Тиананмен, "Самовий тинчлик дарвозаси", Пекин Император шаҳрининг олд дарвозаси бўлиб, Император Ёнгле даврида қурилган, у шунингдек, Ёнгле энциклопедияси ва Мин денгиз саёҳатларига ташкил этган. Хитойнинг миллий рамзи сифатида Тянанменда Раис Мао Цзедуннинг улкан портрети иккита улкан плакат билан тасвирланган: чап томонда "Яшасин Хитой Халқ Республикаси " (中华人民共和国万岁), ўнг томонда “ Яшасин жаҳон халқларининг буюк бирлиги” (世界人民大团结万岁) деб ёзилган.

Пах Синиcа (лотинча "хитой тинчлиги") — тарихнавислик атамаси бўлиб, Шарқий Осиё,[1] Шимолий- Шарқий Осиё,[2] Жануби-Шарқий Осиё,[1] ва Марказий Осиё ҳудудларида[3] Хитой бошчилигидаги тинчлик даврларини назарда тутади. Синоцентрик дунё тизими назарияси бўйича тадқиқот шуни кўрсатадики, Пах Синиcа барча даврлари биргаликда олинганда тахминан икки минг йил давом этган.[4]

Шарқ дунёсининг биринчи Пах Синиcа даври Хан сулоласи ҳукмронлиги даврида шаклланган ва Рим империяси бошчилигидаги ғарбий дунёнинг Пах Романа даври билан бир вақтга тўғри келган.[5][6] Бу Евроосиё тарихида узоқ масофаларга саёҳат ва савдони рағбатлантирди.[6] Биринчи Пах Синиcа ҳам, Пах Романа ҳам милоддий 200-йилларда инқирозга учраган.[6]

Бу атама сўнгги йилларда, айниқса 2010-йилдан кейин қайта тикланди. Хитой Халқ Республикасининг жадал юксалиши ба'зи таҳлилчилар томонидан Пах Синиcа'га эҳтимолий қайтиш сифатида баҳоланмоқда. Чунки Хитой иқтисодиёти дунёдаги энг йирик миллий иқтисодиёт бўлиб қолмоқда ва ба'зи жиҳатларда Пах Синиcа сифатлари аллақачон мавжуд.[7][8][9][8][10] <[11]

Хитойнинг иқтисодий ривожланиши унинг кўп сонли ва меҳнатга лаёқатли аҳолиси билан боғлиқ. Бироқ, Хитой аҳолисининг қариши мураккаб ижтимоий муаммоларни келтириб чиқариши, ижтимоий беқарорлик хавфини ошириши ва унинг янги глобал гегемон сифатида ҳаракат қилиш имкониятларини чеклаши мумкин.[12]


Пах Синиcанинг тарихий даврлари

Хан сулоласи

Пах Синиcанинг биринчи даври Хитойнинг Хан сулоласи даврида вужудга келган.[13] Мамлакатда императорнинг ҳокимияти феодал тузумнинг вайрон бўлишидан кейин мустаҳкамланди.[14] Wен ва Жин, Мин ва Чжан ҳукмронлиги жамият барқарорлиги ва иқтисодий фаровонлик даврлари эди. Ташқи сиёсатда Хан сулоласи бир қатор урушлардан кейин кўчманчи Хунлар томонидан юзага келган таҳдидни бартараф этди.[15] Хитойнинг чегаралари ҳозирги ғарбий Шинжон, Жанубий Корея (замонавий Сеул яқинида) ва Ветнам (замонавий Хуа атрофида)гача кенгайтирилди.[16] Хан дипломати Чжан Сян Марказий Осиёнинг кўплаб қабилалари ва давлатлари билан алоқа ўрнатганидан сўнг, Ипак йўли Шарқ ва Ғарбни боғловчи асосий йўл сифатида шаклланди ва шу орқали савдо ва маданий алмашинувлар йўлга қўйилди.[17]

Хан сулоласи томонидан ташкил этилган Пах Синиcа кўпинча Рим империясининг Пах Романаси билан солиштирилади.[13][18] Хан сулоласининг Пах Синиcаси кейинчалик Хан сулоласининг қулашига ва Хитой тарихидаги парчаланиш даврига олиб келган ўн йиллик ички тартибсизликлардан сўнг якунланди.

Тан сулоласи

Тан сулоласи даври Хитой тарихидаги олтин асрлардан бири бўлиб, Пах Синиcанинг бошқа бир даврига бошчилик қилган.[19] Тан пойтахти Чанған йирик иқтисодий ва маданий марказ бўлиб, ўша пайтда дунёдаги энг йирик шаҳар эди.[20] Ипак йўли Хитой ва ташқи дунё ўртасидаги иқтисодий ва маданий алмашинувларда муҳим рол ўйнади. Хитой билан бундай алмашинувлардан энг кўп фойда кўрган халқлар орасида форслар ва сўғдлар ҳам бор эди.[19] Шимолда Турк хоқонлиги мағлубиятга учратилди ва ҳудудлари қўшиб олинди;[21] ғарбда Тан сулоласи ўз чегараларини ҳозирги Афғонистон ва Орол денгизигача кенгайтирди;[22][23] шарқда Тан назорати Сахалингача етиб борди.[23] Ўз қудратининг энг юқори чўққиларида Тан сулоласи 72 давлатлар устидан гегемонликни сақлаб қолди.[24] Бу даврда Хитой маданияти жонланиб, ранг-баранг тус олди.[19] Хитой ва Япония ўртасидаги ўзаро алоқалар ҳажми ошди; Тан сулоласидан кейин Хитойнинг Япония маданияти ва сиёсатига та'сири кучайди.[25]

Юан сулоласи

Юан сулоласи Хитойнинг этник мўғуллар томонидан бошқариладиган ҳукмрон сулоласи бўлиб, Мўғул империясининг асосий вориси эди. Юан сулоласи кўпинча Осмон мандатига эга бўлган қонуний Хитой сулоласи деб ҳисобланса-да, тарихчилар одатда бу даврни Пах Монголиcа таркибида таснифлашади.[26]

Мин сулоласи

Хитойнинг Мин сулоласи Пах Синиcанинг яна бир даврига раҳбарлик қилди.[27] Бу даврда Хитой вассал тизимининг расмий институционализацияси кузатилди. Бу Хитойнинг ўша пайтдаги буюк сиёсий қудратини намойиш этди.[28] Чжан Хе бошчилигидаги етти денгиз экспедицияси Мин сулоласининг сиёсий кучини Жануби-Шарқий Осиё, Жанубий Осиё, Яқин Шарқ ва Шарқий Африка бўйлаб намойиш қилди.[29] Бу даврда Хитой ҳам Корея маданияти ва сиёсатига катта та'сир кўрсатди.[30][31]

Син сулоласи

Хитойнинг Син сулоласи Пах Синиcа даврининг яна бир даврини бошқарди.[32] Ўз қудратининг энг юқори чўққисида у ҳудуди бўйича тўртинчи йирик империя бўлди. Дунёдаги умумий ер майдонининг 9,87 фоизини идора қилди.[33] Юқори Син даври барқарор тинчлик, иқтисодий фаровонлик ва ҳудудий кенгайиш даври эди.[34] Син сулоласининг кўп маданиятли ва кўп миллатли табиати Чжонгҳуа минзу замонавий миллий консепсиясининг шаклланиши учун асос бўлди. Син сулоласининг ҳукмдорлари этник манжур бўлгани сабабли, бу тинчлик даври ба'зан " Пах Манжуриcа " деб ҳам аталади.[35][36][37]

Мумкин бўлган қайта тикланиш ва тўсиқлар

Сўнгги йилларда, айниқса 2010-йилдан кейин атаманинг қайта тикланиши кузатилмоқда. Хитой Халқ Республикасининг жадал юксалиши ба'зи таҳлилчилар томонидан Пах Синиcа'га эҳтимолий қайтиш сифатида баҳоланмоқда. Чунки Хитой иқтисодиёти дунёдаги энг йирик миллий иқтисодиёт бўлиб қолмоқда ва унинг ба'зи жиҳатлари аллақачон мавжуд.[7][8][11] Британияда жойлашган Иқтисодиёт ва бизнес тадқиқотлари марказининг прогнозига кўра, Хитой 2028-йилга бориб, кутилганидан деярли ўн йил олдин АҚШни қувиб ўтиб, дунёнинг энг йирик иқтисодиётига айланади.[38]

Хитойнинг иқтисодий ривожланиши унинг кўп ва меҳнатга лаёқатли аҳолиси билан боғлиқ. Бироқ, Хитой аҳолисининг қариши мураккаб ижтимоий муаммоларни келтириб чиқариши, ижтимоий беқарорлик хавфини ошириши ва унинг янги глобал гегемон сифатида ҳаракат қилиш имкониятларини чеклаши мумкин.[12]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Денг, Янг. Промотинг Асиа-Паcифиc Эcономиc Cооператион: Перспеcтивес фром Эаст Асиа, 1997 — 12-бет. ИСБН 9780230380127. 
  2. ↑ Домíнгуэз, Жорге. Бетwеэн Cомплианcе анд Cонфлиcт: Эаст Асиа, Латин Америcа, анд тҳе "неw" Пах Америcана, 2005 — 125-бет. ИСБН 9780415951258. 
  3. ↑ Леэ, Жосепҳ. Wанг Ч'анг-линг, 1982 — 94-бет. ИСБН 9780805764659. 
  4. ↑ Смолников, Сергей. Греат Поwер Cондуcт анд Cредибилитй ин Wорлд Политиcс, 2018 — 112-бет. ИСБН 9783319718859. 
  5. ↑ Плотт, Жоҳн C.. Глобал Ҳисторй оф Пҳилосопҳй. Делҳи, Индиа: Мотилал Банарсидасс, 1989 — 57-бет. ИСБН 9788120804562. 
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Энcйcлопедиа оф Wорлд Энвиронментал Ҳисторй Креч ИИИ: . Роутледге, 2004 — 135–-бет. ИСБН 978-0-415-93735-1. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Эллиотт, Мичаэл. „Чина Такес Он тҳе Wорлд“. Тиме Магазине (2007-йил 22-январ). 2007-йил 14-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-июн.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 „Пах Синиcа“. Тҳе Эcономист (2014-йил 20-сентябр). Қаралди: 2019-йил 21-октябр.
  9. ↑ „[Имаге баланcе оф эcономиc поwер 1АД – 2009“]. главконструктор.ру. 2021-йил 31-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-июн.
  10. ↑ „[Имаге баланcе оф эcономиc поwер 1АД – 2009“]. главконструктор.ру. 2021-йил 31-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-июн.
  11. ↑ 11,0 11,1 „Ҳоw ис Чина шапинг тҳе глобал эcономиc ордер?“. CСИС Чина Поwер (2016-йил 9-март). 2016-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 24-декабр.
  12. ↑ 12,0 12,1 Сассе. „Тҳе Респонсибилитй то Cоунтер Чина'с Амбитионс Фаллс то Ус“. Тҳе Атлантиc (2020-йил 26-январ). Қаралди: 2021-йил 4-феврал.
  13. ↑ 13,0 13,1 Моррис, Иан. Wар! Wҳат Ис Ит Гоод Фор?: Cонфлиcт анд тҳе Прогресс оф Cивилизатион фром Приматес то Робоц, 2014 — 69-бет. ИСБН 9780374711030. 
  14. ↑ Гроуссет, Ренé. Тҳе Рисе анд Сплендоур оф тҳе Чинесе Эмпире, 1964 — 55-бет. 
  15. ↑ Тан, Коон Сан. Дйнастиc Чина: Ан Элементарй Ҳисторй, 2014 — 131-бет. ИСБН 9789839541885. 
  16. ↑ Гроуссет (1964). п. 60.
  17. ↑ Гроуссет (1964). п. 85.
  18. ↑ Ауянг, Суннй. Тҳе Драгон анд тҳе Эагле: Тҳе Рисе анд Фалл оф тҳе Чинесе анд Роман Эмпирес, 2014 — 151-бет. ИСБН 9781317516880. 
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 Маҳбубани, Кишоре. Тҳе Неw Асиан Ҳемиспҳере: Тҳе Ирресистибле Шифт оф Глобал Поwер то тҳе Эаст, 2009. ИСБН 9781586486280. 
  20. ↑ Броwн, Cйнтҳиа. Биг Ҳисторй: Фром тҳе Биг Банг то тҳе Пресент, 2012. ИСБН 9781595588456. 
  21. ↑ Бурнн, Станлей. Тҳе Роутледге Атлас оф Cентрал Эурасиан Аффаирс, 2012 — 15-бет. ИСБН 9781136310478. 
  22. ↑ Ҳаллет, Станлей. Традитионал арчитеcтуре оф Афгҳанистан, 1980 — 9-бет. ИСБН 9780824070595. 
  23. ↑ 23,0 23,1 Ган, Чунсонг. А Cонcисе Реадер оф Чинесе Cултуре, 2019 — 24-бет. ИСБН 9789811388675. 
  24. ↑ Cох, Мичаэл. Эмпирес, Сйстемс анд Статес: Греат Трансформатионс ин Интернатионал Политиcс, 2001 — 52-бет. ИСБН 9780521016865. 
  25. ↑ Эмбреэ, Аинслиэ. Асиа ин Wестерн анд Wорлд Ҳисторй: А Гуиде фор Теачинг. М.Э. Шарпе, 1997 — 352-бет. „Жапан cултуре танг дйнастй.“ 
  26. ↑ Зҳао, Георге. Марриаге ас Политиcал Стратегй анд Cултурал Эхпрессион: Монголиан Роял Марриагес фром Wорлд Эмпире то Юан Дйнастй, 2008. ИСБН 9781433102752. 
  27. ↑ Ҳорнер, Чарлес. Рисинг Чина анд Иц Постмодерн Фате: Мемориэс оф Эмпире ин а Неw Глобал Cонтехт, 2010 — 34-бет. ИСБН 9780820335889. 
  28. ↑ Ченг, Wеичунг. Wар, Траде анд Пираcй ин тҳе Чина Сеас (1622-1683), 2013 — 11-бет. ИСБН 9789004253537. 
  29. ↑ Наиду, Г.В.C.. Индиа анд Чина ин тҳе Эмергинг Дйнамиcс оф Эаст Асиа, 2014 — 123-бет. ИСБН 9788132221388. 
  30. ↑ Леэ, Соёунг. Арт оф тҳе Кореан Ренаиссанcе, 1400-1600. Метрополитан Мусеум оф Арт, 2009 — 62-бет. „минг дйнастй кореан cултуре.“ 
  31. ↑ Фанг, Wеигуи. Модерн Нотионс оф Cивилизатион анд Cултуре ин Чина, 2019 — 28–29-бет. ИСБН 9789811335587. 
  32. ↑ Wонг, Ёунг-цу. А Парадисе Лост: Тҳе Империал Гарден Юанминг Юан, 2001 — 1-бет. ИСБН 9780824823283. 
  33. ↑ Wҳитакер'с Литтле Боок оф Кноwледге. Блоомсбурй, 2018. ИСБН 9781408895870. 
  34. ↑ Буое, Тҳомас. Манслаугҳтер, Маркец, анд Морал Эcономй: Виолент Диспутес Овер Пропертй Ригҳц ин Эигҳтеэнтҳ-Cентурй Чина, 2000 — 34-бет. ИСБН 9780521640459. 
  35. ↑ МcCорд, Эдwард. Милитарй Форcе анд Элите Поwер ин тҳе Форматион оф Модерн Чина, 2014. ИСБН 9781317907787. 
  36. ↑ Ҳорнер (2010). п. 54.
  37. ↑ Смолников (2018). п. 141.
  38. ↑ Эллиот. „Чина то овертаке УС ас wорлд'с биггест эcономй бй 2028, репорт предиcц“. Тҳе Гуардиан (2020-йил 26-декабр). — „"Wитҳ тҳе УС эхпеcтед то cонтраcт бй 5% тҳис еар, Чина wилл нарроw тҳе гап wитҳ иц биггест ривал, тҳе CЕБР саид. Овералл, глобал гросс доместиc продуcт ис фореcаст то деcлине бй 4.4% тҳис еар, ин тҳе биггест оне-еар фалл синcе тҳе сеcонд wорлд wар. Доуглас МcWиллиамс, тҳе CЕБР’с депутй чаирман, саид: “Тҳе биг неwс ин тҳис фореcаст ис тҳе спеэд оф гроwтҳ оф тҳе Чинесе эcономй. Wе эхпеcт ит то беcоме ан уппер-инcоме эcономй дуринг тҳе cуррент фиве-еар план период (2020-25). Анд wе эхпеcт ит то овертаке тҳе УС а фулл фиве еарс эарлиэр тҳан wе дид а еар аго."“. Қаралди: 2020-йил 28-декабр.

Қўшимча ўқиш учун

 

  • КИМ, С.С, Чина'с Паcифиc Полиcй: Реcонcилинг тҳе Ирреcонcилабле, Интернатионал Жоурнал, 1994.
  • Куэҳ, Й.Й. (2012). Пах Синиcа: Геополитиcс анд Эcономиcс оф Чина'с Асcенданcе
  • ТЕРМИНСКИ, Богумил, (2010), Тҳе Эволутион оф тҳе Cонcепт оф Перпетуал Пеаcе ин тҳе Ҳисторй оф Политиcал-Легал Тҳоугҳт, Перспеcтивас Интернаcионалес, вол. 10: 277–291.
  • ЕОҲ, Кок Кҳенг, (2009), Тоwардс Пах Синиcа?: Чина'с рисе анд трансформатион : импаcц анд имплиcатионс, Университй оф Малая.
  • ЗҲАНГ, Ёнгжин, (2001), Сйстем, эмпире анд стате ин Чинесе интернатионал релатионс, Ревиэw оф Интернатионал Студиэс, вол. 27: 43–63.