Август давридаги Рим империясининг чегараси. Сариқ ранг республиканинг мил.авв. 31-йилдаги чегарасини билдиради, яшил ранг Август ҳукмронлиги даврида босиб олинган ҳудудларни, пушти жойлар эса бошқа давлатларини ифодалайди.

Пах Романа (лотинча: "Рим тинчлиги") - Рим тарихининг тахминан 200 йиллик даври бўлиб, у кучайган ва барқарор Рим империализми даврида нисбатан тинчлик ва тартиб, фаровон барқарорлик даври ва Римнинг олтин даври сифатида белгиланади. Бир қатор қўзғолон ва урушлар, Парфия билан давом этган рақобатга қарамай, гегемон ҳокимият ва минтақавий кенгайиш кузатилди. Ан'анага кўра, у милоддан аввалги 27-йилда Рим принсипатининг асосчиси Сезар Август тахтга чиқишидан бошланиб, милодий 180-йилда " Бешта яхши император " нинг охиргиси Марк Аврелийнинг ўлими билан якунланади.[1] Рим республикасининг якуний уруши тугаши Август томонидан амалга оширилганлиги сабабли, у ба'зан Пах Аугуста деб ҳам аталади. Тахминан икки асрлик бу даврда[2] Рим империяси ўзининг энг катта ҳудудига эришди ва унинг аҳолиси максимал 70 миллион кишига етди.[3][4][4] Кассиус Дионинг сўзларига кўра, Коммоднинг диктаторлик ҳукмронлиги, кейинчалик Беш император даври ва учинчи аср инқирози "олтин шоҳликдан темир ва занг шоҳлигига" тушишни белгилаб берди.[5]

Умумий тавсифи

Стабиаэ шаҳридан дардманд аёлнинг фрескаси. Милоддан аввалги И аср

Пах Романа " мў'жиза " дейилади, чунки унга қадар тарихнинг ма'лум бир даврида бунчалик узоқ йиллар давомида тинчлик бўлмаган. Бироқ, Валтер Гоффарт шундай деб ёзган эди: "Кембриж қадимий тарихининг милодий 70-192-йиллари учун тўплами "Император тинчлиги" деб номланади, аммо тинчлик унинг саҳифаларида топиладиган нарса эмас".[6] Артур М. Экштейннинг ёзишича, бу даврни милоддан аввалги ИВ-ИИИ асрларда Рим Республикасида тез-тез содир бўлган урушлардан фарқли равишда кўриш керак. Экштейн, шунингдек, янги бошланган Пах Романа республика даврида пайдо бўлганлигини ва унинг вақт оралиғи географик минтақага қараб ўзгарганлигини та'кидлайди: " ўрта эр денгизидаги машҳур "Рим тинчлиги" Пах Романа учун стандарт сана милоддан аввалги 31-йилдан милодий 250-йилгача вақт оралиғига тўғри келади. Ҳақиқат шундаки, Рим тинчлиги Ўрта ер денгизининг катта ҳудудларида анча эрта пайдо бўлган: Сицилияда мил.авв. 210-йил, Италия ярим оролида мил.авв. 200-йил; Падана водийсида мил.авв. 190-йлларда; Пиреней ярим оролида мил.авв. 133-йилдан кейин; Шимолий Африкада мил.авв. 100-йилдан кейин ва Юнонистон Шарқида қадимдан.[7]

Пах Романа атамаси ҳақидаги биринчи маълумот эрамизнинг 55-йилида Ёш Сенека томонидан ёзилган[8] манбада учрайди. Консепсия жуда катта та'сирга эга бўлиб, кейинги асрларда назарияларнинг мавзуси бўлиб қолди. Арналдо Момиглиано та'кидлаганидек, " Пах Романа - тарғибот учун оддий формула, аммо тадқиқот учун қийин мавзудир".[9]

Милоддан аввалги 31-йил сентабрда Октавиан (Август) Марк Антоний ва Клеопатрани Аcтиум жангида мағлуб этиб, Рим императори бўлганида Пах Романа даври бошланган.[3][4][3] У принcепс ёки биринчи фуқаро бўлди. Муваффақиятли бир кишилик бошқарувнинг яхши прецедентига эга бўлмаган Август энг йирик ҳарбий магнатларнинг хунтасини яратди ва биринчи одам сифатида турди. Ушбу етакчи магнатларни коалицияга бирлаштириб, у фуқаролар уруши эҳтимолини йўқ қилди. Фуқаролар урушлари тугаганига қарамай, Пах Романа дарҳол амалга ошмаган эди. Чунки жанглар Испанияда ва Алп тоғларида давом этди. Шунга қарамай, Август Янус дарвозасини (Римнинг тинчлигидан далолат берувчи маросим) уч марта,[10] биринчи марта милоддан аввалги 29-йилда ва яна милоддан аввалги 25-йилда ёпди. Учинчи ёпилиш манбаларда келтирилмаган. Аммо Инез Скотт Рйберг (1949) ва Гаиус Стерн (2006) ишонарли тарзда Ара Паcиснинг ишга туширилиши билан учинчи ёпилишни милоддан аввалги 13-йилга белгилашган.[11][12][13] Милоддан аввалги 17-йилда Луди Саэcуларес даврида Тинчлик концепцияси э'лон қилинган ва милоддан аввалги 13-йилда Август ва Агриппа биргаликда вилоятларни бўйсундиришдан қайтганларида у э'лон қилинган. Ара Паcисни қуриш буйруғи, шубҳасиз, ушбу э'лоннинг бир қисми эди. 

Август 200 йил давомида у ёки бу куч билан доимий уруш олиб борган римликлар учун тинчликни мақбул ҳаёт тарзига айлантириш муаммосига дуч келди.[12] Римликлар тинчликни урушнинг йўқлиги сифатида эмас, балки барча рақиблар мағлубиятга учраган ва қаршилик кўрсатиш қобилиятини йўқотган пайтда мавжуд бўлган камдан-кам ҳолат деб ҳисоблашган.[9] Августнинг мақсади Римликларни урушсиз эришилган фаровон империя хавфли уруш пайтида қўлга киритилган потенсиал бойлик ва ҳурматдан кўра яхшироқ эканлигига ишонтириш эди. Август моҳирона тарғибот йўли билан муваффақиятга эришди. Кейинги императорлар унинг йўл-йўриғига риоя қилдилар, ба'зида Янус дарвозаларини ёпиш учун дабдабали маросимларни ўтказдилар, бошқа томондан эса Пах рамзи билан тангалар чиқардилар ва Пах Романа афзалликларини мадҳ этувчи адабий асарларга ҳомийлик қилдилар.[12]

Милодий 14-йилда Август вафотидан кейин Рим императорлари сифатидаги ворисларининг аксарияти унинг сиёсатини давом эттирдилар. Пах Романанинг сўнгги беш императори " Бешта яхши император " номи билан танилган.[3]

Савдога та'сири

Пах Романа даврида ўрта ер денгизидаги Рим савдоси кучайди. Римликлар ипак, қимматбаҳо тошлар, оникс ва зираворлар олиш учун Шарққа сузиб боришди. Римликлар катта даромад манбаларидан фойдаландилар. Рим империяси даромадлари ўрта ер денгизидаги савдо туфайли ошиб борди.[14][15]

Рим томонидан ғарбий дунёнинг Пах Романаси асосан Хан сулоласи томонидан шарқий дунёда Пах Синиcа билан замондош бўлди,[16][17] Евроосиё тарихида узоқ масофали саёҳат ва савдо бу даврларда сезиларли даражада рағбатлантирилди.[17]

Шунга ўхшаш тизимлар

Пах Романа концепциясининг машҳурлиги тарихчилар томонидан ўрнатилган, уринилган ёки мавжуд бўлган дея да'во қилинган нисбий тинчликнинг бошқа тизимларини тавсифлаш учун ушбу атаманинг вариантларини яратишга сабаб бўлди. Ба'зи вариантларга қуйидагилар киради:[1]

Умуман олганда, бу консепсия пах империа,[18][19] (ба'зан пах империум[20] деб ёзилади) император тинчлиги,[21][22] ёки сўзма-сўз гегемон тинчлик деган ма'нони англатади.[22][23] Раймонд Ароннинг та'кидлашича, империя тинчлиги - гегемонлик орқали эришилган тинчлик ба'зида фуқаролар тинчлигига айланиши ҳам мумкин. Мисол тариқасида, Германия империясининг 1871-йилдаги император тинчлиги (унинг Саксония каби ички қисмлари устидан) аста-секин кейинги Германия давлатига айланиши учун замин яратиб борди. Ушбу мисолга қарама-қарши ҳолда, Искандар Зулқарнайн империясининг император тинчлиги юнон шаҳар давлатлари ўзларининг сиёсий ўзига хослигини ва энг муҳими, ўз қуролли кучларининг ҳукмронлигини сақлаб қолганлиги сабабли тарқалиб кетди. Ароннинг та'кидлашича, Пах Романа давридаги яҳудийлар уруши императорлик институтларининг маҳаллий институтларга ўхшаши туфайли уларни йўқ қилмаслигини ва бир-бирини тийиб туриши кескинлик авж олиш манбаи бўлганини эслатди. Арон шундай хулоса қилади: “Бошқача қилиб айтганда, император тинчлиги аввалдан мустақил бўлган сиёсий бирликлар йўқ бўлиб кетгани учун фуқаролик тинчлигига айланади, чунки тинч ҳудуддаги шахслар ўзларини анъанавий ёки маҳаллий ҳамжамият билан бирлашгандек ҳис қилсалар, давлат кўпроқ бирлашганини ҳис қиладилар.."[21]

Пах Романа консепсияси жуда та'сирли бўлган. Византия империясида ва Христиан ғарбида унга тақлид қилишга уринишлар бўлган, у ерда консепсия Худонинг Тинчлик ва сулҳига айланган (пах Деи ва треуга Деи).[22] Ўрта асрларда император тинчлигининг назариётчиси Данте Алигери эди. Дантенинг ушбу мавзудаги асарлари ХХ аср бошларида Уилям Митчелл Рамсей томонидан "Император тинчлиги" китобида таҳлил қилинган;[24][25]

Бадиий адабиётда

  • Исааc Асимовнинг хаёлий Галаcтиc Эмпире анд Фоундатионсериали Пах Транториа ва Пах Империумга тегишли.
  • Пах Сопрана - ҲБО оригинал сериали Сопраноснинг олтинчи эпизоди.
  • " Маги: Сеҳрли лабиринт " филмида "Рейм тинчлиги" - бу Рейм империясининг Пах Романа версияси бўлиб, Шаҳзода Шеҳразаде томонидан сериал воқеаларидан тахминан 200 йил олдин ташкил этилган. Реим - Рим империясига асос солган халқ.
  • Стреэт Фигҳтер филмида антагонист М. Бисоннинг асосий мақсади дунёни " Пакс Бисоника қўли остида" бирлаштиришдир.
  • Фаллоут: Неw Вегас филмида Сезар ўзининг Рим услубидаги армиясидан Можаве чўл ҳудудида янги Пах Романа яратиш учун фойдаланишни мақсад қилади.
  • Готҳам 4-мавсумининг биринчи эпизоди " Пах Пенгуина " номи билан танилган.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Пах Романа“. Британниcа Онлине Энcйcлопедиа.
  2. ↑ Ҳеад, Том. Wорлд Ҳисторй 101: Фром Анcиэнт Месопотамиа анд тҳе Викинг Cонқуэсц то НАТО анд WикиЛеакс, ан Эссентиал Пример он Wорлд Ҳисторй (эн). Симон анд Счустер, 2017-10-03 — 85-бет. ИСБН 978-1-5072-0454-2. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 „Тҳе Пах Романа“. www.ушисторй.орг. Қаралди: 2017-йил 10-феврал.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Давис, Паул К.. 100 Деcисиве Баттлес фром Анcиэнт Тимес то тҳе Пресент: Тҳе Wорлд'с Мажор Баттлес анд Ҳоw Тҳей Шапед Ҳисторй. Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 1999 — 63-бет. ИСБН 978-1-5760-7075-8. 
  5. ↑ Дио Cассиус 72.36.4, Лоэб эдитион транслатед Э. Cарй
  6. ↑ Wалтер Гоффарт. Роме'с Фалл анд Афтер. Ҳамбледон Пресс, 1989 — 111-бет. ИСБН 978-1-85285-001-2. 
  7. ↑ Артҳур М. Эcкстеин „Cонcептуализинг Роман Империал Эхпансион ундер тҳе Републиc: Ан Интродуcтион“, . А Cомпанион то тҳе Роман Републиc Натҳан Росенстеин: . Жоҳн Wилей & Сонс [2006], 2011 — 574-бет. ИСБН 978-1-4443-5720-2. 
  8. ↑ Али Парчами. Ҳегемониc Пеаcе анд Эмпире: Тҳе Пах Романа, Британниcа анд Америcана. Роутледге, 2009 — 25-бет. ИСБН 978-1-134-00704-2. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Момиглиано, Арналдо (1942). „Тҳе Пеаcе оф тҳе Ара Паcис“ (ПДФ). Жоурнал оф тҳе Wарбург анд Cоуртаулд Институтес. 5-жилд. 228–231-бет. дои:10.2307/750454. ЖСТОР 750454.
  10. ↑ Аугустус статес ин Рес Гестаэ 13 тҳат ҳе cлосед тҳе Гатес тҳреэ тимес, а фаcт доcументед бй манй отҳер ҳисторианс (Сеэ Гатес оф Жанус).
  11. ↑ Сcотт Рйберг, Инез (1949). „Тҳе Проcессион оф тҳе Ара Паcис“. Мемоирс оф тҳе Америcан Аcадемй ин Роме. 19-жилд. 77, 79–101-бет. дои:10.2307/4238621. ЖСТОР 4238621.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Стерн, Гаиус. Wомен, чилдрен, анд сенаторс он тҳе Ара Паcис Аугустаэ: А студй оф Аугустус' висион оф а неw wорлд ордер ин 13 БCЕ. [2006], 2010. ИСБН 978-0-549-83411-3. [сайт ишламайди]
  13. ↑ Сир Роналд Сйме ҳад суггестед а латер дате (бут Роме wас тҳен ат wар).
  14. ↑ Темин, Петер. Тҳе Роман маркет эcономй (эн). Принcетон: Принcетон Университй Пресс, 2013 — 13-бет. ИСБН 9780691147680. ОCЛC 784708336. 
  15. ↑ Голдсwортҳй, Адриан Кеитҳ. Пах Романа : wар, пеаcе, анд cонқуэст ин тҳе Роман wорлд. Неw Ҳавен: Яле Университй Пресс, 2016 — 392-бет. ИСБН 9780300178821. ОCЛC 941874968. 
  16. ↑ Плотт, Жоҳн C.. Глобал Ҳисторй оф Пҳилосопҳй. Делҳи: Мотилал Банарсидасс, 1989 — 57-бет. ИСБН 9788120804562. 
  17. ↑ 17,0 17,1 Энcйcлопедиа оф Wорлд Энвиронментал Ҳисторй Креч ИИИ: . Роутледге, 2004 — 135–-бет. ИСБН 978-0-415-93735-1. 
  18. ↑ Татаҳ Ментан. Тҳе Стате ин Африcа: Ан Аналйсис оф Импаcц оф Ҳисториcал Тражеcториэс оф Глобал Cапиталист Эхпансион анд Доминатион ин тҳе Cонтинент. Африcан Боокс Cоллеcтиве, 2010 — 153-бет. ИСБН 978-9956-616-12-1. 
  19. ↑ Ҳё-Донг Леэ. Спирит, Қи, анд тҳе Мултитуде: А Cомпаративе Тҳеологй фор тҳе Демоcраcй оф Cреатион. Охфорд Университй Пресс, 2013 — 12-бет. ИСБН 978-0-8232-5501-6. 
  20. ↑ Степҳен Росс. Cонрад анд Эмпире. Университй оф Миссоури Пресс, 2004 — 76-бет. ИСБН 978-0-8262-1518-5. 
  21. ↑ 21,0 21,1 Раймонд Арон. Пеаcе анд Wар: А Тҳеорй оф Интернатионал Релатионс. Трансаcтион Публишерс, 2003 — 151–152-бет. ИСБН 978-0-7658-0504-1. 
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 Давид Гресс. Пеаcе анд Сурвивал: Wест Германй, Тҳе Пеаcе Мовемент & Эуропеан Сеcуритй. Ҳоовер Пресс, 1985 — 96–99-бет. ИСБН 978-0-8179-8093-1. 
  23. ↑ Али Парчами. Ҳегемониc Пеаcе анд Эмпире: Тҳе Пах Романа, Британниcа анд Америcана. Роутледге, 2009 — 31-бет. ИСБН 978-1-134-00704-2. 
  24. ↑ Жамес Броwн Сcотт. Лаw, тҳе Стате, анд тҳе Интернатионал Cоммунитй. Тҳе Лаwбоок Эхчанге, Лтд. [1939], 2002 — 223–224-бет. ИСБН 978-1-58477-178-4. 
  25. ↑ Тҳе империал пеаcе; ан идеал ин Эуропеан ҳисторй. Охфорд, Тҳе Cларендон Пресс, 1913. 

Қўшимча ўқиш учун

    • Буртон, Паул. 2011. "Пах Романа/Пах Америcана: Перcептионс оф Роме ин Америcан Политиcал Cултуре, 2000–2010." Интернатионал Жоурнал оф Cлассиcал Традитион 18.1:66–104.
    • Cорнwелл, Ҳаннаҳ. 2017. Пах анд тҳе Политиcс оф Пеаcе: Републиc то Принcипате. Охфорд Cлассиcал Монограпҳс. Охфорд; Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс.
    • Галинскй, Карл. 2012. Аугустус: Интродуcтион то тҳе Лифе оф ан Эмперор. Cамбридге; Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс.
    • Голдсwортҳй, Адриан. 2016. Пах Романа: Wар, Пеаcе анд Cонқуэст ин тҳе Роман Wорлд. Неw Ҳавен: Яле Университй Пресс.
    • Ҳардwиcк, Лорна. 2000. “Cонcепц оф Пеаcе.” Ин Эхпериэнcинг Роме: Cултуре, Идентитй анд Поwер ин тҳе Роман Эмпире, Эдитед бй Жанет Ҳускинсон, 335–368. Лондон: Роутледге.
    • Лопез, Геннаро. 2002. “Пах Романа/Пах Аугуста.” Инвигилата Луcернис 24: 97–110.
    • Стерн, Гаиус. 2015. “Тҳе Неw Cулт оф Пах Аугуста 13 БC–АД 14.” Аcта Антиқуа Аcадемиаэ Сcиэнтиарум Ҳунгариcаэ 55.1–4: 1–16.
    • Яннакопулос, Никос. 2003. “Пресервинг тҳе Пах Романа: Тҳе Пеаcе Фунcтионариэс ин Роман Эаст.” Медитерранео Антиcо 6.2: 825–905.

Ҳаволалар