Ziyosfera

Pax Syriana

Пах Сйриана (лотинчадан таржимаси „Сурия тинчлиги“) - тарихшунослик атамаси бўлиб, Ғарбий Осиёдаги халқаро муносабатларни ўрганишда қўлланади. Одатда Суриянинг қўшниларига, хусусан, Ливанга таъсир ўтказишга қаратилган саъй-ҳаракатлари билан боғлиқ бўлган асл Пах Романа иборасидан кейин моделлаштирилган тизим[1]. Пах Сурия ғояси шундан иборатки, Сурия (у Усмонлилар империяси даврида мавжуд бўлган ва кейинчалик бўлинган) дипломатия ва ҳарбий куч орқали Ливанда тинчликни таъминлаш учун зарур иттифоқчи бўлиб, бу ҳудудда Қўшма Штатларнинг ролини таъминлаши мумкин.

Кейинги воқеалар

Кейинчалик 1976-йилдаги маълумотнома 1976-йилда Тиме журналида чоп этилган бўлиб, унда Ливандаги фуқаролар урушининг дастлабки йилларида Суриянинг сулҳ ўрнатишга уринишлари ҳақида гапирилади[2]. Ушбу атама 1990-2005-йиллар оралиғида Ливан ичида можаролар камайган даврга нисбатан ишлатилган бўлиб, бу Суриянинг гегемонлиги ва минтақадаги ҳарбий ҳукмронлиги билан боғлиқ. У Ливандаги фуқаролар уруши бостирилгандан кейинги нисбий хотиржамликка урғу бериш, Суриянинг Ливанни аннексия қилиш ёки бошқа йўл билан тинчлантириш ниятида эканлиги ҳақидаги фикрларда ишлатилиши мумкин[3].

Сурия-Ливан уруши, 1986-йил

1986-йил 4-июлда Сурия қўшинлари 1982-йилги Исроил босқини пайтида чиқариб юборилганидан бери биринчи марта Ғарбий Байрутга киришди. Ливан армияси ва полицияси билан ҳамкорликда ишлаган 500 га яқин суриялик аскар йўл тўсиқларини тозалади, милиция идораларини ёпди ва қурол-яроғ тўплади. Бироқ 1987-йил феврал ойи ўрталарида Ғарбий Байрутда Сурия иттифоқчилари ҳисобланган друзлар ва шиа жангарилари ўртасида жангларнинг янги босқичи бошланди. Гувоҳларнинг таъкидлашича, жанг ўн икки йиллик урушда тенгсиз шиддатда бўлган, ҳар икки томон ҳам Сурия етказиб берган Совет Иттифоқида ишлаб чиқарилган Т-54 танкларидан фойдаланганлар. Беш кунлик жанглар 700 га яқин қурбон олиб келди ва Ғарбий Байрутнинг кўп қисмини вайрон қилди[4].

Сурия Ғарбий Байрутдаги тартибсизликни тўхтатиш учун қатъий ҳаракат қилди ва 1982-йилда Исроил томонидан қувиб чиқарилган Ливандаги ҳудудларда ўз гегемонлигини тиклаш имкониятидан фойдаланди. 1987-йил 22-февралда у Ливан шарқига иккита бригада ва бир баталёндан иборат 7500 аскар жўнатди. Аксарияти фахрий командирлар бўлган Сурия қўшинлари етмишга яқин милиция идораларини ёпиб қўйди, милиция раҳбарларини йиғиб, ҳибсга олди, қурол-яроғ омборларини мусодара қилди, асосий йўллар ва Байрут халқаро аэропортига аскарларни жойлаштирди, назорат-ўтказиш пунктлари ўрнатди ва отрядларни кўчаларга патрулликка қўйди[4].

Сурия армияси Ливан пойтахтида тартиб ўрнатиш учун зўравонлик ҳам қилди. Полиция операциясининг дастлабки икки кунида Сурия қўшинлари турли хил жангари гуруҳларга тегишли ўн бешга яқин ливанликни отиб ташлади. 24-феврал куни суриялик командирлар билан тўла ўнлаб юк машиналари шиалар таянчи бўлган Баста маҳалласига кириб, Ҳизбуллоҳ ташкилотининг қароргоҳи Фатҳаллаҳ казармасига ҳужум қилди. У ерда Сурия қўшинлари Ҳизбуллоҳнинг ўн саккиз нафар жангарисини йўқ қилди[4].

Апрел ойи ўрталарида Сурия армияси Байрут жанубига қўшинларни жойлаштирди. Ливан армиясининг олтинчи бригадаси аскарлари билан бирга жанг қилаётган 100 га яқин суриялик командорлар Байрутни Ливаннинг жануби билан боғлайдиган стратегик қирғоқ магистрали бўйлаб муҳим позицияларни эгаллаб, Сидон яқинидаги Авалий дарёси устидаги кўприкни назорат остига олди[4].

1987-йил ўрталарига келиб Сурия армияси узоқ вақт қолиш учун Байрутга жойлашди. Сурия расмийлари Ливандаги аномияни Сурия хавфсизлиги учун қабул қилиб бўлмайдиган хавф сифатида баҳолади. Сурия ҳукумати, агар керак бўлса, Байрутни доимий равишда босиб олишга тайёр эди. Суриянинг Ливандаги юқори мартабали ҳарбий қўмондони, бригада генерали Ғози Канаан Ливандаги милиция бошқаруви тугатилганини ва Сурия аралашувининг „муддати чексиз“ эканини айтди ва бу Сурия Ғарбий Байрутни номаълум муддатга босиб олишини назарда тутарди. Айни пайтда Сурия расмийлари барқарорликни таъминлаш учун Байрутга минглаб қўшимча суриялик аскарлар юборилиши мумкинлигини маълум қилишди. Канаан Сурия Ғарбий Байрутдаги хорижий элчихоналар хавфсизлиги учун тўлиқ масъулиятни ўз зиммасига олишини эълон қилди ва у хорижий миссияларни шаҳарга қайтишга таклиф қилди. Шунингдек, Канаан Сурия ливанлик террорчилар томонидан гаровга олинган ғарбликларни озод қилиш учун барча имкониятларни ишга солишига ваъда берди[4].

Бошқа ўринларда фойдаланилиши

2005-йилда суратга олинган "Сйриана" филмининг номи Пах Сурия ва Марказий разведка бошқармасининг собиқ ходими Роберт Баэрнинг сўзларига кўра, Вашингтон таҳлил марказлари томонидан қўлланган „Сйриана“ атамасидан намуна олган. Филмнинг реклама материалларига кўра, „Сурия“ „Вашингтон таҳлил марказлари томонидан Яқин Шарқнинг фаразий ўзгаришини тасвирлаш учун қўлланган жуда реал атама“ эди[5]. 2005-йил ноябр ойида Тҳе Wашингтон Пост газетаси билан бўлиб ўтган онлайн мунозарада Сурия журнали директори Стивен Гаган Сурияни " инсоннинг ҳар қандай географик минтақани ўз эҳтиёжларига мос равишда ўзгартиришга бўлган абадий умидини англатувчи ажойиб сўз" деб билишини айтди[6].

Манбалар

Ушбу мақолада Конгресс кутубхонасининг мамлакат тадқиқотлари веб-сайтидаги жамоат доменига тегишли материаллар киритилган: ҳттп://лcwеб2.лоc.гов/фрд/cс/.

  1. ↑ „Лебанон Пах Сйриана“. Қаралди: 2007-йил 1-март.
  2. ↑ Веэнҳовен, Wиллем А., муҳ. (1976). „Cасе Студиэс он Ҳуман Ригҳц анд Фундаментал Фреэдомс: А Wорлд Сурвей“. ИИИ-жилд. Тҳе Ҳагуэ: Фоундатион фор тҳе Студй оф Плурал Соcиэтиэс. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  3. ↑ Гҳаттас. „Тҳе энд оф сеcтарианисм ин Лебанон?“. Биттерлемонс-интернатионал.орг/ (2005-йил 24-март). 2017-йил 8-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 2-март.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Тҳе Либрарй оф Cонгресс, Сйриа : А Cоунтрй Студй
  5. ↑ „Сйриана: Абоут тҳе Филм“. Қаралди: 2007-йил 1-март.
  6. ↑ Гагҳан, Степҳен. „Мовиэс: 'Сйриана'“. Онлине трансcрипт. Тҳе Wашингтон Пост (15-ноябр 2005-йил). Қаралди: 2-март 2007-йил. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Pax_Syriana" dan olindi