Павел Валеревич Дуров (русча: Па́вел Вале́рьевич Ду́ров; 10-октябр 1984-йилда туғилган) – россиялик тадбиркор ва дастурчи. Телеграм ва Вконтакте ижтимоий тармоқларини асосчиси. Россия фуқаролигидан ташқари Сент-Киц ва Невис, БАА ва Франсия фуқаролигига эга. „ВКонтакте“ нинг собиқ бош директори (2006–2014). Талабалик йилларида Дуров Россия Федерацияси Президенти ва Россия Федерацияси ҳукумати стипендиялари лауреати, Потанин стипендиясининг уч карра лауреати бўлган.

Павел Валеревич Дуров
русча: Павел Валерьевич Дуров
Таваллуди 10-октябр 1984-йил
Фуқаролиги Rossiya bayrogʻi Россия
Saint Kitts va Nevis Сент Китц ва Невис[1]
Birlashgan Arab Amirliklari БАА[2]
Fransiya bayrogʻi Франсия
Таълими Санкт-Петербург давлат университети
Касби Тадбиркор, дастурчи
Болалари 3 аёлдан 6 фарзанд. 100 дан ортиқ биологик фарзандлар
Онаси Албина Дурова

Дуров 2016-йилдан бери Форбес журналининг Россиядаги 200 та энг бой тадбиркорлар рўйхатига киритилган[3]. Тўрт йил ичида унинг бойлиги 600 миллион доллардан 3,4 миллиард долларга ошган. 2020-йилда Дуров бойлиги бўйича Россияда 30[4]-, дунёда 565-ўринни эгаллаган[5]. 2021-йилда Форбес журнали Дуровни 17,2 миллиард доллар бойлиги билан дунё миллиардерлари орасида 112-ўринда қайд этди[6]. 2022-йилда россиялик миллиардерлар орасида Дуров 15,1 миллиард доллар билан учинчи ўринни эгаллади ва саноат секторидан бўлмаган ягона ТОП-10 тадбиркорга айланган[7].

2024-йилда Дуров америкалик журналист Такер Карлсонга катта интервю берди[8][9][10][11][12][13].

2024-йил 24-августда Павел Дуров „наркотиклар айланмаси, болаларга қарши жиноятлар ва фирибгарлик“да айбланиб, Парижда ҳибсга олинган. Бунга сабаб қилиб Мессенжерда модерация йўқлиги ва қонунни ҳимоя қилувчи органлар вакиллари билан ҳамкорликдан бош тортгани кўрсатилган[14][15].

Ҳаёти

Павел Дуров 1984-йил 10-октябрда Ленинградда зиёли оилада туғилган[16]. Италиянинг Турин шаҳридаги мактабнинг биринчи синфига борган. Туринда отаси В. С. Дуров бир неча йил ишлаган[17].

11 ёшидан бошлаб Дуров дастурлашга қизиқади ва мактаб компютерларининг паролларини осонлик билан аниқлашга ҳаракат қилади ва бунга эришади ҳам. Ўша пайтларда у дастурлашни чуқур ўрганиб, мактабдаги барча компютерларнинг „заставка“ ларини дастур орқали ўзгартириб қўяди.

2006-йилда Павел Санкт-Петербург давлат университетининг филиология факултетини тамомлайди, университетда ўқиш мобайнида ҳарбий факултетни ҳам тамомлаб, заҳирадаги лейтенант унвонига ҳам эришади, у университетни қизил дипломга битирган. Санкт-Петербург давлат университетида ўқиётганда ҳам Павел университетнинг ижтимоий ва илмий ҳаёти сифатини яхшилашга қаратилган нотижорат Интернет лойиҳаларини яратган. Бу лойиҳалар Дуров.cом ва Спбгу.ру сайтлари эди.

2012-йил 19-ноябрда „Манн, Иванов ва Фербер“ нашриёти Николай Кононованинг „Код Дурова“ деб номланган китобни чиқарди. Бу китоб Вконтакт ижтимоий тармоғининг асосчиси Павел Дуровга бағишланган бўлиб, хужжатлар ва интервюлар асосида ёзилган.

АР Филмс компанияси, продусер Александр Роднянск бошчилигида, юқоридаги китобни филм кўринишида намойиш қилиш рухсатини олди ва бу кино 2014-йилда оммага тақдим этилиши кўзда тутилган. 2013-йил Дуров Дигитал Форест компаниясига асос солади ва шу компания Телеграм мессенджерини оммага тақдим этади.

Фаолияти

ВК

Университет талабаси бўлган йилларда Дуров машҳур спбгу.ру форумини яратган. 2006-йилда ўзининг собиқ синфдоши Вячеслав Мирилашвили билан Санкт-Петербургда учрашади. Мирилашвили Дуровга тобора оммалашиб бораётган Фаcебоокни кўрсатади. Шундан сўнг дўстлар янги рус ижтимоий тармоғини яратишга қарор қилишади. Вячеслав Мирилашивилининг исроиллик синфдоши Лев Бинзумович Левиев учинчи ҳаммуассис бўлди. Дуров бош директор лавозимини эгаллади. Халқаро математика ва дастурлаш танловларининг кўп карра ғолиби бўлган катта акаси Николайни сайтни ишлаб чиқиш учун жалб қилган[18][19][20].

Дуров ВКонтактени 2006-йил сентабр ойида синов учун ишга туширди. Кейинги ойда Вконтакте.ру номи рўйхатга олинди[21]. Янги лойиҳа 2007-йил 19-январда Россия хусусий мас’улияти чекланган жамияти сифатида ташкил этилган. Фойдаланувчилар базаси 2007-йилнинг июлида 1 миллионга, 2008-йилнинг апрелида эса 10 миллионга етган. 2008-йилнинг декабрида ВК рақиби Одноклассникини ортда қолдириб[22], Россиядаги энг машҳур ижтимоий тармоқ хизматига айланди. Компания қиймати 3 миллиард АҚШ долларигача ўсди[23].

Павел Дуров Москвадаги ҲигҳЛоад++ конференсиясида, 2010-йил.

2013-йил декабр ойида Дуров компаниянинг 12 фоиз аксиясини Иван Тавринга сотишга қарор қилди (ўша пайтда аксияларнинг 40 фоизи Маил.ру Гроупга, 48 фоизи Унитед Cапитал Партнерсга тегишли эди). Кейинчалик Таврин бу аксияларни Маил.ру Гроупга қайта сотди[24][23][25][26].

ВК дан кетиш

Павел Дуров Берлиндаги ТечCрунч конференсиясида, 2013-йил.

2014-йил 1-апрелда Дуров ВК бошқарувида ўз истеъфосини тақдим этди[27]. Кейинчалик Дуровнинг ўзи 2014-йил 3-апрелда бу ҳазил эканлигини айтган[28][29]. 2014-йилнинг 16-апрелида Дуров россияпараст президент Виктор Януковичга қарши украиналик намойишчиларнинг шахсий маълумотларини Россия Федерал хавфсизлик хизматига беришдан ва Алексей Навалнийнинг ВК’даги саҳифасини блокировка қилишдан ошкора бош тортди. Бунинг ўрнига тегишли буйруқларни ўзининг ВК саҳифасида қонунга хилоф эканлигини айтди[30][31].

2014-йил 21-апрелда Дуров ВК бош директори лавозимидан озод этилди[32]. Дуров кейинчалик компания самарали равишда Владимир Путиннинг иттифоқчилари томонидан эгаллаб олинганини билдирди[33]. Ўзининг ишдан бўшатилиши ҳам фойдаланувчиларнинг шахсий маълумотларини федерал ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига топширишдан бош тортиши натижаси бўлганини айтди. Шунингдек, Дуров евромайдон норозилик ҳаракатига алоқадор ВК гуруҳи аъзолари бўлган шахсларнинг шахсий маълумотларини беришдан бош тортган[32][33]. Дуров кейинчалик Россияни тарк этди ва „орқага қайтиш режаси йўқлигини“[33] ва „ҳозирда мамлакат интернет бизнесига тўғри келмаслигини“ билдирди[34].

Телеграм

Павел Дуров ва Мике Бутчер Сан Франcисcодаги ТечCрунч конференсиясида, 2015-йил.

Дуров Россияни тарк этгач, шакар саноатини диверсификация қилиш жамғармасига 250 минг доллар хайрия қилиш орқали Сент-Китц ва Невис фуқаролигини олди ва Швейсария банкларида 300 миллион доллар нақд пулга эга бўлди. Бу унга эътиборини ва худди шу йўналишдаги шифрланган хабар алмашиш хизматига йўналтирилган Телеграм компаниясини яратишга қаратиш имконини берди. Телеграмнинг штаб-квартираси Берлинда жойлашган, кейинчалик Дубайга кўчирилган[23].

2018-йилнинг январ ойида Дуров Телеграмнинг ортиб бораётган муваффақиятини монетизация қилиш мақсадида „Грам“ криптовалютаси ва Телеграм Опен Нетwорк (ТОН) платформасини ишга тушираётганини эълон қилди[35]. Бу инвесторлардан жами 1,7 миллиард доллар йиғди[36]. Бироқ, ушбу корхоналар Америка регулятори АҚШ Қимматли қоғозлар ва биржа комиссияси томонидан тўхтатилди. Судда Грам АҚШнинг молиялаштириш қонунларини четлаб ўтгани учун пулни инвесторларга қайтариши керак деб даъво қилди[37].

2018-йилда компания Россия хавфсизлик хизматлари билан ҳамкорлик қилишдан бош тортгач, Россия Телеграм’ни блоклашга уринган. Федерал хавфсизлик хизмати ходимининг сиздирилган хатида айтилишича, блокировка аслида компаниянинг Телеграм Опен Нетwорк тармоғини ишга тушириш нияти билан боғлиқ. Блоклашга уриниш даврида Россия Ташқи ишлар вазирлиги иловадаги расмий каналларни ишлатишда давом этди. Икки йиллик блокировка уринишларидан сўнг, 2020-йилда блокировка қилиш тартиби бекор қилинди.

Ҳибсга олиниши

Дуров 2024-йил 24-август куни Франсия божхона органига қарашли фирибгарликка қарши кураш бошқармаси ходимлари томонидан ҳибсга олинган[38]. Воқеалар Париж ташқарисидаги Ле-Бурже аэропортида Дуровнинг Озарбайжондан Франсияга шахсий самолётидан келганидан сўнг юз берган. Тахминларга кўра, Дуров Владимир Путин билан учрашган[39] (аммо Россия хавфсизлик кучларига алоқадор манба Путин учрашувдан бош тортганини даъво қилган)[40][41]. Дуровнинг ҳибсга олиниши Франсия Миллий суд полицияси томонидан дастлабки тергов доирасида чиқарилган ҳибсга олиш ордерига асосланган[42][43][44]. Унга кўплаб айбловлар қўйилган[42][43]. Дуров гиёҳванд моддалар савдоси, болалар жинсий эксплуатацияси ва фирибгарлик каби жиноятларда Телеграмдан фойдаланиш билан боғлиқ шериклик ва эътиборсизликда айбланмоқда[45]. Агар Дуров айбловлар бўйича айбланса, 20 йилгача қамоқ жазосига ҳукм қилиниши мумкин. Маълум бўлишича, Дуров аввалроқ эҳтимолий ҳуқуқий хавфлар туфайли Европага боришдан қочган[42].

Маълумотларга кўра, Дуров Франсия ҳукумати томонидан қидирувга берилган шахслар рўйхатида бўлган ва унинг ҳибсга олиниши суд ходимлари, жумладан Телеграм фаолияти билан боғлиқ масалалар билан ҳамкорлик қилмагани сабабли бўлган[42].

Франсия полицияси томонига кўра, Телеграмда жиноий фаолият модераторлар йўқлиги туфайли чекланмаган[46]. Аccесс Ноw рақамли ҳуқуқлар гуруҳининг адвокати Наталя Крапиванинг айтишича, франсуз ҳукумати Дуровни шахсий хабарлар шифрини очиш учун Телеграм шифрлаш калитларини беришга мажбур қилиши мумкин. „Россия буни ўтмишда ҳам қилишга уриниб кўрган“ деган Крапива[47].

Қарашлари ва эътиқодлари

Дуров либерал сиёсий қарашларга содиқ[48]. Шунингдек, вегетариан ҳисобланади[49]. Ўзини спиртли ичимликлар, ҳайвон гўшти, планшетлар ва ҳар қандай фармацевтика маҳсулотлари, никотин ва бошқа дорилар, қаҳва, қора ва кўк чой, энергетик ичимликлар, фаст фоод, шакар, газланган ичимликлар, телевизор ва унинг аналогларидан узоқ тутади[50][51][52][53][54][55]. Дуров аскетик ҳаёт тарзини сақлаб қолишини ва шахсий мулкдан озод бўлишни тарғиб қилишини айтган[56][57][58]. 2019-йил июн ойида соғлиғини яхшилаш мақсадида олти кун давомида фақат сув ёрдамида очлик билан даволанган[59]. 2012-йилда, 27 ёшида Россияни яхшилаш бўйича ўз ғоялари батафсил баён этилган манифестларни нашр этган[60] ва Википедияни қўллаб-қувватлаш учун Викимедиа фондига миллион доллар хайрия қилган[61][62].

Дуровнинг айтишича, 2014-йилда у Владимир Путиннинг ФСБнинг Евромайдон пайтида украиналик намойишчилар ва мухолифат етакчиларининг шахсий маълумотларини топшириш ҳақидаги сўровини бажаришдан бош тортган. „Чунки бу бизнинг украиналик фойдаланувчиларга хиёнат қилиш дегани эди. Шундан сўнг мени ишдан бўшатишди. Мен асос солган компаниядан ва Россияни тарк этишга мажбур бўлдим. Мен ўз компаниямни ва уйимни йўқотдим, лекин буни иккиланмасдан қайтадан қилишга тайёрман“ деган эди[63]. 2011–2013-йиллардаги Россия норозиликлари пайтида Дуров Путинга қарши фаоллар томонидан фойдаланиладиган ВК аккаунтлари устидан сензура ўрнатишдан[63] ҳамда 2014-йил 16-апрелда украиналик намойишчилар ҳақидаги маълумотларни Россия хавфсизлик идораларига топширишдан, Алексей Навалнийнинг ВК саҳифасини блокировка қилишдан очиқчасига бош тортди[64].

2024-йилда Дуров Телеграм „геосиёсатдаги ўйинчи“ эмас, „нейтрал платформа“ бўлиб қолиши кераклигини айтди[65].

Шахсий ҳаёти

Павел Дуров Телеграм асосчиси ва лойиҳанинг бош ишлаб чиқувчиси, дастурчиси ва меъмори Николай Дуровнинг укасидир. Дуров оила қурмаган[66]. 2017-йилда Бирлашган Араб Амирликларига кўчиб ўтган ва Телеграм бош қароргоҳи жойлашган Дубайда яшайди. 2021-йил феврал ойида Амирлик фуқароси сифатида қабул қилинган[67][2].

Дуров 2021-йил август ойида Франсия фуқаролигига қабул қилинди. Бу унга Европа Иттифоқи фуқаролигини берди[68]. Ле Монде унинг фуқароликка қабул қилишни „сирли“ деб таърифлаган, чунки Дуров қисқа муддатли ташрифлардан ташқари Франсияда яшамаган. Ле Монде Дуров камдан-кам қўлланиладиган „хорижийлик“ тартиби орқали фуқароликка қабул қилинган, деб маълумот берди. Бу тўғридан-тўғри Франсия ҳукумати томонидан Франсиянинг халқаро таъсири ёки халқаро иқтисодий муносабатларига алоҳида ҳисса қўшган одамларга берилади. Дуров ўз исмини франсузчага, яъни, расман Пол ду Ровега ўзгартирди[69].

Дуров 2010-йилдан буён 12 та давлатда сперма донорлиги орқали 100 дан ортиқ фарзанди борлигини маълум қилган[70][71].

Манбалар

  1. ↑ „Вконтакте Фоундер Павел Дуров Беcомес Cитизен оф Ст. Китц анд Невис“. Тҳе Мосcоw Тимес.,
  2. ↑ 2,0 2,1 „Дубаи'с Жумеираҳ Исландс Wелcомес А Неw Ресидент: Телеграм'с Биллионаире Фоундер“. Форбес. 2023-йил 1-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 1-сентябр.
  3. ↑ „Безопасное завтра“. Лента.ру (2017-йил 21-декабр). 2021-йил 8-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 26-декабр.
  4. ↑ „Дуров Павел Валерьевич“ (эн). Форбес.ру (2016-йил 16-март). 2022-йил 25-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 1-сентябр.
  5. ↑ „Форбес Биллионаирес 2020“. Форбес. 2019-йил 4-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 2-сентябр.
  6. ↑ „Павел Дуров оказался самым богатым жителем Дубая“. лента.ру. 2021-йил 3-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 6-апрел.
  7. ↑ „20 богатейших российских бизнесменов — 2022. Рейтинг Форбес“ (ру). Форбес.ру. 2022-йил 28-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-июн.
  8. ↑ „Павел Дуров рассказал, что дал интервью Такеру Карлсону. Оно пока не опубликовано“ (ру). Медуза. 2024-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 16-апрел.
  9. ↑ „«Мне предложили два варианта: подчиниться требованиям властей или уехать из страны. Я выбрал последнее» Павел Дуров дал интервью Такеру Карлсону. Вот главное, что он сказал“ (ру). Медуза. 2024-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  10. ↑ „Павел Дуров поговорил с Такером Карлсоном. Главное из его интервью“ (ру). ББC Неwс (2024-йил 17-апрел). 2024-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  11. ↑ „Песков: Дурова неоднократно просили закрыть Телеграм от террористов“ (ру). Ура.ру (2024-йил 17-апрел). 2024-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  12. ↑ „В Кремле не считают интервью Дурова поводом для того, чтобы «бросить все свои дела»“ (ру). Фонтанка.ру (2024-йил 17-апрел). 2024-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  13. ↑ „В Кремле надеются, что Телеграм не станет инструментом в руках террористов“ (ру). Интерфакс (2024-йил 17-апрел). 2024-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  14. ↑ „Босс Телеграм Павел Дуров задержан в аэропорту во Франции — французские телеканалы“ (ру). ББC Неwс Русская служба (2024-йил 24-август). 2024-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 24-август.
  15. ↑ Маcкинтош, Тҳомас; Вернон, Wилл. „Телеграм CЕО Павел Дуров аррестед ат Френч аирпорт“. ББC Неwс (2024-йил 24-август). 2024-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 25-август.
  16. ↑ „Павел Дуров“ (эн). Дигитал Лифе Десигн. 2012-йил 2-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 1-ноябр.
  17. ↑ „Ис Павел Дуров а Кремлин таргет?“. Блоомберг (2013-йил 1-август). 2016-йил 7-мартда асл нусхадан архивланган.
  18. ↑ Лошак, Андреи. „История рунета. Бизнес: ОК, ВК и все-все-все“ (Руссиан). Радио Фреэ Эуропе/Радио Либертй (2019-йил 16-октябр). Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  19. ↑ „Код Павла Дурова“ (Руссиан). Форбес (2011-йил 24-июн). 2011-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  20. ↑ Даннй Ҳаким. „Онcе Cелебратед ин Руссиа, Программер Павел Дуров Чоосес Эхиле“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2014-йил 2-декабр). 2015-йил 8-февралда асл нусхадан архивланган.
  21. ↑ Фриэдричсен, Мике; Мüҳл-Беннингҳаус, Wолфганг. Ҳандбоок оф Соcиал Медиа Манагемент: Валуэ Чаин анд Бусинесс Моделс ин Чангинг Медиа Маркец. Берлин: Спрингер Сcиэнcе & Бусинесс Медиа, 2013 — 406-бет. ИСБН 978-3-642-28896-8. 
  22. ↑ „Вконтакте Ремаинс море популар тҳан Фаcебоок ин Руссиа“. Мйнеwсдеск. 2018-йил 7-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 7-август.
  23. ↑ 23,0 23,1 23,2 Вивиэнне Wалт. „Wитҳ Телеграм, А Реcлусиве Соcиал Медиа Стар Рисес Агаин“. Фортуне (2016-йил 1-феврал). 2016-йил 24-февралда асл нусхадан архивланган.
  24. ↑ „Достиг идеала: Павел Дуров продал свою долю "ВКонтакте" Ивану Таврину“. Форбес Руссиа (2014-йил 1-апрел). 2024-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 11-апрел.
  25. ↑ „Маил.ру деал фирмс cонтрол овер ВКонтакте“. 2015-йил 6-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 26-январ.
  26. ↑ „Руссиа'с Маил.Ру буйс ремаининг стаке ин ВКонтакте фор 26.5 блн“. Реутерс (2014-йил 16-сентябр). 2014-йил 5-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 20-январ.
  27. ↑ „Но жоке ас 'Руссиан Фаcебоок' фоундер ресигнс амид диспуте (Упдате)“ (2014-йил 1-апрел). 2016-йил 8-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 29-феврал. „Павел Дуров Ресигнс Ас Ҳеад Оф Руссиан Соcиал Нетwорк ВК.cом, Украине Cонфлиcт Wас Тҳе Типпинг Поинт“ (2014-йил 1-апрел). 2017-йил 8-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 29-феврал.
  28. ↑ „Гоинг, гоинг, гоне – Павел Дуров қуиц ВК“. Русбасе (2014-йил 2-апрел). 2016-йил 6-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 29-феврал.
  29. ↑ „Фоундер оф Соcиал Нетwорк ВК Павел Дуров Сайс Ресигнатион ас CЕО wас Април Фоолс' Пранк“. Тҳе Мосcоw Тимес (2016-йил 4-март). 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 29-феврал.
  30. ↑ „Wалл“. 2017-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 26-январ.
  31. ↑ „Wалл“. 2014-йил 11-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 26-январ.
  32. ↑ 32,0 32,1 „Вконтакте Фоундер Павел Дуров Леарнс Ҳе'с Беэн Фиред Тҳроугҳ Медиа“. Тҳе Мосcоw Тимес (2014-йил 22-апрел). 2014-йил 25-апрелда асл нусхадан архивланган.
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 „Павел Дуров лефт Руссиа афтер беинг пушед оут“, Тҳе Эcономиc Тимес, 22 Април 2014.
  34. ↑ „Дуров, Оут Фор Гоод Фром ВК.cом, Планс А Мобиле Соcиал Нетwорк Оуциде Руссиа“. ТечCрунч (2014-йил 22-апрел). 2017-йил 6-июлда асл нусхадан архивланган.
  35. ↑ „Телеграм планс мулти-биллион доллар ИCО фор чат cрйптоcурренcй“ (эн-УС). ТечCрунч (2018-йил 8-январ). 2018-йил 9-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 7-июн.
  36. ↑ Липтак, Андреw „Телеграм ҳас раисед а тотал оф 36.7 биллион фром иц тwо пре-ИCО салес“ (эн). Тҳе Верге (2018-йил 1-апрел). 2020-йил 9-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 7-июн.
  37. ↑ Мичаэл С. Саcкҳеим, Натҳан А. Ҳоwелл, Жамес Б. Биэрй, Андреw П. Блаке, Доминиқуэ Галлего, Тереса Wилтон Ҳармон, Жамес C. Мунселл, Давид Э Теителбаум, Лиля Тесслер, Аллисон Росс Стромберг, Даниэл Энгорен анд Кристин С. Теагер. „Тҳе Виртуал Cурренcй Регулатион Ревиэw: УСА“. Тҳе Лаw Ревиэwс (2021-йил 2-сентябр). 2022-йил 15-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-апрел.
  38. ↑ Атаман, Жосепҳ „Телеграм CЕО Павел Дуров детаинед ат аирпорт ин Франcе“ (эн). CНН.cом (2024-йил 24-август). 2024-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 25-август.
  39. ↑ „Телеграм CЕО Павел Дуров’с детентион эхтендед фоллоwинг аррест ин Франcе“. Ал Жазеэра Энглиш (2024-йил 25-август). 2024-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 26-август.
  40. ↑ Килнер, Жамес. „Кремлин ҳиц оут ат Френч ‘доубле стандардс’ ас Телеграм фоундер Павел Дуров аррестед ин Парис“. Тҳе Даилй Телеграпҳ (2024-йил 25-август). 2024-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 26-август.
  41. ↑ „Путин рефусед то меэт wитҳ Павел Дуров ин Баку“. Туран Информатион Агенcй (2024-йил 20-август). 2024-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 26-август.
  42. ↑ 42,0 42,1 42,2 42,3 „Ле фондатеур эт ПДГ де ла мессагериэ Телеграм интерпеллé эн Франcе“ (фр). ТФ1ИНФО.фр. ИНФО ТФ1/ЛCИ (2024-йил 24-август). Қаралди: 2024-йил 24-август.
  43. ↑ 43,0 43,1 Ҳеллер, Матҳилда. „Фоундер анд CЕО оф Телеграм аррестед ат Френч аирпорт он мултипле чаргес“. жпост.cом; Жерусалем Пост (2024-йил 25-август). 2024-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 25-август.
  44. ↑ Бадшаҳ, Надеэм. „Телеграм апп фоундер Павел Дуров репортедлй аррестед ат Френч аирпорт“. Тҳе Гуардиан. Реутерс (2024-йил 25-август). 2024-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 25-август.
  45. ↑ „Wҳо ис Павел Дйров тҳе Теч Биллионаире wҳо wас Аррестед ат а Френч Аирпорт Тодай?“. пакистантодай.cом (2024-йил 25-август). — „Ҳе ҳас беэн аccусед оф cомплиcитй анд неглигенcе релатед то тҳе аcтивитиэс он ҳис Телеграм платформ, wҳере сериоус cримес, инcлудинг друг траффиcкинг, чилд сехуал эхплоитатион, анд фрауд, аре саид то оccур фреқуэнтлй.“. 2024-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 25-август.
  46. ↑ „Телеграм мессагинг апп CЕО Павел Дуров аррестед ин Франcе, Френч медиа сай“. Реутерс.cом (2024-йил 24-август). 2024-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 24-август.
  47. ↑ „Павел Дуров'с Аррест Леавес Телеграм Ҳангинг ин тҳе Баланcе“. WИРЕД (2024-йил 25-август).
  48. ↑ Дуров, Павел. „Павел Дуров“. ВКонтакте. — Профиль Павла Дурова в социальной сети «ВКонтакте». 2021-йил 10-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 10-феврал.
  49. ↑ Голубко, Олеся; Коробкова, Евгения. „Александр Роднянский снимет фильм об основателе «ВКонтакте» Павле Дурове“. Вечерняя Москва (2012-йил 21-декабр). 2012-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 14-ноябр.
  50. ↑ „Павел Дуров: 7 вещей, от которых я отказался много лет назад“. Радио "Эхо Москвы. 2021-йил 5-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 26-декабр.
  51. ↑ „Павел Дуров“. 2017-йил 16-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 26-январ.
  52. ↑ Дуров затроллил православных: Теме надо было писать "Бог" с большой буквы, Слон.ру, 2012, 5 Аугуст 2016да асл нусхадан архивланди
  53. ↑ Горелик А.. „Владелец ВКонтакте Павел Дуров раздает миллионы и ездит по Питеру на метро“ (РУ). Комсомольская правда (2012-йил 17-феврал). 2014-йил 23-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 25-апрел.
  54. ↑ Ермаков А. „"Фонтанка" нашла Дурову страну“. Фонтанка.ру (2014-йил 24-апрел). 2014-йил 25-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 25-апрел.
  55. ↑ „Телеграм Апп Ис Бооминг бут Неэдс Адвертисерс – анд $700 Миллион Соон“. Wалл Стреэт Жоурнал (2021-йил 17-март). 2021-йил 16-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 28-март.
  56. ↑ Даисй Синделар. „Дуров, Аcтивисц Аджуст Аccординглй Ас Кремлин Cраcкс Доwн Он Интернет Ригҳц“. РадиоФреэЭуропе (2014-йил 24-апрел). 2024-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 12-март.
  57. ↑ „Деньги“. Сноб (2012-йил 4-июн). 2022-йил 23-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 12-март.
  58. ↑ Элеонора Голдман. „7 ҳеалтҳ сеcрец фром тҳе фоундер оф Руссиан соcиал нетwорк ВК“. рбтҳ.cом (2017-йил 10-октябр). 2021-йил 3-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 12-март.
  59. ↑ Cутҳберцон, Антҳонй „Телеграм фоундер гивес уп эатинг фоод то cоме уп wитҳ 'греат идеас' фор мессагинг апп“. Тҳе Индепендент (2019-йил 6-июн). 2024-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 26-август.
  60. ↑ „А Манифесто фор 21ст-Cентурй Руссиа“. Афиша (2012-йил 18-май). 2012-йил 3-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  61. ↑ „Фоундер оф Фаcебоок фор Руссиа донатес 61М то Wикипедиа ат ДЛД“. ВентуреБеат (2012-йил 24-январ). 2012-йил 22-июлда асл нусхадан архивланган.
  62. ↑ „Тwиттер / ДЛДCонференcе: Павел Дуров промисес ливе он“. 2014-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган.
  63. ↑ 63,0 63,1 Бреwстер, Тҳомас. „Телеграм'с Биллионаире Фоундер Сайс Ҳе'с Невер Провидед Украинианс' Дата То Руссиа“. Форбес (2022-йил 7-март). 2023-йил 12-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 26-апрел.
  64. ↑ „Павел Дуров, ле cрéатеур де ла мессагериэ утилисéэ пар Даэч“ (фр) (2015-йил 26-ноябр). 2024-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 26-август.
  65. ↑ „Телеграм фоундер Дуров аррестед ин Франcе, соурcес сайс“. СWИ сwиссинфо (2024-йил 25-август). 2024-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 26-август.
  66. ↑ „Форбес Биллионаирес 2023: Тҳе Ричест Пеопле Ин Тҳе Wорлд“. Форбес. 2024-йил 18-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 19-март.
  67. ↑ „Меэт Павел Дуров, тҳе теч биллионаире wҳо фоундед Телеграм, флед фром Мосcоw 15 еарс аго афтер дефйинг тҳе Кремлин, анд ҳас а пенчант фор постинг ҳалф-накед селфиэс он Инстаграм“. Бусинесс Инсидер (2022-йил 28-март). 2022-йил 9-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-апрел.
  68. ↑ „Дécрет ду 23 аоûт 2021 портант натуралисатион, рéинтéгратион, ментион д'энфанц минеурс бéнéфиcиант де л'эффет cоллеcтиф аттачé à л'аcқуиситион де ла натионалитé франçаисе пар леурс паренц, франcисатион де номс эт де прéномс эт либéратион де л'аллéгеанcе франçаисе (Аccèс протéгé)“. www.легифранcе.гоув.фр. 2022-йил 20-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 7-октябр.
  69. ↑ Луа хатоси ин Модул:Cите_Қ ат лине 16: аттемпт то индех а нил валуэ.
  70. ↑ „Миллиардäр ист Ватер вон üбер 100 Киндерн унд анимиэрт Мäннер - wас даҳинтерстеcкт“ (Герман). Фоcус.де (2024-йил 2-август). 2024-йил 5-августда асл нусхадан архивланган.
  71. ↑ „Телеграм'с Топ Эхеcутиве Павел Дуров Репортедлй Детаинед ин Франcе“ (2024-йил 26-август). — „Он ҳис персонал Телеграм чаннел, [Дуров] мусес абоут вариоус топиcс, инcлудинг ҳис асcетиc лифестйле, тҳе cоунтриэс ҳе травелс то анд, море реcентлй, ҳоw ас а сперм донор ҳе ноw ҳас море тҳан 100 биологиcал чилдрен.“. 2024-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 26-август.

Ҳаволалар

(Wайбаcк Мачине сайтида 10-декабр 2014-йил санасида архивланган) (рус.)