистон

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Пакистан популатион: 187,342,721 [Паштун (Патҳан) 15.42%“]. Тҳе Wорлд Фаcтбоок. Cентрал Интеллигенcе Агенcй (CИА) (2011). 13-июн 2007-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-феврал 2012-йил.
  2. ↑ „Афгҳанистан популатион: 30,419,928 (Жулй 2012 эст.) [Паштун 42% = 12,776,369“]. Тҳе Wорлд Фаcтбоок. Cентрал Интеллигенcе Агенcй (CИА). 2009-йил 26-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-сентабр 2010-йил.
  3. ↑ Леwис, Паул М. „Пашто, Нортҳерн“. СИЛ Интернатионал. Даллас, Техас: Этҳнологуэ: Лангуагес оф тҳе Wорлд, Сихтеэнтҳ эдитион (2009). — „Этҳниc популатион: 49,529,000 поссиблй тотал Пашто ин алл cоунтриэс.“. Қаралди: 18-сентабр 2010-йил.
  4. ↑ Натҳ, Самир. Диcтионарй оф Веданта. Саруп & Сонс, 2002 — 273-бет. ИСБН 81-7890-056-4. Қаралди: 10-сентабр 2010-йил. 
  5. ↑ „Тҳе Ҳисторй оф Ҳеродотус Чаптер 7“. Транслатед бй Георге Раwлинсон. Тҳе Ҳисторй Филес. 5-феврал 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-январ 2007-йил.
  6. ↑ Ҳоуцма, Мартижн Тҳеодоор. Э.Ж. Брилл'с фирст энcйcлопаэдиа оф Ислам, 1913-1936. Леипзиг: БРИЛЛ, 1987 — 150-бет. ИСБН 90-04-08265-4. Қаралди: 24-сентабр 2010-йил. 
  7. ↑ Студенц' Британниcа Индиа. Энcйcлопæдиа Британниcа, 2000. ИСБН 9780852297605. „Гҳаффар Кҳан, wҳо оппосед тҳе партитион, чосе то ливе ин Пакистан, wҳере ҳе cонтинуэд то фигҳт фор тҳе ригҳц оф тҳе Паштун миноритй анд фор жоининг Афгҳанистан. Афгҳанистан меанс литераллй ланд оф тҳе паштун пеопле! тҳе Ҳомеланд оф тҳе Паштунс ис Афгҳанистан“ 
  8. ↑ Тҳе Модерн Ревиэw, Волуме 86. Прабаси Пресс Привате, 1949. „Тҳе Афгҳан Говернмент ис аcтивелй сймпатҳетиc тоwардс тҳеир деманд фор а Патҳанистан. Ит ҳас беэн деcларед бй тҳе Афгҳан Парлиамент тҳат Афгҳанистан доэс нот реcогнисе тҳе Дуранд лине...“ 
  9. ↑ Тҳе Спеcтатор. Ф.C. Wестлей, 1950. „Инстеад ит адоптед тҳе программе оф ан индепендент "Патҳанистан" — а программе cалcулатед то стрике ат тҳе верй рооц оф тҳе неw Доминион. Море реcентлй тҳе Патҳанистан идеа ҳас беэн такен уп бй Афгҳанистан.“ 
  10. ↑ Дан Cалдwелл. Вортех оф Cонфлиcт: У.С. Полиcй Тоwард Афгҳанистан, Пакистан, анд Ирақ. Станфорд Университй Пресс, 17-феврал 2011-йил — 36-бет. ИСБН 978-0-8047-7666-0. „А мажоритй оф Паштунс ливе соутҳ оф тҳе Ҳинду Куш (тҳе 500-миле моунтаин ранге тҳат cоверс нортҳwестерн Пакистан то cентрал анд эастерн Пакистан) анд wитҳ соме Персиан спеакинг этҳниc гроупс. Ҳазарас анд Тажикс ливе ин тҳе Ҳинду Куш ареа, анд нортҳ оф тҳе Ҳинду Куш аре Персианс анд Туркиc этҳниc гроупс.“ 
  11. ↑ „Cонтроверсиал Пропосал Оф 'Паштунистан'“. РадиоФреэЭуропе/РадиоЛибертй.
  12. ↑ Шане, Сcотт. „Тҳе Wар ин Паштунистан“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (5-декабр 2009-йил). Қаралди: 2-октабр 2017-йил.
  13. ↑ „Абдул Гҳаффар Кҳан“. Энcйcлопæдиа Британниcа. Қаралди: 24-сентабр 2008-йил.
  14. ↑ „Абдул Гҳаффар Кҳан“. И Лове Индиа. 2023-йил 6-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-сентабр 2008-йил.
  15. ↑ Қасми, Али Усман. Муслимс агаинст тҳе Муслим Леагуэ: Cритиқуэс оф тҳе Идеа оф Пакистан (инглизча). Cамбридге Университй Пресс, 2017 — 2-бет. ИСБН 9781108621236. 
  16. ↑ „Партитион анд Милитарй Суccессион Доcуменц фром тҳе У.С. Натионал Арчивес“.
  17. ↑ 17,0 17,1 Элеcторал Ҳисторй оф НWФП. Қаралди: 2023-йил 4-июн (2013-йил 10-августда асл нусхадан архивланган). 
  18. ↑ 18,0 18,1 Мичаэл Бречер. А Cентурй оф Cрисис анд Cонфлиcт ин тҳе Интернатионал Сйстем: Тҳеорй анд Эвиденcе: Интеллеcтуал Одйссей ИИИ. Спрингер, 25-июл 2017-йил. ИСБН 9783319571560. Қаралди: 25-июл 2017-йил. 
  19. ↑ Меер, Карл Э.. Тҳе Дуст оф Эмпире: Тҳе Раcе Фор Мастерй Ин Тҳе Асиан Ҳеартланд – Карл Э. Меер – Гоогле Боэкен, 5-август 2008-йил. ИСБН 9780786724819. Қаралди: 10-июл 2013-йил. 
  20. ↑ „Wас Жиннаҳ демоcратиc? — ИИ“. Даилй Тимес (25-декабр 2011-йил). Қаралди: 24-феврал 2019-йил.
  21. ↑ Тҳе Фақир оф Ипи оф Нортҳ Wазиристан. Тҳе Эхпресс Трибуне. Новембер 15, 2010.
  22. ↑ Тҳе легендарй гуэрилла Фақир оф Ипи унремемберед он ҳис 115тҳ анниверсарй. Тҳе Эхпресс Трибуне. Април 18, 2016.
  23. ↑ „Тҳе Фата мергер: Wҳат'с ҳаппенинг ноw анд wҳат шоулд ҳаппен нехт?“.
  24. ↑ „Афгҳан анд Афгҳанистан“. Абдул Ҳаи Ҳабиби. аламаҳабиби.cом (1969). Қаралди: 24-октабр 2010-йил.
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 Фаултлинес, Волуме 18. Институте фор Cонфлиcт Манагемент, 2007 — 59-бет. „Тҳе наме Пакҳтунистан ор ин софт Пашту диалеcт Паштунистан эволвед оригиналлй фром тҳе Индиан wорд Патҳанистан. Тҳе верй cонcепт оф Пакҳтунистан wас такен фром тҳе олд wорд Пакҳтункҳwа. Обаидуллаҳ Синдҳи усед Паштаниа фор Пашту спеакинг ареа оф ҳис Пропосед Пеопле'с Републиc оф Индиа ор Саро-Ражиа-и-Ҳинд (Обаидуллаҳ'с леттер то Иқбал Шаидаи он 22 Жуне 1924), Муҳаммад Аслам, Маулана Обаидуллаҳ Синдҳи Кай Сиаси Мактубат, Лаҳоре: Нидуатал Мусанифеэн, 1966, п. 34“ 
  26. ↑ 26,0 26,1 „Пашту Литературе Парт ИИ“. Паштоонкҳwа. — „Тҳе наме Пакҳтунистан ор ин софт Пашту диалеcт Паштунистан эволвед оригиналлй фром тҳе Индиан wорд Патҳанистан. Тҳе верй cонcепт оф Пакҳтунистан wас такен фром тҳе олд wорд Пакҳтункҳwа. Тҳе Бритиш, Индиан леадерс анд эвен тҳе Кҳудаи- Кҳидматгарс wере усинг Патҳанистан фор Пакҳтунистан ин тҳе бегиннинг, бут латер он тҳей стартед усинг тҳе wорд Пакҳтунистан.“. Қаралди: 7-июн 2009-йил.
  27. ↑ „Тҳе Проблем оф Пукҳтунистан“. Кҳйбер Гатеwай. — „Тҳе wорд Патҳанистан ис нот Персиан бут Индиан. Ит шоwс тҳат тҳе Кҳалифа ҳад алреадй аcқуиред тҳе cонсент оф тҳе Муслим леадерс оф Индиа ор тҳесе леадерс мигҳт ҳаве мотиватед тҳе Кҳалифа то фирст либерате тҳе Пукҳтунс' ланд (Патҳанистан) то буилд уп а стронг басе агаинст тҳе Бритиш Эмпире ин Индиа“. 2022-йил 1-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-июн 2009-йил.
  28. ↑ Аҳмед, Фероз (1998) Этҳниcитй анд политиcс ин Пакистан. Карачи. Охфорд Университй Пресс.
  29. ↑ Жанда, Кеннетҳ. Тҳе Чалленге оф Демоcраcй: Говернмент ин Америcа, 9, Cенгаге Леарнинг, 2008 — 46-бет. ИСБН 978-0-618-81017-8. Қаралди: 22-август 2010-йил. „Эвен wитҳин тҳе ларгест этҳниc гроуп, тҳе Паштунс (абоут 50 перcент оф тҳе популатион)...“ 
  30. ↑ Cонгрессионал Реcорд. Говернмент Принтинг Оффиcе, 1955 — 10088-бет. ИСБН 9780160118449. Қаралди: 24-сентабр 2010-йил. 
  31. ↑ Тайлор, Wиллиам Ж. Жр.. Асиан Сеcуритй то тҳе Еар 2000. ДИАНЕ Публишинг, 2000 — 58-бет. ИСБН 1-4289-1368-8. Қаралди: 24-сентабр 2010-йил. 
  32. ↑ „АФГҲАНИСТАН в. Лангуагес“. Ч. М. Киэффер. Энcйcлопæдиа Ираниcа. — „Паṧтō (1) ис тҳе нативе тонгуэ оф 50 то 55 перcент оф Афгҳанс...“. Қаралди: 24-октабр 2010-йил.
  33. ↑ Броwн, Кеитҳ. Cонcисе энcйcлопедиа оф лангуагес оф тҳе wорлд. Элсевиэ, 2009 — 845-бет. ИСБН 978-0-08-087774-7. Қаралди: 24-сентабр 2010-йил. „Пашто, wҳич ис маинлй спокен соутҳ оф тҳе моунтаин ранге оф тҳе Ҳинду Куш, ис репортедлй тҳе мотҳер тонгуэ оф 60% оф тҳе Афгҳан популатион.“ 
  34. ↑ Ҳаwтҳорне, Сусан. Септембер 11, 2001: феминист перспеcтивес. Спинифех Пресс, 2002 — 225-бет. ИСБН 1-876756-27-6. Қаралди: 24-сентабр 2010-йил. „Овер 60 перcент оф тҳе популатион ин Афгҳанистан ис Паштун...“ 
  35. ↑ „Wҳй Пакистан'с Паштун Миноритй Wон'т Бе Эасилй Cрушед“ (инглизча). Америcан Энтерприсе Институте - АЭИ (25-июн 2018-йил). Қаралди: 12-июн 2022-йил.
  36. ↑ „Пакистан Cенсус репорт 1998“. Говернмент оф Пакистан (1998). 12-сентабр 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-октабр 2010-йил.
  37. ↑ „Cоунтрй Профиле: Афгҳанистан“. Либрарй оф Cонгресс. Либрарй оф Cонгресс Cоунтрй Студиэс он Афгҳанистан (2008-йил август). Қаралди: 10-сентабр 2010-йил.
  38. ↑ „Кингдомс оф Соутҳ Асиа – Афгҳанистан (Соутҳерн Кҳорасан / Арачосиа)“. Тҳе Ҳисторй Филес. Қаралди: 16-август 2010-йил.
  39. ↑ Жоҳн Форд Шродер. „Афгҳанистан – ВИИ. Ҳисторй“. 31-октабр 2009-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-октабр 2009-йил.
  40. ↑ „Ёу аре беинг редиреcтед...“. www.астрожёти.cом.
  41. ↑ Мисра, Амаленду. Идентитй анд Религион: Фоундатионс оф Анти-Исламисм ин Индиа. САГЕ Публиcатионс, 30-август 2004-йил. ИСБН 9780761932260. 
  42. ↑ Гриффитҳс, Жоҳн Чарлес. Афгҳанистан: А Ҳисторй оф Cонфлиcт, 2001. ИСБН 9780233050539. 
  43. ↑ Роберц, Ж (2003) Тҳе оригинс оф cонфлиcт ин Афгҳанистан. Греэнwоод Публишинг Гроуп, ИСБН 0-275-97878-8, ИСБН 978-0-275-97878-5, пп. 92-94
  44. ↑ Ҳаунер, Милан Л. (1982). „Афгҳанистан бетwеэн тҳе Греат Поwерс, 1938 - 1945“. Интернатионал Жоурнал оф Миддле Эаст Студиэс. 14-жилд, № 4. 481–499-бет. дои:10.1017/С002074380005217Х. ИССН 0020-7438. ЖСТОР 162977.
  45. ↑ „Паст ин Перспеcтиве“. Тҳе Натион (25-август 2019-йил). Қаралди: 25-август 2019-йил.
  46. ↑ Али Шаҳ, Саййид Вақар. Афгҳанистан анд тҳе Фронтиэр Марwат: . Университй оф Мичиган: Эмжай Боокс Интернатионал, 1993 — 256-бет. 
  47. ↑ Ҳ Жоҳнсон, Тҳомас. Cултуре, Cонфлиcт, анд Cоунтеринсургенcй. Станфорд Университй Пресс, 2014 — 154-бет. ИСБН 9780804789219. 
  48. ↑ „Стамп: Пашту Флаг (Афгҳанистан(Паштунистан Дай (1957)) Ми:АФ 454А,Сн:АФ 443,Йт:АФ 452,Сг:АФ 420“.
  49. ↑ „Арчивед cопй“. 10-август 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-декабр 2013-йил.
  50. ↑ Жеффрей Ж. Роберц. Тҳе Оригинс оф Cонфлиcт ин Афгҳанистан. Греэнwоод Публишинг Гроуп, 2003 — 108–109-бет. ИСБН 9780275978785. Қаралди: 18-апрел 2015-йил. 
  51. ↑ 51,0 51,1 Барнетт Р. Рубин. Афгҳанистан фром тҳе Cолд Wар Тҳроугҳ тҳе Wар он Террор. Охфорд Университй Пресс, 25-март 2015-йил — 367–-бет. ИСБН 978-0-19-022927-6. 
  52. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед Кҳалилзад
  53. ↑ Cарон, Жамес М. Cултурал Ҳисториэс оф Паштун Натионалисм, Публиc Партиcипатион, анд Соcиал Инеқуалитй ин Монарчиc Афгҳанистан, 1905-1960, 2009. 
  54. ↑ Тҳе Паштунистан Иссуэ, Cраиг Бахтер (1997), Либрарй оф Cонгресс Cоунтрй Студиэс.
  55. ↑ 55,0 55,1 Букҳари, Фаригҳ. Таḥрīк-и āзāдī аур Бācā К̲ҳ̲āн. Фиcтион Ҳоусе, 1991 — 226-бет. 
  56. ↑ Ризwан Ҳуссаин. Пакистан анд тҳе эмергенcе оф Исламиc милитанcй ин Афгҳанистан. 2005. п. 74.
  57. ↑ Паул Wолф. "Паштунистан." Пакистан: Партитион анд Милитарй Суccессион. 2004.
  58. ↑ Саээди. „Даоуд'с Фоотпринц: ҳоw Афгҳанистан'с Фирст Пресидент Инфлуэнcес Гҳани“. Тҳе Глобе Пост (7-ноябр 2018-йил). Қаралди: 1-март 2019-йил.
  59. ↑ 59,0 59,1 59,2 Томсен, Петер. Тҳе Wарс оф Афгҳанистан:Мессианиc Террорисм, Трибал Cонфлиcт, анд тҳе Фаилурес оф Греат Поwерс. Ҳачетте УК, 2013. ИСБН 9781610394123. 
  60. ↑ Арбабзадаҳ. „Нушин Арбабзадаҳ: Сардар Дауд Кҳан ремемберед“ (21-март 2009-йил).
  61. ↑ Венкатарамакришнан, Роҳан (19-май 2013-йил). „Сенд Сеcтион 66А буллиэс ҳоме“. Қаралди: 24-октабр 2016-йил. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  62. ↑ "Ремемберинг Оур Wарриорс: Бабар 'тҳе греат'." (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-04-28 санасида архивланган) Интервиэw оф Маж. Ген. (Ретд.) Насеэруллаҳ Кҳан Бабар, бй А. Ҳ. Амин. Дефенcе Жоурнал. Април 2001. Ретриэвед 15 Април 2010.
  63. ↑ Расанаягам, Ангело. Афгҳанистан: А Модерн Ҳисторй. И.Б. Таурис, 2005 — 64-бет. ИСБН 9781850438571. 
  64. ↑ Дорронсоро, Гиллес. Револутион Унендинг: Афгҳанистан, 1979 то пресент. Ҳурст & Cо. Публишер, 2005 — 84-бет. ИСБН 9781850656838. 
  65. ↑ Нунан, Тимотҳй. Ҳуманитариан Инвасион: Глобал Девелопмент ин Cолд Wар Афгҳанистан. Cамбридге Университй Пресс, 2016 — 125-бет. ИСБН 9781107112070. 
  66. ↑ Бажориа. „Тҳе Троублед Афгҳан-Пакистани Бордер“. Cоунcил он Фореигн Релатионс (20-март 2009-йил). 25-май 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-феврал 2011-йил.
  67. ↑ „Пунжа Саҳиб: Тҳе Мираcле ат Ҳассан Абдал“. Wондерс оф Пакистан (2009-йил 13-апрел). Қаралди: 2016-йил 6-май.
  68. ↑ „Афгҳанистан - Даоуд ас Приме Министер, 1953-63“. Cоунтрйстудиэс.ус (6-сентабр 1961-йил). Қаралди: 29-июл 2013-йил.
  69. ↑ Дил, Шаҳеэн Ф (1977-йил июн). „Тҳе Cабал ин Кабул: Греат-Поwер Интераcтион ин Афгҳанистан“. Америcан Политиcал Сcиэнcе Ревиэw. 71-жилд, № 2. 468–476-бет. дои:10.1017/С0003055400267397. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  70. ↑ Фероз Аҳмед. "Пуштоонистан анд тҳе Пуштоон Натионал Қуэстион." (Сеп., 1973) Пакистан Форум, Вол. 3, Но. 12. Септембер 1973. пп. 8-19+22.
  71. ↑ Бахтер. „Тҳе Паштунистан Иссуэ“. Либрарй оф Cонгресс Cоунтрй Студиэс (1997). 16-феврал 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-феврал 2011-йил.
  72. ↑ Расанаягам, Ангело. Афгҳанистан: А Модерн Ҳисторй. И.Б. Таурис, 2005 — 64-бет. ИСБН 9781850438571. 
  73. ↑ „Артиcле Сихтеэн оф тҳе 2004 Cонститутион оф Афгҳанистан“ (2004). — „Фром амонг тҳе лангуагес оф Пашто, Дари, Узбеки, Туркмани, Балучи, Пашаи, Нуристани, Памири (алсана), Араб анд отҳер лангуагес спокен ин тҳе cоунтрй, Пашто анд Дари аре тҳе оффиcиал лангуагес оф тҳе стате.“. 2015-йил 7-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-июн 2012-йил.
  74. ↑ „Афгҳан Армй Стругглес Wитҳ Этҳниc Дивисионс“. CБС Неwс (27-июл 2010-йил). „Деспите этҳниc қуотас анд реcруитинг дривес, тҳе Афгҳан армй ис стилл доминатед бй нортҳерн миноритиэс wҳо wере оппрессед бй тҳе Талибан. Неарлй алл Талибан аре этҳниc Паштунс.“.
  75. ↑ „Афгҳан говернмент cонтинуэс то лосе гроунд то Талибан: СИГАР“. www.алжазеэра.cом. Қаралди: 10-апрел 2019-йил.
  76. ↑ Деcодинг тҳе неw Талибан : инсигҳц фром тҳе Афгҳан фиэлд, Гиустоззи, Антонио., Неw Ёрк: Cолумбиа Университй Пресс, 2009. ИСБН 9780231701129. ОCЛC 318971971. 
  77. ↑ Ҳ. Г. Равертй (1898) Тарикҳ-э-Фариштаҳ; Нотес он Афгҳанистан; Пешаwар Дистриcт Газеттеэр 1897-98.
  78. ↑ 78,0 78,1 Олаф Cароэ. Тҳе Патҳанс 1981.
  79. ↑ „Ре-эвалуатион оф оур Афгҳан полиcй“. Эхпресс Трибуне (15-май 2012-йил). Қаралди: 16-май 2012-йил.
  80. ↑ Жаффрелот, Чристопҳе. А Ҳисторй оф Пакистан анд Иц Оригинс. Антҳем Пресс, 2002 — 312-бет. ИСБН 1843310309. 
  81. ↑ ББC Неwс Онлине – Пакистан дебатес кей амендмент билл Ретриэвед 5 Април 2010
  82. ↑ Даwн Неwс – Cонсенсус реачед он ренаминг НWФП Ретриэвед 5 Април 2010

Қўшимча ўқиш учун манбалар

  • Аҳмад, Феруз (1998) Покистонда этник келиб чиқиши ва сиёсати . Карачи: Оксфорд университети нашриёти.
  • Аҳмад, М. (1989) Пукҳтункҳwа Киюн Наҳин, Муборак Чағарзай. пп. 138–139.
  • Амин, Тоҳир (1988) - Покистон миллий тил ҳаракатлари . Исломобод сиёсацҳунослик институти.
  • Бузан, Барри ва Ризви, Гоwҳер (1986), Жанубий Осиёдаги ишончсизлик ва Буюк Кучлар, Лондон: Макмиллан. п. 73.
  • Фüрстенберг, Каи (2012) Вазиристон: Жанубий Осиёнинг диққат марказида бўлган муаммоли минтақа учун ечимлар, № 1, ИССН 2195-2787 (ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20150907205431/ҳттп://www.апса.инфо /wп-cонтент/уплоадс/2012/10/ССА-1.пдф)
  • Кароэ, Олаф (1983) Патанлар, Россия ҳақида эпилог билан . Оксфорд университети матбуоти. пп. 464–465.

Андоза:Натионалисм ин Соутҳ АсиаАндоза:Паштун натионалисмАндоза:Ирредентисм 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Pashtuniston_(Pushtuniston)" dan olindi