Pedro Urdemales
Педро Урдемалес (испанча: „Ёвуз режаларни амалга оширувчи Петр“) — Испания ҳамда Лотин Америкаси (айниқса Чили, Мексика ва Гватемала) халқ оғзаки ижодига мансуб афсонавий персонаждир. У фолклор анъаналарида ҳийлагар, трикстер ва ҳар қандай вазиятдан айёрлик билан чиқиб кетувчи ўткир зеҳнли қаҳрамон сифатида тасвирланади. Бразилия, Португалия ва лузофония (португал тилида сўзлашувчи) маданиятларида у Педро Маласартес (португалча: „Ёмон санъатли Петр“) номи билан танилган[1].
| Педро Урдемалес | |
|---|---|
| „Испан ва Лотин Америкаси фолклори“ образи | |
 Уругвайдаги „Педро де Урдемалас“ спектакли афишаси (1967) | |
| Илк бора кўринган | ХИИ аср (оғзаки анъаналар), 1440-йил (адабиёт) |
| Муаллиф(лар) | Халқ ижоди |
| Қайси асардан адаптация қилинган | Мигуэл де Cервантес (1615) |
| Умумий маълумотлар | |
| Тўлиқ исми | Педро Урдемалес |
| Лақаби | Педро Маласартес |
| Ирқи | Инсон |
| Жинси | Эркак |
| Касби | Ҳийлагар, дайди, саргузаштчи |
| Жанг услуби | Айёрлик ва ўткир зеҳн |
| Келиб чиқиши | Испания |
| Миллати | Испан |
Келиб чиқиши
Ушбу персонажнинг илдизлари ўрта аср испан афсоналарига бориб тақалади. Унга оид энг қадимий ёзма манба ХИИ аср охирига мансуб арагонча ҳужжатда учрайди ва у ерда қаҳрамон „Педро де Урдемалас“ номи билан аталган. Педро нафақат саргузашт қидирувчи, балки ижтимоий адолатни ўзига хос тарзда (ҳийла орқали) ўрнатувчи образ ҳисобланади. У кўпинча кибрли бойларни, очкўз руҳонийларни ва адолациз ҳокимият вакилларини доғда қолдиради[2].
Адабиётдаги ўрни
Педро Урдемалес ҳақида биринчи адабий эслатма 1440-йилда Суэро де Қуиñонес томонидан ёзилган „Либро дел пасо ҳонросо“ асарида учрайди. Кейинчалик у испан драматургиясида ўзига хос қаҳрамон типига айланди. Жуан дел Энcина, Лопе де Руэда ва Жуан де Тимонеда каби муаллифлар ўзларининг ҳажвий асарларида (энтремесес) ушбу образдан кенг фойдаланганлар.
Жаҳон адабиётининг йирик вакили, „Дон Кихот“ асарининг муаллифи Мигуэл де Cервантес ушбу персонажга бағишланган „Педро де Урдемалас“ номли тўлиқ шеърий комедия ёзган. Бу асар 1615-йилда „Очо cомедиас й очо энтремесес“ (Саккиз комедия ва саккиз интермедия) тўплами таркибида нашр этилган[3]. Сервантес талқинидаги Педро ҳаётнинг турли жабҳаларини кўрган ва охир-оқибат актёрлик касбини танлаган мураккаб шахс сифатида гавдаланади.
Маданий таъсири
Лотин Америкасида Педро Урдемалес ҳақидаги ҳикоялар маҳаллий маданият билан қоришиб кетган. Хусусан, Чилида у миллий фолклорнинг энг севимли қаҳрамонларидан бири ҳисобланади. У ҳақидаги латифалар ва эртаклар авлоддан-авлодга ўтиб келмоқда. Педро образи кўпинча содда деҳқон қиёфасида бўлса-да, у дунёдаги энг ақлли ва тадбирли инсонлардан ҳам устун келади.
Унинг характери бошқа маданиятлардаги ҳийлагар қаҳрамонларга, масалан, немис фолклоридаги Тилл Эуленспиэгел, турк ва ўзбек фолклоридаги Насриддин Афандига ҳамда шимолий Америка ҳиндулари мифологиясидаги Коёт (Cоёте) образига қиёсланади.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „Веинте cуэнтос де Педро Урдемалес: Cомпилаcиóн - Рамóн А. Лавал“. www.либросмаравиллосос.cом. Қаралди: 2020-йил 20-октябр.
- ↑ Cорреиа, Пауло. „Лес cонтес фаcéтиэух эт анеcдотес авеc триcкстер ау Португал“. Ин: Эстудис де Литература Орал Популар. 2013, Нúм. 2, пп. 89-96
- ↑ „Педро Урдемалес - Мемориа Чилена, Библиотеcа Наcионал де Чиле“. www.мемориачилена.гоб.cл. Қаралди: 2020-йил 20-октябр.
Қўшимча ўқиш учун
- Морилло, Марíа Долорес. „Педро де Урдемалас: дел фолcлоре а ла литература эн лос сиглос ХВ-ХВИИ“. Франкфурт а. М., Мадрид: Вервуэрт Верлагсгеселлсчафт, 2023. пп. 83-120.