Ziyosfera

Pax Britannica

188- йилдаги Британия империясининг харитаси, империя ҳудудлари пушти ранг билан белгиланган. Пушти ранг хариталарда Британия императорлик ҳукмронлиги учун ан'анавий ранг.

Пах Британниcа (лотинча "Британия тинчлиги", Пах Романадан кейин моделлаштирилган) Буюк Кучлар ўртасидаги нисбий тинчлик даври бўлиб, бу даврда Британия империяси глобал гегемон кучга айланди ва " глобал полиция" ролини бажарди.[1][2]

1815-1914-йиллар оралиғида, Британиянинг "империя асри" деб аталган давр[3][4] давомида 10,000,000 квадрат мил (26,000,000 км2) ҳудуд ва тахминан 400 миллион киши Британия империяси таркибига кирди.[5] Наполеон Франсияси устидан қозонилган ғалабадан сўнг инглизларнинг асосий рақиби Марказий Осиё масаласида Россия бўлиб қолди.[6] Россия Болқонда ўз та'сирини кенгайтиришга ҳаракат қилганда, инглизлар ва франсузлар Қрим урушида (1853-1856) уни мағлуб этиб, Усмонли империясини ҳимоя қилдилар.

Буюк Британиянинг Қироллик денгиз флоти асосий денгиз савдо йўлларининг кўпчилигини назорат қилди ва шубҳасиз энг йирик денгиз кучига эга бўлди. Ўз мустамлакалари устидан расмий назорат билан бир қаторда, Буюк Британиянинг жаҳон савдосидаги устун мавқеи унинг Осиё, Шимолий Америка, Океания ва Африка каби кўплаб минтақаларга киришни самарали назорат қилишини та'минлади. Инглизлар, шунингдек, бошқа мустамлака империяларини даҳшатга солган ҳолда, Қўшма Штатларга Америкадаги иқтисодий ҳукмронлигини қўллаб-қувватловчи Монро доктринасида ёрдам беришди.  Британия савдогарлари, юк ташувчилари ва банкирлари бошқа империяларникига нисбатан шунчалик катта устунликка эга эдики, унинг мустамлакаларидан ташқари у норасмий империяга ҳам эга эди.[7][8][9]

Тарихи

Америка инқилобида Британия Америкасининг муҳим қисми бўлган ўн учта мустамлакани йўқотганидан сўнг Британия Осиё, Тинч океани ва кейинчалик Африкада та'сир доирасини оширишга ҳаракат қилди. Бу эса кейинчалик Британия империясининг (1783-1815) иккинчи юксалишига олиб келди. Саноат инқилоби Буюк Британияда 1700-йилларнинг охирида бошланди ва эркин бозорлар ҳақида янги ғоялар пайдо бўлди. Масалан, Адам Смитнинг "Халқлар бойлиги" (1776) асари каби. Эркин савдо Буюк Британия 1840-йилларда амал қилган асосий тамойилга айланди. Бу омил Британиянинг иқтисодий ўсиши ва молиявий устунлигида муҳим рол ўйнади.[10]

Британия империясининг харитаси (1910-йил ҳолатига кўра)

1815-йилда Наполеон урушлари тугаганидан 1914-йилги Биринчи жаҳон урушигача Буюк Британия глобал гегемон (энг кучли) ролини ўйнади. Асосий денгиз савдо йўлларига “Британия тинчлиги”нинг ўрнатилиши 1815-йилда Британия Сейлонининг (ҳозирги Шри-Ланка) қўшиб олиниши билан бошланди.[11] Форс кўрфазидаги Британия резиденсияси остида маҳаллий араб ҳукмдорлари Британиянинг минтақани ҳимоя қилишни расмийлаштирган бир қатор шартномаларга рози бўлишди. Британия минтақадаги барча араб ҳукмдорларига 1820-йилги умумий денгиз шартномаси деб номланувчи қароқчиликка қарши шартномани таклиф қилди. 1853-йилдаги Доимий денгиз сулҳини имзолаш орқали араб ҳукмдорлари Британиянинг ташқи таҳдидлардан ҳимоялаши эвазига денгизда уруш олиб бориш ҳуқуқидан воз кечдилар.[12] Британия ҳарбий ва савдо бўйича глобал устунлигига Қироллик денгиз флотининг бутун дунё океанлари ва денгизларида мавжудлиги ёрдам берди. Ҳатто расмий империясидан ташқарида ҳам Британия Хитой, Сиам ва Аргентина каби кўплаб мамлакатлар билан савдони назорат қилди. Вена конгрессидан кейин Британия империясининг иқтисодий қудрати денгиз ҳукмронлиги[13] ва континентал Европада кучлар мувозанатини сақлашга қаратилган дипломатик са'й-ҳаракатлар орқали ривожланишда давом этди.[14]

Бу даврда Қироллик денгиз флоти бутун дунё бўйлаб қароқчиликни чеклаш ва қул савдосини тўхтатиш каби бошқа халқларга фойда келтирган хизматларни кўрсатди. 1807-йилги Қул савдоси тўғрисидаги қонун Британия империяси бўйлаб савдони тақиқлаган эди, шундан сўнг Қироллик денгиз флоти ғарбий Африка отрядини тузди ва ҳукумат халқаро шартномалар бўйича музокаралар олиб борди. Уларга кўра қул савдоси бўйича тақиқни амалга ошириш мумкин эди.[15][16] Бироқ, денгиз кучи қуруқликка мослашмади. Йирик кучлар ўртасида олиб борилган қуруқликдаги урушларга Қрим уруши, Франко-Австрия уруши, Австрия-Пруссия уруши ва Франко-Пруссия уруши, шунингдек, кичикроқ кучлар ўртасидаги кўплаб майда тўқнашувлар киради. Қироллик денгиз флоти Хитой империясига қарши Биринчи афюн уруши (1839 – 1842) ва Иккинчи афюн урушини (1856 – 1860) олиб борди. Қироллик денгиз флоти дунёдаги энг йирик иккита денгиз флотидан устун эди. 1815-1890 ва 1898-йиллардаги Германия денгиз қонунлари қабул қилинган вақт оралиғида фақат Франсия ҳам потенциал денгиз таҳдиди эди.

Кучлар ўртасидаги ҳал қилувчи воқеа Англия-Миср урушидан келиб чиқди. Усмонлилар империяси 1914-йилгача номинал эгалик ҳуқуқини сақлаб қолган бўлса ҳам, Британия Мисрни етмиш йил давомида босиб олишга эришди.[17] Тарихчи А.Ж.П. Тейлорнинг та'кидлашича, бу Седан жанги ва Россия-Япония урушида Россиянинг мағлубияти ўртасидаги халқаро муносабатларда "буюк воқеа".[18] Тейлор унигн узоқ муддатли та'сирни қуйидагича та'кидлайди:

Британиянинг Мисрни босиб олиши кучлар мувозанатини ўзгартирди. Бу нафақат Британиянинг Ҳиндистонга борадиган йўлида хавфсизликни та'минлади, балки бу уларни Шарқий ўрта ер денгизи ва Яқин Шарқнинг хўжайинларига айлантирди; бу уларга бўғозда Россияга қарши туришни кераксиз қилиб қўйди.... Бу шунингдек, ўн йилдан кейинги Франсия-Россия иттифоқига йўл ҳозирлади.[19]

Англия 1840-йилдан кейин эркин савдо сиёсатини олиб бориб, бутун дунё мамлакатлари билан кенг кўламли товар ва капитал алмашувини амалга оширди. Британия империясининг кучайишига ХИХ асрнинг иккинчи ярмида ихтиро қилинган янги технологиялар, жумладан пароход ва телеграф империяни назорат қилиш ва ҳимоя қилишга имкон берди. 1902-йилга келиб, Британия империяси қизил чизиқ деб аталадиган телеграф кабеллари тармоғи билан боғланган эди.[20]

Пах Британниcа Вена Конгресси томонидан ўрнатилган континентал тартибнинг бузилиши туфайли заифлашди.[21] Европанинг буюк давлатлари ўртасидаги муносабатлар Қрим уруши натижасида Усмонли империясининг таназзулга учраши, кейинчалик Франсия-Пруссия урушидан кейин Италия ва Германия тимсолида янги миллий давлатларнинг пайдо бўлиши каби масалалар туфайли янада кескинлашди. Бу иккала урушда ҳам Европанинг энг йирик давлатлари ва армиялари иштирок этган. Германия, Япония империяси ва Қўшма Штатларнинг саноатлашуви ХИХ аср охирида Британия саноат устунлигининг нисбатан пасайишига ёрдам берди. 1914-йилда Биринчи жаҳон урушининг бошланиши Пах Британниcанинг тугаш нуқтаси эди. Бироқ, Британия империяси 1945-йилда Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан кейин деколонизация бошланишига қадар энг йирик мустамлакачи империя бўлиб қолди. Британия 1956-йил Сувайш канали инқирозигача етакчи кучлардан бири бўлиб қолди. Ушбу воқеадан сўнг Британия ва Франсия қўшинлари Миср, Қўшма Штатлар ва (камроқ даражада) Совет Иттифоқининг босими остида Сувайш ҳудудидан чиқиб кетишга мажбур бўлдилар.

Манбалар

  1. ↑ Жоҳнстон, пп. 508-10.
  2. ↑ Портер, п. 332.
  3. ↑ Ҳям, п. 1.
  4. ↑ Смитҳ, п. 71.
  5. ↑ Парсонс, п. 3.
  6. ↑ Портер, п. 401.
  7. ↑ Портер, п. 8.
  8. ↑ Маршалл, пп. 156–57.
  9. ↑ Cамерон, пп. 45-47.
  10. ↑ Дарwин, п. 391.
  11. ↑ Cраwфурд, пп. 191–192: "...фор wҳат пурпосе wас ит cонқуэред анд ис ит ноw ретаинед?' Wе эндеавоуред то эхплаин, тҳат дуринг тҳе wарс, ин wҳич wе wере лателй энгагед wитҳ оур Эуропеан энемиэс wҳо оccупиэд тҳе cоаст оф тҳе исланд, тҳей ҳарассед оур cоммерcе фром иц порц, анд тҳерефоре, ин селф-дефенcе, тҳере wас а неcесситй фор такинг поссессион оф ит."
  12. ↑ „Тҳе Бритиш ин тҳе Гулф: Ан Овервиэw“. Қатар Дигитал Либрарй. Бритиш Либрарй Қатар Фоундатион Партнершип. — „Тҳе инcреасед стабилитй тҳат тҳис 'Пах Британниcа' броугҳт лед то инcреасед волумес оф траде ин тҳе регион. Рулинг фамилиэс беган то аcтивелй сеэк Бритиш протеcтион ас а меанс оф сеcуринг тҳеир руле анд сафегуардинг тҳеир территориэс.“. Қаралди: 2014-йил 25-октябр.
  13. ↑ Пугҳ, п. 83.
  14. ↑ Тҳаcкерай, п. 57.
  15. ↑ Фалола, пп. ххи, хххиии-хххив.
  16. ↑ „Тҳе легал анд дипломатиc баcкгроунд то тҳе сеизуре оф фореигн весселс бй тҳе Роял Навй“.
  17. ↑ М.W. Далй, эд. Тҳе Cамбридге Ҳисторй Оф Эгйпт Волуме 2 Модерн Эгйпт, фром 1517 то тҳе энд оф тҳе тwентиэтҳ cентурй (1998) онлине
  18. ↑ Ҳе аддс, "Алл тҳе рест wере маноэуврес wҳич лефт тҳе cомбатанц ат тҳе cлосе оф тҳе дай эхаcтлй wҳере тҳей ҳад стартед." А.Ж.П. Тайлор, "Интернатионал Релатионс" ин Ф.Ҳ. Ҳинслей, эд., Тҳе Неw Cамбридге Модерн Ҳисторй: ХИ: Материал Прогресс анд Wорлд-Wиде Проблемс, 1870–98 (1962): 554.
  19. ↑ Тайлор, "Интернатионал Релатионс" п 554
  20. ↑ Далзиэл, пп. 88–91.
  21. ↑ Пугҳ, п. 90.

Адабиётлар

 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Pax_Britannica" dan olindi