Ziyosfera

Pax Americana

Пах Америcана[1][2][3] (лотинча: „Америка тинчлиги“, Пах Романа, Пах Монголиcа, Пах Ҳиспаниcа ва Пах Британниcа дан кейин моделлаштирилган; шунингдек, узоқ тинчлик деб ҳам аталади) нисбий тинчлик тушунчасига нисбатан қўлланиладиган атамадир. Ғарбий ярим шарда ва кейинчалик дунёда 1945-йилда Иккинчи жаҳон урушидан сўнг Қўшма Штатлар[4] дунёдаги ҳукмрон иқтисодий ва ҳарбий кучга айланди.

Шу маънода Пах Америcана Америка Қўшма Штатларининг бошқа давлатларга нисбатан ҳарбий ва иқтисодий мавқеини тасвирлаш учун ишлатилади. Иккинчи жаҳон урушидан кейин ғарбий Европа иқтисодиётини тиклаш учун 13 миллиард доллар сарфлаган Маршалл режаси „Пах Америcана“ нинг ишга тушиши дея таърифланган[5].

Илк даври

Пах Америcананинг дастлабки ифодаси Америка фуқаролар уруши тугаганидан кейин содир бўлиб (бунда Қўшма Штатлар ўзининг энг катта тарқоқлигини йўқотди ва замонавий тактикалардан фойдаланган ҳолда миллионлаб замонавий жиҳозланган аскарларни тўплаш қобилиятини намойиш этди), Шимолий Америка географик минтақасида тинч муҳитга ишора яратди. Бироқ, тинчлик жараёни Биринчи жаҳон уруши бошланиши билан тўхтаб қолган эди. Унинг пайдо бўлиши америка истиснолиги ғоясининг ривожланиши билан бир вақтда содир бўлди. Бу ғояга кўра, АҚСҲ ўзининг миллий кредоси, тарихий эволуцияси, сиёсий ва диний институтлари ҳамда ўзига хос келиб чиқиши жиҳатидан ривожланган давлатлар[6] орасида алоҳида ажралиб туради. Бу консепсия муаллифи Алексис де Токвилдир[7]. У ўша пайтда 50 ёшли Қўшма Штатлар иммигрантлар мамлакати ва биринчи замонавий демократия бўлгани учун дунё халқлари орасида алоҳида ўрин тутганини таъкидлаган. Америка инқилобидан кейин Қўшма Штатлар ташкил топганидан то Испания-Америка урушигача Қўшма Штатлар ташқи сиёсати глобал эмас, балки минтақавий йўналишга эга эди. Иттифоқ Шимолий Американинг марказий штатларида жорий қилган Пах Америcана Америка Қўшма Штатларининг миллий фаровонлиги омили бўлди. Каттароқ давлатлар кичикроқ давлатлар билан чегарадош эканлиги учун уларда ҳеч қандай ташвиш йўқ эди: солиқ талаб қиладиган ва меҳнатга тўсқинлик қиладиган доимий қўшинлар мавжуд эмас эди; савдо-сотиқни тўхтатадиган урушлар ёки урушлар ҳақидаги миш-мишлар ўринсиз эди. Бу ерда нафақат тинчлик, балки хавфсизлик ҳам муҳим ҳисобланган. Чунки Пах Америcана федерал конституциявий республика таркибидаги барча штатларни қамраб олган. Оксфорд инглиз луғатига кўра, бу ибора биринчи марта босма нашрда 1894-йил августдаги Форумда пайдо бўлган: "Қувонишнинг ҳақиқий сабаби президент Кливленднинг ўз ҳаётини сақлаб қолиш йўлидаги тезкор ва жасоратли ҳаракатини қўллаб-қувватлаш учун универсал ватанпарварлик руҳидир. Пах Америcанани ўрнатишда бутун ер юзи бўйлаб қонун устуворлиги бўлиши талаб этиларди[8].

1898-йилги сиёсий мултфилм : „Учдан учгача ўн минг миля“ АҚШ ҳукмронлигининг (тасқара рамзи) Пуэрто-Рикодан Филиппингача давом этишини англатади.
1906-йил Теодор Рузвелтнинг Монро доктринасидан Европа ҳарбий кучларини Доминикан Республикасига киритмаслик учун фойдаланаётгани акс этган сиёсий карикатура.

ХИХ аср охирида Ғарбий ярим шарда Янги Империализмнинг кучайиши билан АҚШда империалистик ва изоляцион гуруҳлар ўртасида баҳс-мунозаралар пайдо бўлди. Монро доктринаси асосида Пан-Америка тинчлиги ғояси илгари сурилди. Хорижий кучлар аралашувидан қочишнинг анъанавий сиёсатини қўллаб-қувватлаганлар орасида ишчилар етакчиси Самуэл Гомперс ва пўлат магнати Эндрю Карнеги ҳам бор эди. Генри Кабот Лодж, Уилям МакКинли ва Теодор Рузвелт каби америкалик сиёсатчилар агрессив ташқи сиёсат тарафдори эдилар, аммо президент Гровер Кливленд маъмурияти бундай ҳаракатларни амалга оширишни истамади. 1893-йил 16-январда АҚСҲ дипломатик ва ҳарбий хизматчилари бир гуруҳ шахслар ёрдамида Гавайи Қироллигининг конституциявий ҳукуматини ағдариб, Муваққат ҳукумат, кейин эса республика ташкил этиш мақсадида тил бириктирдилар. 15-феврал куни улар Гавайи оролларини аннексия қилиш тўғрисидаги шартномани АҚШ Сенатига тақдим этишди, бироқ аннексияга қарши чиққанлар ҳужжатнинг ўтишини тўхтатиб қўйишди. Қўшма Штатлар 1898-йил июл ойида Нюландс резолюцияси орқали Гавайи оролларини қўшиб олиш йўлини танлади.

1898-йилги Испания-Америка урушидаги ғалабадан кейин ва Куба, Пуэрто-Рико, Филиппин ва Гуам қўлга киритилгандан сўнг, Қўшма Штатлар мустамлака империясига асос солинди. Испанияни Америка қитъасидан сиқиб чиқариб, Қўшма Штатлар ўз позициясини мустаҳкамлаб олди ва ўз таъсирини Жануби-Шарқий Осиё ва Океанияга қаратди. АҚШнинг Филиппин ва Пуэрто-Рикодаги капитал қуйилмалари нисбатан кичик ҳажмда бўлса-да, бу мустамлакалар Лотин Америкаси ва Осиё, хусусан, Хитой билан савдони кенгайтириш учун стратегик нуқталар эди. Қўшма Штатлар Кариб денгизи минтақасида Монро доктринасига мувофиқ таъсир доирасини ўрнатди. Ушбу таъсир доиралари аниқ белгиланмаган, аммо бошқа ҳукуматлар томонидан амалда тан олинган ва бу ҳудуддаги баъзи республикалар томонидан ҳам қабул қилинган[9]м ХХ аср бошидаги воқеалар Қўшма Штатлар бундай ҳолатларда одатий бўлган „Пах Америcана“ ни ўрнатиш мажбуриятини олганлигини кўрсатиб берди[9]. Бошқа жойларда бўлгани каби, бу Пах Америcана географик чегараси аниқ белгиланмаган ва у назарий жиҳатдан ҳеч қандай изчилликка асосланмаган[9]. Шундай қилиб, Қўшма Штатлар жанубидаги кўплаб ерларда тинчлик ўрнатган ва бундай ҳудудларда ички осойишталикни сақлаш чораларини кўрган бўлса, бошқа томондан Америка Қўшма Штатлари Мексикадаги интерпозициядан чиқди[9].

Европа кучлари юқоридаги масалаларни асосан Қўшма Штатлар ташвиши деб ҳисоблади. Дарҳақиқат, янги пайдо бўлган Пах Америcана, моҳиятан, Бирлашган Қироллик сиёсати ва Британия империяси Қироллик денгиз флотининг кучи туфайли эришилган глобал денгиз кучи устунлиги билан боғлиқ эди[10]. Денгиз эркинлигини сақлаш ва денгиз ҳукмронлигини таъминлаш Наполеон урушларидаги ғалабадан буён инглизлар сиёсати бўлиб келган. Ҳар қандай Европа кучининг Америка қитъасига аралашувига йўл қўйиш Буюк Британия манфаатларига тўғри келмагани сабабли, Монро доктринасига билвосита Қироллик денгиз флоти ҳам ёрдам берди. Буюк Британиянинг хориждаги мулкларига шерик бўлган норасмий империянинг қимматли таркибий қисми бўлган Жанубий Америкадаги Британиянинг тижорий манфаатлари ва АҚШнинг савдо шериги сифатидаги иқтисодий аҳамияти Англиянинг рақобатдош Европа кучлари Америка билан алоқа қила олмаслигини таъминлади.

Қўшма Штатлар ХИХ аср охирига келиб Тинч океани орқали минтақавий чегараланиш хусусиятини йўқотди. Ҳукумат Испания-Америка урушидан кейин протекционизмни қабул қилди ва АҚШ ҳарбий кучини кенгайтириш учун денгиз флоти — " Буюк Оқ флот " ни яратди. 1901-йилда Теодор Рузвелт президент бўлганида, у ўзидан олдинги президент Уилям МакКинли даврида бошланган изоляцион сиёсатдан халқаро аралашувга ўтишни тезлаштирди. Филиппин-Америка уруши империализмга қарши давом этаётган Филиппин инқилоби натижасида келиб чиқди[11]. Интервенсионизм ўзининг расмий ифодасини 1904-йилда Рузвелтнинг Монро доктринасида топди ва Қўшма Штатларнинг Америкадаги заиф давлатлар ишларига уларни барқарорлаштириш учун аралашиш ҳуқуқини эълон қилди. Бу АҚШнинг минтақавий гегемонлигини очиқлади. 1900-йилга келганда Қўшма Штатлар дунёдаги энг йирик саноат ва миллий даромадга эга бўлиб, бу борада Буюк Британия ва Германияни ҳам ортда қолдирди[12].

Урушлараро давр

Америка Қўшма Штатлари Биринчи жаҳон урушидан олдин Пах Британниcа парчаланиб кетганидан кейин ва урушлараро даврда Жаҳон банки ёки Бирлашган Миллатлар Ташкилоти каби сиёсий тузилмалар йўқлиги сабабли гегемонлик мақомини эгалламагани учун танқид қилинган эди. Иккинчи жаҳон урушидан кейин эса мана шу каби халқаро тузилмалар ташкил этилди[2][13][14][15]. Вудро Вилсоннинг сўзларига кўра, Қўшма Штатлар Буюк урушда қатнашган:

Қўшма Штатлар […] дунё ҳаётида тинчлик ва адолат тамойилларини худбин ва автократик ҳокимиятга олдида оқлаш ва дунёнинг ҳақиқатан ҳам эркин ва ўзини ўзи бошқарадиган халқлари орасида шундай мақсад ва ҳаракатлар ҳолатини ўрнатиш, бундан буён ушбу тамойилларга риоя этилишини кафолатлайди. [...] демократия учун, ҳокимиятга бўйсунувчиларнинг ўз ҳукуматида овозга эга бўлиш ҳуқуқи учун, кичик миллатларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари учун, эркин халқларнинг бундай ҳуқуқлари орқали ҳуқуқнинг умумбашарий ҳукмронлиги учун. барча халқларга тинчлик ва хавфсизлик олиб келсин ва дунёни озод қилсин[2].

Кўприкдаги бўшлиқ. АҚШнинг Миллатлар Лигасида йўқлиги ҳақидаги мултфилмда кўприкнинг йўқолган асосий қисми сифатида тасвирланган.

Қўшма Штатларнинг Буюк урушга кириши Американинг анъанавий изоляция ва жаҳон сиёсатининг мустақил аъзолигидан воз кечишини кўрсатди. Фуқаролар уруши якунида ҳам, Испания уруши натижасида ҳам эмас, балки урушлараро даврда Қўшма Штатлар халқаро тизимнинг бир қисмига айланди[2]. Буюк Урушдан кейинги глобал қайта ташкил этиш орқали Америка халқи орасида Қўшма Штатлар томонидан халқаро сиёсат ва халқаро муносабатларда фаол рол ўйнашни тарғиб қилганлар бор эди[2]. Бошланган сиёсий тадбирлар Америка империясини ва умумий дунё барқарорлигини оширадиган иқтисодий-мафкуравий ёндашувларга қаратилди[16]. Олдинги сиёсий йўлдан сўнг, Вудро Вилсон томонидан Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг асоси ва тинчликни таъминловчи — Миллатлар Лигасини тузиш таклиф қилинди[2]. Бу Америка ҳукумати томонидан кўпроқ иқтисодий-мафкуравий ёндашувлар туфайли рад этилди ва Қўшма Штатлар Лигага қўшилмади. Бундан ташқари, Европа саҳнасида иккинчи урушнинг олдини олиш учун Монро доктринаси Буюк Британияга ҳам татбиқ этилган[17]. Охир оқибат, Қўшма Штатларнинг таклифлари ва ҳаракатлари уруш натижасида пайдо бўлган Европа миллатчилиги омиллари, Германия мағлубиятининг оқибатлари ва Версал шартномасидаги муваффақияцизликлари дунёни Иккинчи Жаҳон урушига олиб келишини тўхтата олмади[18].

Биринчи жаҳон уруши ва Иккинчи жаҳон уруши оралиғида Америка Монро доктринасининг натижаси сифатида Пах Америcани сақлаб қолишга ҳаракат қилди[17]. Баъзилар ғарбий ярим шардаги мавжуд шароитларнинг тинч ва тартибли давом этишига интилишди[17]. 1917-йилгача Қўшма Штатлар ҳукуматининг позицияси ва халқнинг „Буюк уруш“ га нисбатан ҳис-туйғулари дастлаб бетарафлик эди[17]. Унинг манфаатлари дахлсиз бўлиб қолди ва бу манфаатларга ҳеч нарса таъсир қила олмади[17].

Бошқа томондан, ўртаҳол америкаликлар катта қисмининг фикрлари тўғри талқин қилинса, мамлакат Иттифоқдош (Антанта) давлатлар билан бўлган[17]. Қўшма Штатлар аҳолиси Пруссия уруш доктринасининг шафқацизлигидан ҳайратда қолди ва немис босқинчилик ҳаракатларини ўзгартиришга қаратилган уринишлари шубҳали кулгу остига олинди[17]. Америка аҳолиси Ғарбий дунёда либерал тинчликни ҳимоя қилаётганини кўрсатди. Шу мақсадда америкалик ёзувчи Роланд Хюгинс шундай деган[19]:

Ҳақиқат шуки, Қўшма Штатлар дунёдаги ягона юксак фикрли кучдир. Бу империализмга берилмаган ва унга киришни истамаган ягона кучли халқдир. [… ] Америкада милитаризм марказида турган худбин тажовуз руҳи жуда кам. Фақат бу ерда „янги эҳтиросли биродарлик туйғуси ва инсоний қадриятларнинг янги кўлами“ учун кенг асос мавжуд. Биз урушдан чуқур нафратланамиз; биз гламур ёки улуғворликка ишқибоз эмасмиз. Биз ўз-ўзини бошқариш тамойилига қаттиқ ишонамиз. Биз оқ ёки рангли бегона халқлар устидан ҳукмронлик қилишни хоҳламаймиз; биз эртанги куннинг римликлари ёки „дунёнинг хўжайинлари“ бўлишга интилмаймиз. Америкаликларнинг идеализми Американинг келажагига қаратилган бўлиб, биз ўзимиз содиқ бўлган эркинлик ва демократия тамойилларини ишлаб чиқишга умид қиламиз. Сиёсий идеализм, пасифизмнинг бу кескинлиги, тажовузкорликдан тийилиш ва ўз тақдиримизни ҳал қилиш учун ёлғиз қолиш истаги республика туғилишиданоқ намоён бўлди[2].

Бу даврда Германиянинг дастлабки мағлубияти натижасида дунёнинг ахлоқий қайта тузилиши очилганлиги кузатилди[17]. Немислар ва иттифоқчилар ўртасидаги жанглар либерализм ва реаксия ўртасидаги, демократия ва темирдан ясалган Вилгелминизм ғоялари ўртасидаги қарама-қаршиликни ифодаламасдан, турли халқлар ўртасидаги жанглар сифатида кўрилди[17][20].

Замонавий давр

1945-йилги дунё харитаси учта супер кучга эга: Қўшма Штатлар (кўк рангда), Совет Иттифоқи (қизил рангда) ва Британия империяси (яшил рангда).

Замонавий Пах Америcана даври Иккинчи жаҳон урушидан кейин АҚШ ташқи сиёсатининг тарафдорлари ва танқидчилари томонидан тилга олинади. Бироқ, 1946-1992-йиллар оралиғида Пах Америcана қисман халқаро тартиб ҳисобланади. Бу даврда у фақат капиталистик блок мамлакатларига тааллуқли бўлиб, баъзи муаллифлар учун Пах Америcана эт Советиcа ҳақида гапириш афзалроқдир[21]. Кўпгина шарҳловчилар ва танқидчилар 1992-йилдан ҳозирги кунгача Америка сиёсатига эътибор беришади ва шунинг учун у контекстига қараб турли хил маъноларга эга. Тахминан 1940-йилларнинг ўрталаридан 1991-йилгача АҚСҲ ташқи сиёсатида Совуқ Уруш ҳукмронлик қилди. Бу давр унинг муҳим халқаро ҳарбий иштироки ва кўпроқ дипломатик иштироки билан ажралиб турди. Биринчи жаҳон урушидан кейин олиб борилган изоляцион сиёсатга алтернатива излаб, Қўшма Штатлар коммунизмнинг тарқалишига қарши туриш ва уни чеклаш деб номланган янги сиёсатни белгилаб олди.

Замонавий Пах Америcана Римдаги Пах Романага ўхшаш. Иккала ҳолатда ҳам тинчлик даври „нисбий тинчлик“ эди. Пах Романа ва Пах Америcана даврида ҳам урушлар давом этди, аммо бу Ғарб ва Рим сивилизациялари гуллаб-яшнаган давр эди. Шуни таъкидлаш керакки, ушбу даврларда ва нисбий осойишталикнинг кўп бошқа вақтларида, айтиладиган тинчлик тўлиқ тинчликни англатмайди. Аксинча, бу уларнинг ҳарбий, қишлоқ хўжалиги, савдо ва ишлаб чиқаришда гуллаб-яшнаганини англатади.

Пах Британниcа мероси

1815-йилда Наполеон урушлари тугаганидан то 1914-йилги Биринчи жаҳон урушигача Бирлашган Қироллик Европа кучлар мувозанатида оффшор-балансер ролини ўйнади. Айнан шу даврда Британия империяси барча даврларнинг энг йирик империясига айланди. Британия ҳарбий қудрати ва савдосининг глобал устунлиги кучли миллий давлатлар бўлмаган Европада ҳукмронлиги ва бутун дунё океанлари ва денгизларида Қироллик денгиз флотининг мавжудлиги билан кафолатланган. 1905-йилда Қироллик денгиз флоти дунёдаги ҳар қандай денгиз флотидан устун эди. Қароқчилик ва қулликни бостириш каби хизматлар кўрсатди. Ушбу тинчлик даврида йирик давлатлар ўртасида бир нечта кичик урушлар бўлган: Қрим уруши, Франко-Австрия уруши, Австрия-Пруссия уруши, Франко-Пруссия уруши ва Россия-Япония уруши каби. Ла Белле Эпоқуэ, Уилям Волфортнинг таъкидлашича, Пах Британниcа, Пах Руссиcа ва кейинчалик Пах Германиcа бўлган. Бироқ 1853-1871-йиллар оралиғида ҳеч қандай Пах мавжуд эмас эди[22].

Пах Британниcа даврида Америка Британия билан яқин алоқаларни ривожлантирди ва улар ўртасидаги "ўзига хос муносабатлар " яққол кўзга ташланди. Икки халқнинг кўп умумий томонлари (тил ва тарих каби) уларни иттифоқчи сифатида бирлаштирган. Британия империясининг Миллатлар Ҳамдўстлигига ўтиш даврида Гаролд Макмиллан каби Британия ҳукумати аъзолари Буюк Британиянинг Америка билан муносабатларини Грециянинг Қадимги Рим билан муносабатларига ўхшаш деб таъкидлашни яхши кўрар эдилар. Йиллар давомида иккаласи ҳам Шимолий Америка, Яқин Шарқ ва Осиё мамлакатларида фаол бўлган.

ХХ аср охири

Иккинчи жаҳон урушидан кейин йирик Ғарб давлатларининг ўзлари ўртасида ҳеч қандай қуролли тўқнашув юзага келмади ва очиқ тўқнашувларда ядро қуроли қўлланилмади. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Иккинчи Жаҳон Урушидан кейин халқлар ўртасидаги тинч муносабатларни сақлашга ёрдам бериш ва БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий аъзолари, жумладан Қўшма Штатлар учун вето ҳуқуқини ўрнатиш мақсадида ишлаб чиқилган.

ХХ асрнинг иккинчи ярмида СССР ва АҚШ давлатлари ўртасида Совуқ Уруш бошланди. Бу воқеага гегемон давлатлар ўртасидаги глобал ҳукмронлик учун кураш сифатида қаралиши мумкин. 1945-йилдан кейин Қўшма Штатлар саноатлашган дунёнинг қолган қисмига нисбатан устун мавқега эга бўлди. Иккинчи жаҳон урушидан кейинги иқтисодий кенгайиш даврида АҚСҲ жаҳон саноат ишлаб чиқаришининг ярмига эгалик қилган ва жаҳон олтин заҳираларининг 80 фоизига эга бўлган дунёдаги ягона ядровий давлат эди. Иккинчи Жаҳон уруши даврида ҳаётнинг, инфратузилманинг ва капиталнинг вайрон бўлиши Эски дунё империализмини ғолиб ва мағлуб ҳолатда чарчатиб қўйди. Ўша пайтда дунёдаги энг йирик иқтисод бўлган Қўшма Штатлар ички инфратузилмаси деярли зарар кўрмаган ва ҳарбий кучлари мисли кўрилмаган куч билан урушдан чиққанди. Ҳарбий амалдорлар бир аср олдин Пах Британниcа қуроли унинг денгиз кучи бўлгани каби Пах Америcана Америка Қўшма Штатларининг самарали ҳаво кучига таянганлигини тан олдилар[23]. Бундан ташқари, Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин бир қутбли дунё пайдо бўлди.

Пах Америcана атамаси 1960-йилларда Жон Ф. Кеннеди томонидан қўлланган бўлиб, у бу ғояга қарши чиққан. Совет блоки америкаликлар билан бир хил шахсий мақсадларга эга бўлган одамлардан иборат эканлигини ва бундай тинчлик „Америка қурол-яроғи“га асосланганлигини таъкидлаган эди:

Шунинг учун мен жаҳолат жуда кўп учрайдиган ва ҳақиқат жуда кам идрок қилинадиган мавзуни муҳокама қилиш учун шу вақт ва жойни танладим. Бу ер юзидаги энг муҳим мавзу: тинчлик. Мен қандай тинчликни назарда тутяпман ва биз қандай тинчликни хоҳлаймиз? Американинг қуроллари билан дунёга татбиқ этилган Пах Америcанани эмас ҳар ҳолда. Қабрдаги тинчлик ёки банданинг хавфсизлиги ҳам эмас. Мен чинакам тинчлик, ер юзида яшашга арзийдиган тинчлик, одамлар ва халқларга ўсишга, ўз фарзандлари учун нафақат америкаликлар учун тинчлик, балки тинчликка умид қилиш ва яхшироқ ҳаёт қуришга имкон берадиган тинчлик ҳақида гапиряпман. Барча эркаклар ва аёллар учун нафақат бизнинг замонамизда, балки ҳамма вақтдаги тинчлик ҳақида гапирмоқчиман[24].

Ветнам уруши бошлангач, „Пах Америcана“ атамаси Америка империализмининг танқидчилари томонидан қўлланила бошланди. ХХ аср охирида Совет Иттифоқи ва Қўшма Штатлар ўртасидаги можарода неоколониализм айблови кўпинча Ғарбнинг Учинчи дунё ва бошқа ривожланаётган давлатлар ишларига аралашишига нисбатан қаратилган эди[25][26][27][28][29]. НАТО Ғарбий Европада Пах Америcана рамзи сифатида қабул қилинди:

Пах Америcана'нинг ко'зга ко'ринган сиёсий рамзи НАТО эди... Иттифоқчиларнинг Олий қо'мондони, ҳар доим америкалик бо'либ, обро'си ва та'сири Европа бош вазирлари, президентлари ва канслерларидан устун бо'лган Америка проконсулига муносиб унвон эди[30].

Замонавий куч сифатида

2007-йилда АҚШ ҳарбийлари бўлган давлатлар

Ҳозирги вақтда Пах Америcана дунёнинг умумий об’эктлари — нейтрал денгиз, ҳаво ва космосдаги кучларнинг ҳар қандай комбинацияси ва куч проэкцияси билан боғлиқ қийинчиликдан ташқари ҳарбий устунликка ҳам асосланган. Ушбу прогноз дунёни ягона қўмондонлик томонидан бошқариладиган минтақавий тармоқларга ажратадиган ягона қўмондонлик режаси билан мувофиқлаштирилади. У билан интеграциялашган глобал ҳарбий алянслар тармоғи (Рио пакти, НАТО, АНЗЙУС ва Япония ва бошқа бир қатор давлатлар билан икки томонлама иттифоқлар) Вашингтон томонидан марказлаштирилган тизимда ва бир неча юзлаб ҳарбий базалар ва иншоотларнинг бутун дунё бўйлаб тармоғида мувофиқлаштирилади. На Рио шартномаси, на НАТО, Роберт Ж. Арт учун „минтақавий коллектив хавфсизлик ташкилоти эмас эди; аксинча, иккаласи ҳам АҚШ томонидан бошқариладиган минтақавий империя эди“[31]. Собиқ хавфсизлик бўйича маслаҳатчи Збигнев Бжезински бир қутбли дунёдан кўп ўтмай Пах Америcана ҳарбий базаси ҳақида қисқача маълумот берди:

[Аввалги империялардан] фарқли о'лароқ, бугунги кунда Америка глобал қудратининг ко'лами ва тарқалиши ноёб ҳодисадир. Қо'шма Штатлар нафақат бутун дунё океанларини назорат қилади, балки унинг ҳарбий полигонлари Евроосиёнинг г'арбий ва шарқий чеккаларида мустаҳкам о'рнашиб олган ... Америка вассалларидан ба'зилари Вашингтон билан расмий алоқалар орали янада яқинлашишни орзу қиладилар. Бутун Евроосиё қит'аси ... Американинг глобал устунлиги ... том ма'нода бутун дунёни қамраб олувчи иттифоқлар ва коалицияларнинг мураккаб тизими билан қопланган[32].

Ҳарбий жамғармадан ташқари, Америкада молиялаштириш ва дипломатик томондан қўллаб-қувватланадиган муҳим ноҳарбий халқаро институтлар ҳам мавжуд (Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ва ЖСТ каби). Қўшма Штатлар Маршалл режаси ва Японияни қайта тиклаш каби дастурларга катта миқдорда сармоя киритди, бу эса Темир парда/Шарқий блокнинг ўрнатилиши ва Совуқ урушнинг кенгайишига боғлиқ бўлган мудофаа алоқаларини иқтисодий жиҳатдан мустаҳкамлади.

Каракасдаги кўча санъатида Сем амаки тасвирланган ва Америка ҳукуматини империализмда айблаган

Эркин савдодан фойдаланиш учун энг яхши ҳолатда бўлган, маданий жиҳатдан анъанавий империяларга мос келмайдиган ва Хитойда коммунизмнинг кучайиши ва биринчи Совет атом бомбасининг яратилишидан хавотирда бўлган АҚШ тарихан аралашмаслик сиёсатида бўлса ҳам, дунё тартибини сақлаб қоладиган кўп томонлама сиёсий институтлар бўлишига катта қизиқиш билдирган. Бреттон-Вудс халқаро молия бошқарув тизимининг бир қисми бўлган Халқаро валюта жамғармаси ва Халқаро тикланиш ва тараққиёт банки (Жаҳон банки) лойиҳаси ишлаб чиқилган ва 1970-йилларнинг бошларигача АҚСҲ долларига нисбатан қатъий белгиланган курс мавжуд эди. Савдо тарифларини нормаллаштириш ва пасайтириш протоколидан иборат Тарифлар ва савдо бўйича Бош келишув (ГАТТ) ишлаб чиқилган.

Совет Иттифоқининг қулаши, Пах Советиcа тушунчасининг барҳам топиши ва Совуқ Урушнинг тугаши билан АҚШ Европа ва Шарқий Осиёда муҳим қуролли кучлар контингентини сақлаб қолди. Пах Америcана ва Қўшма Штатлар бир қутбли кучининг юксалиши ортидаги сиёсий институтлар ХХИ аср бошларида ҳам сақланиб қолди. Қўшма Штатларнинг "дунё полициячиси " сифатида ҳаракат қилиш қобилияти ўз фуқароларининг хорижий урушлардан тарихий нафратланиши билан чекланган[33]. Бу борада „Америка мудофаасини тиклаш“ да таъкидланганидек, ҳарбий раҳбарликни давом эттиришга чақириқлар ҳам бўлган:

Америка тинчлиги ўзининг тинч, барқарор ва мустаҳкам эканлигини исботлади. ўтган ўн йил ичида у кенг миқёсли иқтисодий ўсиш, Америка эркинлик ва демократия тамойилларининг тарқалиши учун геосиёсий асосни таъминлади. Шунга қарамай, халқаро сиёсатда ҳеч қандай лаҳзани эътиборсиз қолдириб бўлмайди; ҳатто глобал Пах Америcана ҳам ўзини сақлаб қола олмайди. [… Бунда талаб қилинадиган нарса] кучли, ҳозирги ва келажакдаги муаммоларни ҳал қилишга тайёр армия; чет элда Америка тамойилларини дадил ва мақсадли тарғиб қилувчи ташқи сиёсат; Қўшма Штатларнинг глобал мас’улиятини қабул қиладиган миллий етакчилик қобилияти[34].

Бу Америка истиснолиги тадқиқотида ўз аксини топган бўлиб, у "[АҚШ] жамоатчилиги орасида „Америка тинчлиги“ етакчиси бўлиш учун қандайдир кўрсаткичлар бор, лекин бу бир томонлама муносабатларнинг жуда кам далиллари" эканлигини кўрсатади[7]. Америка Қўшма Штатлари ташқи сиёсатидаги келишмовчиликлар ёки Америка ҳарбий кучларининг мавжудлиги сабабли мамлакатларнинг Америка ҳарбий ҳимоясига қарамлигидан норозилик пайдо бўлди.

ХХИ асрнинг пост-коммунизм дунёсида Франсия социалист сиёсатчиси ва собиқ ташқи ишлар вазири Хуберт Ведрин АҚШни гегемон гипердавлат деб таърифлайди. Америкалик сиёсацҳунослар Жон Мирсхаймер ва Жозеф Най эса АҚШ „ҳақиқий гегемон“ эмаслигига қарши чиқишади. Чунки у расмий глобал бошқарувни ўрнатиш учун етарли ресурсларга эга эмас; АҚШ ўзининг сиёсий ва ҳарбий қудратига қарамай, иқтисодий жиҳатдан Европа билан тенг, шунинг учун халқаро майдонни бошқара олмайди[35]. Хитой, Россия, Ҳиндистон ва Европа Иттифоқи каби бир қанча бошқа давлатлар сиёсий куч сифатида шаклланмоқда ёки қайтадан уйғонмоқда.

Жозеф Най 2002-йилда „Янги Рим янги барбарлар билан учрашди“ номли мақоласида Қўшма Штатларни „ҳақиқий“ гегемония эмас, дея обрўсизлантирган[36]. Ўша йилги китобининг кириш сўзида у шундай дейди: „Римда бир халқ бошқалардан устун бўлган эмас“[37]. Унинг 1991-йилги китоби " Боунд то Леад " деб номланган[38]. Лидерлик, юнон тилидан таржима қилинганда, гегемонликни англатади. АҚШ гегемониясини „ҳақиқатга тўғри келмайди“ деб таърифлаган Най ҳақиқий империяга ўхшашликни излайди: унинг ёзишича, "Рим ўз қудратининг чўққисига чиққанидан кейин уч асрдан кўпроқ вақт давомида ҳукмронлик қилди…

Аслида, илк Пах Романа билан ўхшашликлар ҳам мавжуд (айниқса, милоддан аввалги 189-йилда Ўрта эр денгизи устидан ҳукмронлик қўлга киритилган ва милоддан аввалги 168-йилда қўшиб олинган). Ўша Пах Романа даврида бошқа давлатлар расмий равишда мустақил бўлиб қолдилар ва жуда камдан-кам ҳолларда „мижозлар“ деб аталардилар. Охирги атама фақат сўнгги ўрта асрларда кенг қўлланила бошланди. Одатда, Пах Америcанада эса бошқа давлатлар „дўстлар ва иттифоқчилар“ деб номланган.

Пах Америcана атамасини биринчи бўлиб ишлатганлардан бири урушдан кейинги ташқи сиёсат бўйича маслаҳат қўмитаси эди. 1942-йилда Қўмита Қўшма Штатлар Британия империясини сиқиб чиқаришга мажбур бўлиши мумкинлигини назарда тутди. Шу сабабли, Қўшма Штатлар „ушбу урушдан кейин дунёни тартибга солиш учун ақлий нуқтаи назарни ривожлантириши керак, бу бизга ўз шартларимизни, эҳтимол Пах Америcана миқдорини қўйишимизга имкон беради“[39]. Свен Холдарнинг сўзларига кўра, геосиёсат асосчиси Рудолф Кжеллен[40] 1864-1922) Биринчи жаҳон урушидан кўп ўтмай Пах Америcана атамаси ёрдамида АҚШнинг глобал устунлик мақвқеини башорат қилган. Пах Англосахониcа 1918-йилдан кейин Пах Америcана маъносида келмоқда:

Энди [1918] [Америка мустамлакаси] бутун дунёни қоплайди. Биз немисларни ҳайратда қолдирган ва ларзага келтирган ҳолда Пах Англосахониcа ва Пах Романанинг издоши бутун дунё бўйлаб пайдо бўлиши мумкинлигини муҳокама қила бошладик. Глобал бирлашиш тенденцияси кучайиб, Европанинг алоҳида миллий давлатларини бир байроқ остида янада кенгроқ бирликда бирлаштиришга тайёр бўлди. ...[41].

Америка Қўшма Штатлари, Деҳио ассоциацияси каби, изоляцияга чекинди. „Рим ҳам ўзининг дунёдаги ролининг аҳамиятини тушуниш учун узоқ вақт талаб қилди.“ Икки йил олдин, уруш ҳали ҳам авжида экан, Панеуропеан Иттифоқи асосчиси Ричард вон Cоуденҳове-Калерги икки аср давом этган „Пах Романа“ ни мисол қилиб келтириб, уни яна такрорлаш мумкинлигига ишора қилди:

Милоддан аввалги ИИИ асрда Ўрта ер денгизи дунёси бешта буюк давлатга - Рим ва Карфаген, Македония, Сурия ва Мисрга бўлинган. Кучлар мувозанати Рим Ўрта ер денгизи мутлақ эгаси бўлгунига қадар бир қатор урушларга олиб келди ва икки асрлик тинчлик ва тараққиётнинг беқиёс даври “Пах Романа” ни шакллантирди... Эҳтимол, Американинг ҳаво кучлари яна ўша даврдаги Ўрта ер денгизидан анча кичик бўлган дунёмизни икки юз йиллик тинчликка олиб кела олар ... Бу барқарор тинчлик учун ягона реал умиддир[42].

„Пах Америcана“ нинг дастлабки танқидларидан бири 1943-йилда Натаниэл Пеффер томонидан ёзилган:

Буни амалга ошириш мумкин эмас ... Пах Америcана фақат куч билан, фақат милитаризм воситалари ва империализмнинг бошқа унсурлари билан ишлайдиган янги, улкан империализм ёрдамида о'рнатилиши ва қо'ллаб-қувватланиши мумкин ... Ҳукмронлик ё'ли империя орқали ва ҳукмронликнинг қиймати империядир ва империя о'з қаршилигини яратади[43].

Бироқ, Пеффер бу содир бўлмаслигига ишончи комил эмас эди: „Буни тасаввур қилиш мумкин… Америка ўзига хос куч-сиёсат гравитациясида босқичма-босқич, сезилмас тарзда империяга кириб бориши мумкин.“ У, шунингдек, Америка айнан шу йўналишда кетаётганини таъкидлаган: „Бу йўналишда маълум қўзғалишлар борлиги кўриниб турибди, аммо уларнинг қанчалик қатъийлиги номаълум“.

Тез орада қатъийлик ҳам аниқланди. Пах Америcананинг кейинги икки танқидчилари, Мичио Каку ва Девид Ахелрод Пах Америcана натижаларини шундай изоҳладилар: „ Канонерка дипломатияси атом дипломатияси билан алмаштирилди. Пах Британниcа Пах Америcана га йўл берди.“ Урушдан сўнг, немис ва инглиз ҳарбий кучлари парчаланиб кетган ҳолда, Пах Америcана йўлида фақат битта куч қолди: Совет Армияси[44]. Ушбу танқид ёзилганидан тўрт йил ўтгач, Қизил Армия бир қутбли дунёга йўл очиб, чекинди. Жошуа Муравчик 1991-йилда чоп этилган мақоласида „Ниҳоят, Пах Америcана“ деб ном бериб, ўтган воқеаларни хотирлади. У қуйидагича батафсил маълумот берган:

Ва ниҳоят, Форс ко'рфази уруши Пах Америcана тонгини белгилади. Тўғри, бу атама Иккинчи жаҳон урушидан сўнг қўлланган, аммо о'ша пайтда бу ното'г'ри ном эди. Чунки Америка қудрати билан ҳақиқий рақобатчи бо'лган Совет империяси бир вақтнинг о'зида шаклланган эди. Натижада ҳеч қандай “пах” эмас, балки совуқ уруш ва икки қутбли дунё мавжуд эди ... Бироқ сўнгги икки йил ичида совет ҳокимияти парчаланиб кетди ва икки қутбли дунё бир қутбли бўлди[45].

Кейинги йили, 1992-йилда АҚШнинг Совуқ урушдан кейинги давр учун стратегик лойиҳаси матбуотга сиздирилди. Содир бўлган чалкашлик учун мас’ул шахс, собиқ Давлат котиби ёрдамчиси Пол Вулфовиц етти йил ўтиб шуни тан олди: „1992-йилда Пентагондаги офисим томонидан тайёрланган махсус лойиҳа…. матбуотга сизиб чиқди ва катта баҳс-мунозараларга сабаб бўлди“. Лойиҳанинг стратегияси „ҳар қандай душман кучнинг Евроосиё минтақасида ҳукмронлик қилишига йўл қўймаслик“, „унинг ресурслари консолидацияланган назорат остида глобал куч яратиш учун етарли“ бўлишига қаратилган эди. У қўшимча қилдики: "Сенатор Жозеф Байден таклиф қилинган стратегияни том маънода „Пах Америcана“ дея масхара қилди…. Орадан етти йил ўтгач, худди шу танқидчиларнинг кўпчилигига Пах Америcана ғояси жуда қулай туюлади"[46].

Совуқ урушдан кейинги давр, дея хулоса қилди Уилям Вулфорт, Пах Америcана деб номланиш бироз ноаниқдир. „Ҳозирги даврни ҳақиқий Пах Америcана деб аташ баъзиларни хафа қилиши мумкин, аммо бу ҳақиқатни акс эттиради“[22].

'Пах Америcана' мотиви 2003-йил Ироқ уруши контекстида ўзининг энг юқори чўққисига чиқди. „Америка империяси“ ибораси 2003-йилдаги олти ойлик даврда минглаб янгиликларда пайдо бўлди[47]. Жонатан Фреэдланд ёзади:

Албатта, Америка Қўшма Штатларининг душманлари унинг “империализми”га ўнлаб йиллар давомида муштларини силкитиб келишди ... Энг ажабланарлиси шундаки, Америка империяси ҳақидаги тушунча бирдан Қўшма Штатлар ичида жонли мунозарага айланди&нбсп ; 11-сентабрдан кейинги Американинг дунёдаги ўрни ҳақидаги мунозаралар туфайли жадаллашган АҚШнинг ХХИ аср Рими эканлиги ҳақидаги ғоя мамлакат онгида мустаҳкам ўрин эгалламоқда[48].

Неw Ёрк Ревиэw оф Боокс журнали АҚШнинг қудрати ҳақида чоп этилган мақолада Жорж Бушни Рим юзбошиси сифатида қалқон ва найзалар билан тасвирлаган. Бушнинг 2002 ва 2006-йиллардаги Германияга ташрифлари немис матбуотида Буш Рим императори деган фикрлар пайдо бўлишига олиб келди. 2006-йилда мустақил ёзувчи, сиёсий сатирик ва сўлчи Диэ Тагесзеитунг мухбири Арно Франк Император Бушнинг ташрифи томошасини „Рим императорларининг Германия каби муҳим, аммо тўлиқ тинчлантирилмаган провинсияларга батафсил текширув сафарлари билан таққослади“[49]. 2002-йил сентабр ойида Бостондаги WБУР-ФМ радиостансияси „Пах Америcана“ ёрлиғи билан АҚШ императорлик кучига бағишланган махсус қўшиқни намойиш этди. „Рим параллели клишега айланиб қолиш хавфи бор“, — деб ёзган эди 2005-йилда Ниалл Фергюсон[50]. Сиёсацҳунос Вацлав Смил ўзининг 2010-йилдаги китобини шундай номлади: Нега Америка янги Рим эмас[51]. Рим-Америка уюшмаси ҳодисаси классицизм Пол Ж. Буртоннинг тадқиқот об’эктига айланди[52].

Питер Бендер ўзининг 2003-йилда чоп этилган „Америка: Янги Рим империяси“[53] мақоласида шундай хулоса қилган: „Сиёсатчилар ёки профессорлар Қўшма Штатларнинг ақл бовар қилмайдиган қудратини кўрсатиш учун тарихий таққослашга муҳтож бўлганларида, улар деярли доим Рим империясини мисол келтиришади“[54]. Мақолада умумий ўхшашликлар келтириб ўтилади:

  1. "Кейинчалик улар ўз кучларини хориждаги ҳудудларга жойлаштирганда, улар имкон қадар тўғридан-тўғри назорат қилиш фикридан қочишди." Эллинистик дунёда Рим учта урушдан кейин ўз легионларини ортга қайтарди ва қудратли ҳомий ва ҳакам ролини ўйнади[55]. Чет элда ҳарбий иштирок этиш учун омил иккала ҳолатда ҳам бир хил: денгиз ёки океанлар ҳимоя қила олмайди ёки шундай туюлади.

    Рим ҳам, Америка ҳам хавфсизликка эришиш учун ҳудудий кенгайди. Консентрик доиралар сингари хавфсизликка муҳтож бўлган ҳар бир доира кейинги катта доирани эгаллашни талаб қилди. Римликлар Ўрта ер денгизи бўйлаб юрдилар ва бир рақибдан иккинчисига ўтиб, ўзларининг хавфсизлигини та'минладилар. Курашлар ... америкаликларни Европа ва Шарқий Осиёга олиб келди; америкаликлар тез орада бутун дунё бўйлаб тўпланиб, бир чегарадан иккинчисига ўтишди. Хавфсизлик ва куч сиёсати ўртасидаги чегаралар аста-секин хиралашди. Римликлар ва америкаликлар охир-оқибат ўзлари дастлаб истамаган географик ва сиёсий мавқега эга бўлишди, лекин кейинчалик улар буни мамнуният билан қабул қилишди ва қат'ий сақлаб қолишди[56].

    "Уларнинг ҳар иккиси ҳам ўз душманларини абадий зарарсизлантириш учун чексиз ҳуқуққа даъво қилишди." Карфаген, Македония, Германия ва Япониянинг урушдан кейинги тақдирлари худди шундай[57]. "Улар бошқа давлатларга кўрсатилган ҳар бир ёрдам актидан сўнг ҳимоячилар бўлишди; аслида улар ҳимоя қилишни таклиф қилишди ва шу орқали умумий назоратни қўлга киритишди. Ҳимояланганлар Рим ёки Америкадан ўз манфаатларини қисман йўқотмасдан мақсадлари йўлида фойдаланиш мумкин деб ўйлаб, хато қилишди".[57]. "Рақиблари бўлмаган жаҳон кучлари ўзлари учун бир гуруҳдир. Улар … содиқ издошларини дўстлар ёки амиcус попули Романи деб аташади. Улар энди ҳеч қандай душманни тан олишмайди. Фақат исёнчилар, террорчилар ва ёлғон давлатлар уларнинг душманларидир. Улар энди урушмайди, уруш олиб бормайдилар, балки фақат тинчлик ўрнатадилар. Вассаллар вассал сифатида ҳаракат қилмасалар, улар ҳақиқатан ғазабланадилар"[58]. Збигнев Бжезински охирги ўхшатиш ҳақида шундай фикр билдиради: „Кимдирда қўшиб олиш васвасаси бор, улар бошқа мамлакатларга бостириб кирмайди, улар фақат озод қиладилар“.[59]

1998-йилда америкалик сиёсий муаллиф Чарлз А. Купчан дунё тартибини „Пах Америcанадан кейин“[60] ва 2004-йилда „Ҳаёт Пах Америcадан кейин“ деб таърифлаган.[61]. 2003-йилда у „Америка даврининг охири“ ни эълон қилди[62]. Бироқ, 2012-йилда шундай прогноз қилди: „Американинг ҳарбий кучи ўтмишдаги каби келгуси йилларда ҳам глобал барқарорликнинг марказий ўрнида қолади“.

Россиялик таҳлилчи Леонид Гринин фикрича, ҳозирда ва яқин келажакда Пах Америcана жаҳон тартибини қўллаб-қувватлашнинг самарали воситаси бўлиб қолади. Чунки АҚШда ҳеч бир бошқа давлат тўлиқ ҳажмда ўз зиммасига олишга қодир бўлмаган жуда кўп етакчилик функсиялари жамланган. Шундай қилиб, у Пах Америcананинг йўқ қилиниши ноаниқ оқибатларга олиб келадиган Жаҳон тизимининг кескин ўзгаришларини келтириб чиқариши ҳақида огоҳлантиради.

Америкалик сиёсий таҳлилчи Иан Бреммернинг таъкидлашича, Доналд Трампнинг сайланиши ва кейинчалик ғарбда популизмнинг кучайиши[63][64], шунингдек, АҚШнинг Транс Тинч океани ҳамкорлиги, НАФТА ва Париж иқлим конвенсияси каби халқаро шартномалардан чиқиши Келишувларга кўра, Пах Америcанани тугатади[65].

Америка империализми

МcДоналд’с ресторанлари бўлган мамлакатлар, Ранглар йиллар бўйича ресторанлар очилишини кўрсатмоқда
Совуқ уруш давридаги таъсир доиралари. АҚШ ва СССР мос равишда тўқ яшил ва тўқ сариқ рангда. Уларнинг таъсир доиралари оч яшил ва оч сариқ рангда кўрсатилган.

  Америка империализми — бу Қўшма Штатлар ташқи сиёсатининг маданий ва сиёсий натижалари ёки мафкуравий элементларига ишора қилувчи атама. Совуқ уруш бошланганидан кейин Қўшма Штатлар дўстона хорижий ҳукуматларни, шу жумладан ўз фуқаролари ва аҳолисининг фуқаролик ва инсон ҳуқуқларини очиқдан-очиқ бузган кўплаб ҳукуматларни иқтисодий ва дипломатик жиҳатдан қўллаб-қувватлади. Америка империализми концепцияси дастлаб капитализм танқидчилари, кейинчалик эса Америка Қўшма Штатларининг тажовузкор сиёсати ва таълимотларига қарши бўлган назариётчиларнинг фикр маҳсулидир. 

Қўшма Штатларнинг империалистик табиати ҳақида турли хил қарашлар мавжуд бўлса-да, улар бир хил сиёсат ва сиёсий институтларнинг кўпчилигини империализм далили сифатида тасвирлайдилар, аммо империализм учун тушунтиришлар жуда хилма-хилдир. Бундай тадқиқотларга қарамай, тарихчилар Арчибалд Патон Тортон ва Стюарт Крейтон Миллер концепсиянинг уйғунлигига қарши баҳслашадилар. Миллернинг таъкидлашича, „империализм“ атамасининг ҳаддан ташқари кўп ишлатилиши ва суиистеъмол қилиниши уни аналитик тушунча сифатида деярли маъносиз қилади[66].

Манбалар

  1. ↑ Не, Жосепҳ С. (1990). „Тҳе Чангинг Натуре оф Wорлд Поwер“. Политиcал Сcиэнcе Қуартерлй. 105-жилд, № 2. 177–192-бет. дои:10.2307/2151022. ЖСТОР 2151022.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Кирчwей, Георге W. (1917). „Пах Америcана“. Тҳе Анналс оф тҳе Америcан Аcадемй оф Политиcал анд Соcиал Сcиэнcе. 72-жилд. 40–48-бет. дои:10.1177/000271621707200109.
  3. ↑ Абботт, Лйман, Ҳамилтон Wригҳт Мабиэ, Эрнест Ҳамлин Абботт, анд Франcис Руфус Белламй. Тҳе Оутлоок. Неw Ёрк: Оутлоок Cо, 1898. „Эхпансион нот Империалисм“ п. 465. (cф. […] Фелих Адлер [статес…] „иф, инстеад оф эстаблишинг тҳе Пах Америcана со фар ас оур инфлуэнcе аваилс тҳроугҳоут тҳис cонтинент, wе шоулд энтер интў тҳе фиэлд оф Олд Wорлд стрифе, анд сеэк тҳе сорт оф глорй тҳат ис wриттен ин ҳуман блоод.“ Ҳере ит ис ассумед тҳат wе ҳаве фаилед ин эстаблишинг селф-говернмент, анд пропосе то субституте, ат леаст ин отҳер ландс, ан Олд Wорлд форм оф говернмент. Тҳис сорт оф аргумент ҳас но эффеcт он тҳе эхпансионист, беcаусе ҳе белиэвес тҳат wе ҳаве магнифиcентлй суccеэдед ин оур проблем, ин спите оф фаилурес, неглеcц, анд виолатионс оф оур оwн принcиплес, анд беcаусе wҳат ҳе wишес то до ис, нот то абандон тҳе эхперимент, бут, инспиред бй тҳе суccессес оф тҳе паст, эхтенд тҳе Пах Америcана овер ландс нот инcлудед ин тҳис cонтинент.")
  4. ↑ „Дефинитион оф ПАХ АМЕРИCАНА“. www.мерриам-wебстер.cом. 2022-йил 24-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 1-август.
  5. ↑ Чарлес Л. Меэ, Тҳе Маршалл План: Тҳе лаунчинг оф тҳе пах америcана (Неw Ёрк: Симон анд Счустер, 1984)
  6. ↑ „сагеҳисторй.нет“. сагеҳисторй.нет. 2009-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 29-июл.
  7. ↑ 7,0 7,1 „Америcан Эхcептионалисм“. 2009-йил 25-февралда асл нусхадан архивланган.
  8. ↑ „Ҳелп“. Охфорд Энглиш Диcтионарй. 2020-йил 7-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 2-апрел.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Киркпатриcк, Ф. А. Соутҳ Америcа анд тҳе Wар: Беинг тҳе Субстанcе оф а Cоурсе оф Леcтурес Деливеред ин тҳе Университй оф Лондон, Кинғс Cоллеге Ундер тҳе Тооке Труст ин тҳе Лент Терм, 1918. Cамбридге [Энгланд]: Университй Пресс.
  10. ↑ Портер, Бернард. Эмпире анд Суперемпире: Бритаин, Америcа анд тҳе Wорлд. Неw Ҳавен: Яле Университй Пресс, 2006.
  11. ↑ Гатес, Ж. М. (1984). „Wар-релатед деатҳс ин тҳе Пҳилиппинес 1898-1902“. Паcифиc Ҳисториcал Ревиэw. 53-жилд, № 3. 367–78-бет. дои:10.2307/3639234. ЖСТОР 3639234. ПМИД 11635503. 2010-08-05да асл нусхадан архивланди.
  12. ↑ Кеннедй, Паул. „Тҳе Рисе анд Фалл оф тҳе Греат Поwерс.“ Винтаге, Жануарй 1989. Унитед Статес ис листед ас поссессинг 23.6% оф wорлд индустриал cапаcитй cомпаред то 18.5% фор тҳе Бритиш.
  13. ↑ Жамес, Ҳаролд. Тҳе Интерwар Депрессион ин ан Интернатионал Cонтехт. Мüнчен: Р. Олденбоург, 2002. п. 96[сайт ишламайди].
  14. ↑ Ричард Литтле, Мичаэл Смитҳ, Перспеcтивес он Wорлд Политиcс. Роутледге, 2006. Паге 365.
  15. ↑ Нортҳруп, Cйнтҳиа Cларк. Тҳе Америcан Эcономй: А Ҳисториcал Энcйcлопедиа. Санта Барбара, Cалиф: АБC-CЛИО, 2003. Греат Депрессион пп. 135-36.
  16. ↑ Парчами, Али „Тҳе Пах Америcана Дебате“, . Ҳегемониc Пеаcе анд Эмпире: Тҳе Пах Романа, Британниcа анд Америcана. Тайлор & Франcис, 2009 — 181-бет. ИСБН 9780203879290. 
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 17,6 17,7 17,8 Эинстеин, Леwис. А Пропҳеcй оф тҳе Wар (1913-1914). Неw Ёрк: Cолумбиа Университй Пресс, 1918.
  18. ↑ Кеэган, Жоҳн (1998), Тҳе Фирст Wорлд Wар, Ҳутчинсон, ИСБН 0-09-180178-8
  19. ↑ Роланд Ҳугинс, Тҳе Поссибле Пеаcе, Неw Ёрк, 1916.
  20. ↑ Бисмарcк интродуcед тҳис ин тҳе эра оф форcе.
  21. ↑ Ибаñэз Муñоз, Жосеп, „Эл десафíо а ла Пах америcана: дел 11 де септиэмбре а ла гуэрра де Ирак“ ин C. Гарcíа анд А. Ж. Родриго (эдс) „Эл империо инвиабле. Эл орден интернаcионал трас эл cонфлиcто де Ирак“, Мадрид: Теcнос, 2004.
  22. ↑ 22,0 22,1 Wоҳлфортҳ, Wиллиам C. (1999). „Тҳе Стабилитй оф а Униполар Wорлд“. Интернатионал Сеcуритй. 24-жилд, № 1. 5–41-бет. дои:10.1162/016228899560031. ЖСТОР 2539346. п. 39.
  23. ↑ Футрелл, Роберт Франк, „Идеас, Cонcепц, Доcтрине: Басиc Тҳинкинг ин тҳе Унитед Статес Аир Форcе 1907-1960“. ДИАНЕ Публишинг, 1989. п. 239.
  24. ↑ Мичаэл Э. Эиденмуллер. „Cомменcемент Аддресс Америcан Университй“. Америcанрҳеториc.cом (1963-йил 10-июн). 2021-йил 2-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 29-июл.
  25. ↑ Ченой, Анурадҳа М. „Совиэт неw тҳинкинг он натионал либератион мовеменц: Cонтинуитй анд чанге“, . Совиэт Фореигн Полиcй ин Транситион Канет: , 1992 — 145–160-бет. ДОИ:10.1017/CБО9780511895449.009. ИСБН 9780521413657.  Сеэ эспеcиаллй пп. 149-50 оф тҳе интернал дефинитионс оф неоcолониалисм ин совиэт блоc аcадемиа.
  26. ↑ Росемарй Радфорд Руэтҳер. Чристианитй анд Соcиал Сйстемс: Ҳисториcал Cонструcтионс анд Этҳиcал Чалленгес. Роwман & Литтлефиэлд, (2008) ИСБН 0-7425-4643-8 п. 138: „Неоcолониалисм меанс тҳат Эуропеан поwерс анд тҳе Унитед Статес но лонгер руле депендент территориэс диреcтлй тҳроугҳ тҳеир оccупйинг троопс анд империал буреауcраcй. Ратҳер, тҳей cонтрол тҳе ареаъс ресоурcес индиреcтлй тҳроугҳ бусинесс cорпоратионс анд тҳе финанcиал лендинг институтионс тҳей доминате…“
  27. ↑ Юмна Сиддиқи. Анхиэтиэс оф Эмпире анд тҳе Фиcтион оф Интригуэ. Cолумбиа Университй Пресс, (2007) ИСБН 0-231-13808-3 пп. 123-24 гивинг тҳе cлассиcал дефинитион лимитед то УС анд Эуропеан cолониал поwерс.
  28. ↑ Тҳомас Р. Шаннон. Ан интродуcтион то тҳе wорлд-сйстем перспеcтиве. Сеcонд Эдитион. Wествиэw Пресс, (1996) ИСБН 0-8133-2452-1 пп. 94-95 cлассиcиаллй дефинед ас а cапиталист пҳеноменон.
  29. ↑ Wиллиам Ҳ. Бланчард. Неоcолониалисм Америcан стйле, 1960-2000. Греэнwоод Публишинг Гроуп, (1996) ИСБН 0-313-30013-5 пп. 3-12, дефинитион п. 7.
  30. ↑ Каплан, Лаwренcе С. (1982). „Wестерн Эуропе ин "Тҳе Америcан Cентурй": А Ретроспеcтиве Виэw“. Дипломатиc Ҳисторй. 6-жилд, № 2. 111–123-бет. дои:10.1111/ж.1467-7709.1982.тб00367.х. ЖСТОР 24911288. п. 115.
  31. ↑ Арт, Роберт Ж. (1998). „Геополитиcс Упдатед: Тҳе Стратегй оф Селеcтиве Энгагемент“. Интернатионал Сеcуритй. 23-жилд, № 3. 79–113-бет. дои:10.2307/2539339. ЖСТОР 2539339. п. 102.
  32. ↑ Збигниэw Брзезински, Тҳе Гранд Чессбоард: Америcан Примаcй анд Иц Геостратегиc Императивес, (Персеус Боокс, Неw Ёрк, 1997, п. 23).
  33. ↑ Wестерфиэлд, Ҳ. Брадфорд. Тҳе Инструменц оф Америcаъс Фореигн Полиcй. Неw Ёрк: Cроwелл, 1963. п. 138. (cф. „тҳе традитионал Америcан аверсион то фореигн wарс, бут алсо релатед то соме реcент дисиллусионмент wитҳ тҳе фруиц оф тотал wарс …“)
  34. ↑ „Ребуилдинг Америcа'с Дефенсес: Стратегиэс, Форcес, анд Ресоурcес Фор а Неw Cентурй“ (2000-йил 1-сентябр). 4-январ 2009-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-май 2007-йил.
  35. ↑ Жосепҳ С. Не Ср., Ундерстандинг Интернатионал Cонфлиcц: Ан интродуcтион то Тҳеорй анд Ҳисторй, пп. 276-77
  36. ↑ Не, Жосепҳ (21-март 2002-йил). „Тҳе неw Роме меэц тҳе неw барбарианс“. Тҳе Эcономист.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  37. ↑ Тҳе Парадох оф Америcан Поwер, (Охфорд Университй Пресс, Неw Ёрк, 2002).
  38. ↑ Боунд То Леад: Тҳе Чангинг Натуре Оф Америcан Поwер (Басиc Боокс, 1991).
  39. ↑ Cитед ин Мичио Каку анд Давид Ахелрод, То Wин а Нуcлеар Wар: Тҳе Пентагон Сеcрет Wар Планс, Бостон: Соутҳ Энд Пресс, 1987, п. 64.
  40. ↑ Ҳолдар, Свен (1992). „Тҳе идеал стате анд тҳе поwер оф геограпҳй: Тҳе лифе-wорк оф Рудолф Кжеллéн“. Политиcал Геограпҳй. 11-жилд, № 3. 307–323-бет. дои:10.1016/0962-6298(92)90031-Н. п. 314.
  41. ↑ Лудwиг Деҳио, Тҳе Преcариоус Баланcе: Фоур Cентуриэс оф тҳе Эуропеан Поwер Струггле, 1945 (тр. Фуллман, Чарлес, Неw Ёрк: Алфред А. Кнопф, 1962), п. 244.
  42. ↑ Cрусаде фор Пан-Эуропе (Неw Ёрк: Г. П. Путнам'с Сонс, 1943), пп. 299–304.
  43. ↑ Пеффер, Натҳаниэл (1943). „Америcа'с Плаcе ин тҳе Пост-Wар Wорлд“. Политиcал Сcиэнcе Қуартерлй. 58-жилд, № 1. 11–24-бет. дои:10.2307/2144425. ЖСТОР 2144425. пп. 12, 14-15.
  44. ↑ То Wин а Нуcлеар Wар, оп. cит., п. 64.
  45. ↑ Жошуа Муравчиcк, "Ат Ласт, Пах Америcана (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-07-16 санасида архивланган)", Тҳе Неw Ёрк Тимес (Жануарй 24, 1991)
  46. ↑ Wолфоwитз, Паул (2000). „Ремемберинг тҳе Футуре“. Тҳе Натионал Интерест. № 59. 35–45-бет. ЖСТОР 42897259. 2021-04-22да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2020-10-03. п. 36.
  47. ↑ Жулиан Го, Паттернс оф Эмпире: Тҳе Бритиш анд Америcан Эмпирес, 1688 то тҳе Пресент (Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс, 2011), п. 2.
  48. ↑ "Роме, АД ... Роме, ДC (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-10-22 санасида архивланган)", Тҳе Гуардиан (Септембер 18, 2002)
  49. ↑ Cитед ин Буртон, Паул Ж. (2013). „Пах Романа/Пах Америcана: Виэwс оф тҳе "Неw Роме" фром "Олд Эуропе", 2000–2010“. Интернатионал Жоурнал оф тҳе Cлассиcал Традитион. 20-жилд, № 1–2. 15–40-бет. дои:10.1007/с12138-013-0320-0.
  50. ↑ Cолоссус: Тҳе Рисе анд Фалл оф тҳе Америcан Эмпире (Неw Ёрк: Пенгуин Боокс, 2005), п. 14.
  51. ↑ Смил, Ваcлав. Wҳй Америcа ис Нот а Неw Роме. Массачусетц: Тҳе МИТ Пресс, 2010. ИСБН 9780262288293. 
  52. ↑ Буртон, Паул Ж. (2013). „Пах Романа/Пах Америcана: Виэwс оф тҳе "Неw Роме" фром "Олд Эуропе", 2000–2010“. Интернатионал Жоурнал оф тҳе Cлассиcал Традитион. 20-жилд, № 1–2. 15–40-бет. дои:10.1007/с12138-013-0320-0.
  53. ↑ Бендер, Петер (2003). „Америcа: Тҳе Неw Роман Эмпире?“. Орбис. 47-жилд. 145–159-бет. дои:10.1016/С0030-4387(02)00180-1.
  54. ↑ "Америcа: Тҳе Неw Роман Эмпире", п. 145.
  55. ↑ "Америcа: Тҳе Неw Роман Эмпире", п. 147.
  56. ↑ "Америcа: Тҳе Неw Роман Эмпире", пп. 148, 151.
  57. ↑ 57,0 57,1 "Америcа: Тҳе Неw Роман Эмпире", п. 152.
  58. ↑ "Америcа: Тҳе Неw Роман Эмпире", п. 155.
  59. ↑ Тҳе Чоиcе: Глобал Доминатион ор Глобал Леадершип (Неw Ёрк: Басиc Боокс, 2004), п. 216.
  60. ↑ Купчан, Чарлес А. (1998). „Афтер Пах Америcана: Бенигн Поwер, Регионал Интегратион, анд тҳе Соурcес оф а Стабле Мултиполаритй“. Интернатионал Сеcуритй. 23-жилд, № 2. 40–79-бет. дои:10.1162/исеc.23.2.40. ЖСТОР 2539379.
  61. ↑ Купчан, Чарлес А. (1999). „Лифе афтер Пах Америcана“. Wорлд Полиcй Жоурнал. 16-жилд, № 3. 20–27-бет. ЖСТОР 40209641.
  62. ↑ Чарлес Купчан, Тҳе Энд оф тҳе Америcан Эра: УС Фореигн Полиcй анд Геополитиcс оф тҳе Тwентй-Фирст Cентурй, Неw Ёрк: Винтаге Боокс, 2003.
  63. ↑ „БРЕММЕР: 'Тҳе Пах Америcана, ас оф томорроw, ис овер'“ (эн-УС). www.яҳоо.cом. Қаралди: 2022-йил 16-апрел.
  64. ↑ „Ит реаллй ис тҳе энд оф тҳе wорлд ас wе кноw ит…“. www.эурасиагроуп.нет. Қаралди: 2022-йил 16-апрел.
  65. ↑ Ченг. „'Пах Америcана' ис овер, анд тҳат cоулд меан а муч море турбулент wорлд: Иан Бреммер“ (эн). CНБC (2017-йил 3-январ). Қаралди: 2022-йил 16-апрел.
  66. ↑ Миллер, Стуарт Cреигҳтон. "Беневолент Ассимилатион" Тҳе Америcан Cонқуэст оф тҳе Пҳилиппинес, 1899–1903. Яле Университй Пресс, 1982. ИСБН 978-0-300-02697-9.  п. 3.

Қўшимча ўқиш учун

 

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Pax_Americana" dan olindi