Песн о Маншук (русча: Песнь о Маншук; таржимаси „Маншук ҳақида қўшиқ“) — 1969-йилда „Қозоқфилм“ киностудиясида режиссёр Мажит Бегалин томонидан суратга олинган совет уруши филми. Унда 1943-йил октабр ойида қаҳрамонларча ҳалок бўлган Калинин фронтининг 100-алоҳида отишма бригадасининг пулемётчиси Маншук Маметова ҳақида ҳикоя қилинади. У Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвонига сазовор бўлган биринчи қозоқ аёл бўлди.

Песн о Маншук
Режиссёр(лар) Мажит Бегалин
Ссенарий
муаллиф(лар)и
Андрей Михалков-Кончаловский
Бастакор(лар) Эдуард Хогогортян
Оператор(лар) Қозоқфилм
Премера
санаси
1970
Мамлакат SSSR bayrogʻi СССР
Тиллар русча, қозоқча, украинча

Директор Бегалин ва Маметова битта милтиқ бригадасида хизмат қилишган ва у бир марта уни штаб-квартирада кўрган. Жанг пайтида у яраланган ва ўнг қўлидан айрилган. Шундан сўнг у демобилизация қилинди ва ВГИКга кирди. Уруш тугаганидан кейин у бир нечта уруш филмларини суратга олди. Маметова ҳақидаги филмнинг ссенарий муаллифи ўша пайтда Марказий Осиёда яшаб ижод қилган Андрей Кончаловский эди. Унда асосий аёл ролини унинг рафиқаси Наталя Аринбасарова, эркак ролини унинг акаси Никита Михалков ижро этган. Тайёргарлик ва ссенарий устида ишлаш 1967—1968-йилларда давом этди.Филмнинг премераси 1970-йил октабр ойида Москвада бўлиб ўтди. Филм Совет кинофестиваллари ва ташкилотларининг бир қатор мукофотлари ва мукофотлари билан тақдирланган.

Филм устида ишлаган

[1]

Актёр Рол
Наталя Аринбасарова "Маншук Маметова" "Маншук Маметова"
Никита Михалков Эжов Эжов
Иван Рижов Самсонов Самсонов
Виктор Авдюшко Суков Суков
Юрий Сарансев Ломов Ломов
Нуржуман Иҳтимбаэв Жаркенбаев Жаркенбаев
Фарида Шарипова Маншук ойиси Маншук ойиси
Каукен Кенжетаэв Маншук отаси Маншук отаси
Олеся Иванова жинни жинни
Иван Дмитриэв Максимов Максимов
Николай Сергеэв инжинер инжинер
Искандар Умурзоқов Омар Омар
Виктор Баженов Стёпа Стёпа
Николай Сергеэв инжинер инжинер

Сюжети

Қозоқ Маншук Маметова — Қизил Армия жангчиси, қаттиққўл ва лаконик, лекин айни пайтда хаёлпараст ва шоир қиз. Аввалига у штаб-квартирада хизмат қилди, лекин вақт ўтиши билан у пулемёт экипажи командири этиб тайинланган фронтга боришни сўради. Жанглардан бирида у Улуғ Ватан урушининг биринчи кунларидан бери курашиб келаётган қувноқ ва хушчақчақ одам, разведкачи лейтенант Валентин Ежовни учратади.Жангда қизил гвардиячиларнинг ҳужуми қайтарилди ва баталён командиридан чекиниш тўғрисида буйруқ олинди.Шунга қарамай, у жанг майдонини тарк этишдан бош тортади ва шу билан пулемётни ортда қолдиради.Шу муносабат билан, ватандош уни мажбуран ўзиникига тортади.

Эжов аста-секин Маншукни севиб қолади ва унга эътибор белгиларини кўрсатади. Бироқ, у ташқи кўринишга жавоб бермайди ва душманлари билан курашишга эътибор қаратади. Унинг баталёнига муваффақиятли ҳужумга халақит берадиган баландликни эгаллаш буюрилган. Бу вазифани бажариб, оғир жароҳатларга қарамай, охирги жангида у бўлинманинг ҳужумини охирги ўқгача олов билан қоплайди.Ежов унинг олдига кириб кетди, у фақат бир марта уни қучоқлашга муваффақ бўлди, лекин аллақачон ўлик даражада яраланган[1].

Яратилиш тарихи

Маншук Маметова

Тарихий асос

Филм Улуғ Ватан уруши совет ва қозоқ халқ қаҳрамони Маметова Маншук Жиэнгалиэвнага (қозоқча Мәметова Мәншүк Жиенғалиқызы), Калинин фронтининг 100-алоҳида отишма бригадасининг пулемётчиси[2] алфага бағишланган. Филмда унинг ҳаётининг кўплаб ҳақиқий фактлари ва тафсилотлари акс эттирилган. Унинг отаси Аҳмад репрессияга учради, лекин у ўзининг яхши исмини тиклашга ҳаракат қилди. У уни фронтга олиб боришни ва фронтда жанг қилишни талаб қилди. У ўзининг сўнгги жангидаги қаҳрамонона хатти-ҳаракати билан машҳур эди. 1943-йил 15-октабрда Невел шаҳрини озод қилиш учун оғир жангларда (Невел ҳужум операцияси) устун баландликни ҳимоя қилиш пайтида, пулемёт экипажидан бири бўлиб, бошидан шрапнел билан оғир яраланган. душманнинг қарши ҳужумларини тўхтатиб, қаҳрамонларча ҳалок бўлди. Гвардия катта сержанти Маметова Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвони СССР Олий Кенгаши Президиумининг 1944-йил 1-мартдаги фармони билан вафотидан кейин берилган[3]. У ушбу юксак мукофотни қўлга киритган қозоғистонлик биринчи аёл бўлди ва мамлакатда миллий қаҳрамон сифатида эъзозланади[4][5].

Ссенарийси

Андрей Кончаловский, 2010-йил

Филм ссенарий муаллифи ўша пайтда Марказий Осиёда яшаган, изланувчан кинорежиссёр ва ссенарий муаллифи Андрей Михалков-Кончаловский эди. У 1965-йилда Чингиз Айтматовнинг шу номли қиссаси асосида суратга олинган " Биринчи муаллим " филмида диссертация иши билан режиссёр сифатида бадиий филмларда дебют қилган. Бош қаҳрамон Олтинай ролида у ёш балерина Наталя Аринбасаровани бошқарган. У 1966-йилда бўлиб ўтган Венеция кинофестивалидаги ижроси учун кумуш медал ва энг яхши аёл роли учун Волпи кубогини қўлга киритди. Улар 1964-йил феврал ойида бош ролга актриса танлаш муносабати билан учрашишди. Шундан сўнг, оиласининг қаршиликларига қарамай, улар турмуш қуришни. Ўғли Егор Кончаловский туғилган никоҳ беш йил давом этди[6]. Улар тарқалиб кетишганида, Кончаловский қозоқ миллий қаҳрамони Маншук Маметова ролини, айниқса, унинг учун „видолашув“ сценарийси сифатида ёзган. Кўп жиҳатдан, бу автобиографик бўлиб чиқди: "Мен ссенарийни кўплаб дўстларим ва танишларим билан тўлдирдим. Валя Ежов ҳам бор эди (қаҳрамоннинг фамилияси ҳам Ежов эди.) Бу ролни Кончаловскийнинг укаси Никита Михалков[7] ижро этган.

Филм ссенарийси 1967—1968-йилларда тайёрланар эди. Бу номнинг бир нечта вариантлари бор эди. Хуллас, дастлаб „Маншукнинг сўнгги куни“ деб аталган. Аммо студиядаги расмий ҳужжатларда у кейинчалик „Қаҳрамоннинг сўнгги куни“, „Қаҳрамоннинг бир куни“, „Бизнинг Маншук“[8] сифатида пайдо бўлди. Филм ижодкорлари нафақат унинг ҳарбий жасорати ҳақидаги ҳикояни эмас, балки қаҳрамоннинг тўлақонли қиёфасини яратишга интилишди.Шу муносабат билан унинг ватани Қозоғистондаги ҳаёти хотиралар орқали тақдим этилиши керак эди. Бу унинг отаси Ахмет Маметовнинг уруш бошланишидан бир неча йил олдин қатағон қилинганлиги билан мураккаблашди. Кончаловский Маншук образининг фожиасини кўрсатишга ҳаракат қилди: унинг отаси халқ душмани деб эълон қилинди ва у ихтиёрий равишда мамлакатни душман босқинидан ҳимоя қилиш учун кўнгилли бўлиб, фронтга кетади. 1968-йил 10-январда ссенарий муҳокамаси чоғида у ўз сабабларини айтди: "У бизга тирик қаҳрамон сифатида керак.Бу жуда муҳим савол. Энди биз муҳим, катта нарса ҳақида гапирамиз. Унинг отаси отиб ташланди ва у ватанни ҳимоя қилиш учун кетади. У „халқ душмани“ нинг қизи, лекин у Ватанни ҳимоя қилиш учун кетди … "Кончаловский унинг ҳикоясидан хавотирда эди, унга отаси ноқонуний равишда қатағон қилинганлигини исботлашни истамагандай туюлди.[8].

Иш жараёнида ссенарий муаллифи Маншукнинг онаси Амина Маметова билан учрашди, унинг таржимаи ҳоли, фронтдан уйига ёзган хатларини ўрганди. Уларнинг айрим тафсилотлари суратга киритилган (машҳур Олмаота апорт олмалари ватандан посилкада қандай келгани ҳақидаги эпизод, унинг отаси, қариндошлари ҳақидаги хотиралари ва орзулари[8].

Суратга олиши

Филм режиссёри Великие Луки учун жангларда ўнг қўлини йўқотган фронтчи аскар Мажит Бегалин эди, шундан сўнг у демобилизация қилинди. У ВГИКга директор сифатида ўқишга кирди. Афсонавий пулемётчи ҳақидаги филм унинг учун чуқур шахсий бўлиб қолди. У Маметова сингари 100-алоҳида отишма бригадасида хизмат қилган. У Қозоғистонда ташкил топган бўлиб, унинг ходимларининг катта қисми қозоқлар эди. Шу муносабат билан у кўпинча 100-қозоқ (ёки миллий) милтиқ бригадаси деб аталади. Ва унинг қаҳрамони бир хил ёш — иккаласи ҳам 1922-йилда туғилган. Бундан ташқари, у таъкидлаганидек, уни бўлинманинг штаб-квартирасида, ҳали ҳам у ерда хизмат қилаётганда, пулемётчи бўлишидан олдин кўрган[8]. Бегалин аллақачон уруш филмларида ишлаш тажрибасига эга эди. 1948-йилда ВГИК режиссёрлик бўлимини муваффақиятли тамомлаган. Ўқишни тугатгандан сўнг у „Мосфилм“ киностудиясида ишлаган, устози Сергей Герасимов томонидан суратга олинган „Ёш гвардия“ (1948) ва Михаил Кяурелининг „Берлин қулаши“ (1949) филмларида иккинчи режиссёр бўлган. Қозоғистонга қайтиб, 1949-йилдан „Қозоқфилм“ киностудиясида бадиий раҳбар бўлиб ишлади. 1967-йилда Панфиловнинг Бауйржон Момишули китоблари асосида „За нами Москва“ филмини суратга олди. У Олма-Отада тузилган афсонавий Панфилов дивизиясига бағишланган эди. У 1941-йилда Москва яқинидаги Волоколамск йўналишида жасорат билан жанг қилди, фашистларни тўхтатди ва қарши ҳужумга ўтди[9].

Ссенарий тасдиқлангач, 1968-йил декабр ойида суратга олиш гуруҳи суратга олиш жойларини аниқлаш учун Москвага жўнаб кетди. Актриса Аринбасарова унинг ривожланишидаги режиссёрнинг ролини миннатдорчилик билан эслади, ҳаётий тажрибасини бойитади: "Яқин атрофда ҳамма нарсани биладиган ва буюк донишманд сифатида менга рухсат бермайдиган шундай кучли одам бор, деган фикр мени доимо қўллаб-қувватлаган. Нотўғри, сохта нарса, мен унинг ҳузурида ҳамма нарса яхши кетаётганидан ишонч ва хотиржамликни ҳис қилдим … „У Маметова ҳаётидан кўплаб ҳақиқий биографик тафсилотларни акс эттирганига қарамай, у жамоавий образни ўйнашга интилганини айтди. ёш қаҳрамонлар ҳақида:“ Уруш бошланганда, кечаги мактаб ўқувчилари, деярли болалар, Октабр инқилоби ва фуқаролар уруши қаҳрамонлари намуналарида тарбияланиб, фронтга отдилар, улар урушда жасорат кўрсатишни шараф деб билишди. Ватан номи. Менинг Маншуқим ҳам шулардан бири эди". Филм суратга олинган Белоруссиядаги фашистларнинг ваҳшийликлари излари ҳам актрисада катта таассурот қолдирди. Шу сабабли, актрисанинг айтишича, у ёмон ўйнашга ҳаққи йўқ эди, у тасвирнинг ҳақиқийлигига интилди. Режиссёр унга оёқ кийимини ўрашни ўргатган ва у кийим-кечак дизайнери эътироз билдирганига ва этикда пайпоқни ҳеч ким кўрмаслигини айтганига қарамай, уни кийиб олган. У турли хил қуроллардан фойдаланишни, гранаталарни отишни, пластунский тарзда эмаклашни ўрганди. У ўзидан оғирроқ бўлган „Максим“ автоматидан қандай фойдаланишни, уни йиғиш ва қисмларга ажратишни ўйлаб топди. Отишма унга жисмонан жуда қаттиқ берилди, лекин у таслим бўлмади. Баъзи саҳналарда у тўлиқ ўқ-дориларда пулемётни тепага судраб чиқди. Филмни суратга олиш пайтидаги иш оғирлигини эслаб, кейинчалик у шундай деди: „Тасвирга олингандан сўнг меҳмонхонага келганимда, ечинишга ҳам кучим йўқ эди: гиламга йиқилиб, бироз ухладим, шундан кейингина кетдим“.

1969-йил 25-ноябрда киностудия Бадиий кенгашининг йиғилиши бўлиб ўтди, унда филм муҳокама қилинди, унда у ижобий баҳоланди ва Қозоғистон киносида янги ҳодиса сифатида эътироф этилди. Филмнинг премераси 1970-йил 16-октабрда Москвада бўлиб ўтди[8].

Қабул қилиш ва танқид қилиниши

„Қозоқфилм“ киностудияси бадиий кенгаши Бегалин ишини юқори баҳолаб, филм унинг олдинги бой тажрибасини ўзида мужассам этганлигини ва унинг ижодий муваффақияти эканлигини таъкидлади[8]:

Кино тафаккурининг яхлитлиги, ҳужжатли воқеалар уйғунлиги ва бадиий деталларнинг ифодалилиги, актёр билан ишлашда ўзига хослик, лаконизм ва жанг саҳналарининг ички кескинлигини ҳисобга олган ҳолда ишонч-буларнинг барчаси ўйчан ва профессионал режиссёрнинг етарли хусусиятидир.

Аринбасарова филмни „поэтик, лирик“ деб атади. Унинг кўплаб актёрлик асарлари орасида ундаги рол унинг учун севимли бўлди: „Мажекен менга бу ролни ўйнаш имкониятини берди, шунинг учун мен ўзим Улуғ Ватан уруши жангларида қатнашгандек туюлди“[10]. Танқидчи А.Зоркий ўзининг „Қаҳрамонлик келиб чиқиши“ номли мақоласида ҳам расмни шеърий характерга эга бўлиб, бу борада „қўшиқ“ мавжуд бўлган сарлавҳанинг ўзи жанр рамзи эканлигини таъкидлаган: "Қўшиқ қаҳрамонга бўлган муҳаббатимизни ҳам англатади ва бизнинг хоҳишимиз дунёвий эмас, балки унинг қисқа ва гўзал ҳаётини куйлаш каби"[11].

Мукофотлар

  • 1970 — Қозоғистон Ленин комсомол мукофоти — актриса Наталя Аринбасарова
  • 1970 — Минскдаги ИВ Бутуниттифоқ кинофестивалининг иккинчи мукофоти — актриса Наталя Аринбасарова
  • 1970 — Совет Армияси ва Ҳарбий-денгиз флоти бош сиёсий бошқармаси дипломи Минскдаги ИВ Бутуниттифоқ кинофестивалида.
  • 1972 — Уларга кумуш медал. А.П. Довзҳенко қаҳрамонлик-ватанпарварлик мавзусидаги филм учун — актриса Наталя Аринбасарова ва режиссёр Мажит Бегалин[1]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Коллектив авторов 1995.
  2. ↑ „Маметова Маншук Жиенгалеевна“. www.wарҳероэс.ру. 2002-йил 25-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-апрел 2021-йил.
  3. ↑ Герои Советского Союза, Т. 2 1988.
  4. ↑ Алимкулова 2007.
  5. ↑ „В Казахстане отмечают День Победы“. Деловой портал Капитал.кз. 2021-йил 18-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-апрел 2021-йил.
  6. ↑ Шимырбаева, Галия. „Загадка Натальи Аринбасаровой“. Казахстанская правда (27-ноябр 2020-йил). 2021-йил 4-апрелда асл нусхадан архивланган.
  7. ↑ Кончаловский 1999.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 „О маленьком, но отважном солдате. Фильму «Песнь о Маншук» 50 лет“. Мих.тн.кз. 2021-йил 9-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-апрел 2021-йил.
  9. ↑ „Второй прорыв фильма «За нами Москва» случится спустя более 40 лет“. Радио Азаттык. 2021-йил 11-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-апрел 2021-йил.
  10. ↑ Малышев 2018.
  11. ↑ Зоркий 1970.

Адабиётлар

Ҳаволалар