Peter Handke

Петер Ҳандке (1942-йил 6-декабрда туғилган) австриялик ёзувчи, драматург, таржимон, шоир, кинорежиссёр ва ссенарий муаллифи. У 2019-йилда „инсон тажрибасининг қирралари ва ўзига хослигини тил зукколиги билан ўрганган салмоқли иши учун“ адабиёт бўйича Нобел мукофоти билан тақдирланган. Ҳандке ХХ асрнинг иккинчи ярмида немис тилида ижод қилган энг нуфузли ва ўз йўлига эга ёзувчилардан бири ҳисобланади.

Петер Ҳандке
Таваллуди	6-декабр, 1942-йил (79 ёшда) Грифтен, Австрия
Йўналиш	Ёзувчи, драматург
Мукофотлари	Георг Бüчнер Призе (1973) Вилениcа Интернатионал Литерарй Призе (1987) Интернатионал Ибсен Аwард (2014) 2019 Нобел Призе ин Литературе

1960-йилларнинг охирларида у „Публикумсбесчимпфунг“ (1966) Каспар (1967) каби песалари билан авангард-граде аъзоси сифатида шуҳрат қозонди. „Публикумсбесчимпфунг“ песасида актёрлар театр табиатини таҳлил қилиб, томошабинларни ранжитишлари ва улар қўяётган „спектакли“ни алқашлари тасвирланган. Унинг романлари, асосан, ўта об’эктив, ўта оғир руҳий ҳолатдаги қаҳрамонлар ҳақида ҳикоя қилади: „Тҳе Гоалиэъс Анхиэтй ат тҳе Пеналтй Киcк“ (1970) ва "Тҳе Лефт Ҳандед Wоман" (1976) асарлари шулар жумласидандир. 1971-йилда онасининг ўз жонига қасд қилишидан қаттиқ таъсирланган ижодкор „Wунсчлосес Унглюк“ (1972) номли ўз ҳаётини акс эттирувчи романини ёзади. Унинг асарларининг асосий мавзуси — оддий тил, кундалик воқелик ва оқилона тартибнинг таҳликали таъсири ва иррационаллигидир. Ҳандке Гразер Группе (муаллифлар уюшмаси) ва Гразер Ауторенверсаммлунг аъзоси бўлган ва Франкфуртдаги Верлаг дер Ауторен нашриёт уйига асос солган. У режиссёр Вим Вендерс билан ҳамкорлик қилиб, "Wронг Мове" ва "Wингс оф Десире" каби ссенарийларни яратди.

1973-йилда у немис тили адабиёти оламидаги энг муҳим мукофотлардан бири Георг Бучнер мукофотини қўлга киритди. Аммо 1999-йилда НАТОнинг Югославияни бомбардимон қилишига қарши норозилик белгиси сифатида мукофот пулини Германия тил ва адабиёт академиясига қайтариб берди. Ҳандкега Сербиянинг марҳум президентини қўллаб-қувватлаганлиги сабабли мунозарали шахс деб қаралади; шунинг учун Ҳандкега Нобел мукофотини бериш тўғрисидаги қарор халқаро миқёсда турли хил оммавий ва академик зиёлилар келтириб чиқарди, ёзувчилар ва журналистлар томонидан муҳокама қилинди.

Ҳаёти

Ёшлик даври ва оиласи

Ҳандке Гриффен шаҳрида, Герман Реичнинг Гау Cаринтҳия вилоятида туғилган. Унинг отаси Эрич Счöнеманн банк ходими ва немис аскари бўлиб, Ҳандке балоғат ёшига қадар у билан учрашмаган. Онаси Мария, каринтиялик словен, Петер туғилишидан олдин Берлиндан келган трамвай кондуктори ва Вермахт аскари Бруно Ҳандкега турмушга чиққан. Оила 1944-йилдан 1948-йилгача Берлиннинг Советлар томонидан босиб олинган Панкоw туманида яшаган, у ерда Мария Ҳандке яна иккита фарзандни, Петернинг ўғай синглиси ва ўгай укасини дунёга келтирган. Кейин эса, улар оила онаси туғилиб ўсган шаҳри Гриффенга кўчиб ўтишди. Петер ўгай отаси алкоголизм туфайли тобора зўравонлашиб бораётганини кўриб улғайди.

1954-йилда Ҳандкени Санкт Веит ан дер Гландаги Танзенберг Cастле католик ўғил болалар интернатига юборишди. У ерда у Фаcкел номли мактаб газетасида ўзининг биринчи қўлёзмасини чиқарди. 1959-йилда у Клагенфуртга кўчиб ўтди ва у ерда ўрта мактабга бориб, 1961-йилда Университетй оф Граз олийгоҳида ҳуқуқшунослик бўйича ўқишни бошлади.

1971-йилда Ҳандкенинг онаси ўз жонига қасд қилди. Ёзувчи бу ҳодисани ўзининг „Wунсчлосес Унглюк“ (Орзулар ортидаги қайғу) романида акс эттирган.

Гразни тамомлагач, Ҳандке Дюсселдорф, Берлин, Кронберг, Париж, АҚШ (1978-1979) ва Салсбургда (1979-1988) яшади. 1990-йилдан бери у Париж яқинидаги Чавилле коммунасида истиқомат қилади. Петер Ҳандке ҳақида режиссёр Cоринна Белз Питер Ҳандке: Ин тҳе Wоодс, Мигҳт Бе Лате (2016) номли ҳужжатли филм суратга олган. 2012-йилдан бери Ҳандке Сербиан Аcадемй оф Сcиэнcес анд Арц академиясининг аъзоси ҳисобланади. У, шунингдек, серб православ черковининг аъзоси ҳамдир.

2019-йил ноябр ойининг бошида Ҳандке 1990-йилларнинг охирида Югославия паспорти ва фуқаролигини олгандан сўнг автоматик равишда Австрия фуқаролигини йўқотиб қўйган бўлиши мумкинлиги юзасидан тегишли органлар томонидан расмий терговдан ўтказилди.

Иш фаолияти

Ўқиш пайтида Ҳандке ёзувчи сифатида ўзини кўрсатди ва ёш ёзувчилар уюшмаси Гразер Группе (Граз муаллифлар ассамблеяси) билан алоқа ўрнатди. Гуруҳ адабиёт бўйича Манусcрипте журналини нашр этди, бу журналда Ҳандкенинг дастлабки асарлари чоп этилган эди. Гуруҳда, шунингдек, Wолфганг Бауэр ва Барбара Фрисчмутҳ каби ижодкорлар ҳам бўлган.

1965-йилда, Ҳандке Германиянинг Суҳркамп Верлаг нашриёти унинг „Диэ Ҳорниссен“ романини нашрга қабул қилгандан сўнг, ўқишни тарк этди. У 1966-йилда Ню-Жерси штатининг Принстон шаҳрида 47-гуруҳга мансуб авангард рассомларининг йиғилишида қатнашганидан кейин халқаро миқёсда эътибор қозонди. Ўша йили Франкфуртдаги Тҳеатер ам Турм театрида унинг „Публикумсбесчимпфунг“ (Томошабинларни ранжитиш) спектаклининг премераси бўлиб ўтди. Ҳандке 1969-йилда янги тижорий консепсия билан Верлаг дер Ауторен нашриётининг асосчиларидан бирига айланди. У 1973-йилда Гразер Ауторенверсаммлунг ҳаммуассиси бўлиб,1977-йилгача унинг аъзоси бўлиб қолди.

Ҳандкенинг 1966-йилда Франкфуртда премераси бўлган ва уни машҳур қилган „Публикумсбесчимпфунг“ ("Томошабинларни ранжитиш") номли биринчи песаси илк анъанавий сюжециз экспериментал песа эди. Ўзининг иккинчи „Каспар“ асарида у Каспар Ҳаусернинг ҳикоясини „конформистик ижтимоий босимларнинг аллегорияси“ сифатида тақдим этди.

Ҳандке режиссёр Wим Wендерс билан „Диэ Ангст дес Торманнс беим Элфметер“ филмининг суратга олиниш жараёнида ҳамкорлик қилиш билан бирга, „Фалсче Беwегунг“ ("Нотўғри ҳаракат") ва „Дер Ҳиммел üбер Берлин“ ("Берлин узра учар истак қанотлари") филмларининг ссенарийсини ва филм учун Лес Беаух Жоурс д’Аранжуэз (Аранжуэзнинг гўзал кунлари) шеърини ёзган. У, шунингдек, филмларга режиссёрлик қилган бўлиб, жумладан, ўзининг „Диэ линкшäндиге Фрау“ асаридан кейин „Тҳе Лефт Ҳандед Wоман“ ва "Диэ Абwесенҳеит" асаридан сўнг „Тҳе Абсенcе“ филмларини суратга олган. Унинг "Тҳе Лефт Ҳандед Wоман" филми 1978-йилда намойиш этилгач, шу йили Канн кинофестивалида „Олтин палма“ мукофотига номзод бўлган ва 1980-йилда Германиянинг Артҳоусе Cинема учун Голд Аwард мукофотига сазовор бўлган. Леонард Малтинъс Мовиэ Гуиде тақризлар тўпламида бу филм шундай таърифланади: „Аёл эрининг кетишини талаб қилади ва эри бу талабни бажаради. Вақт ўтади … ва томошабинлар ухлаб қолишади“. Ҳандке, шунингдек, 1975-йилда „Фалсче Беwегунг“ ("Нотўғри ҳаракат") филми ссенарийси учун Герман Филм Аwард танловининг олтин мукофотига сазовор бўлди.1975-йилдан бери Ҳандке Эвропанинг Петрарcа-Преис адабий мукофотининг ҳакамлар ҳай’ати аъзоси ҳисобланади.

2019-йилда Ҳандке „инсон тажрибасининг қирралари ва ўзига хослигини тил зукколиги билан ўрганган салмоқли иши учун“ адабиёт бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлди.

Адабий қабул

1977-йилда, "А Момент оф Труэ Феэлинг" асарини кўриб чиққач,Станлей Кауффманн Ҳандкени „Семюэл Беккетдан кейинги халқаро саҳнадаги энг муҳим янги ёзувчи“ деб ёзган. Жон Апдайк „Ню-Ёркер“да худди шу романни кўриб чиқди ва у ҳам худди шундай таассуротга эга бўлиб, „унинг (Ҳандкенинг) кучли шиддатини ва пичоқдек ўткирлигини инкор этиб бўлмайди“, деб таъкидлади. „У психологиядан ташқарида, камдан-кам учровчи қатъий ҳис-туйғулар геологик таҳлил қилинган майдондан туриб ёзади“ деган эди у. Франкфуртер Аллгемеине Зеитунг уни „ Ғарбий Германия танқидчиларининг қадрдони“ деб таърифлаган. Ҳуго Ҳамилтоннинг таъкидлашича, ўзининг дебют асаридан бери Ҳандке „томошабинларни синаб кўрди, илҳомлантирди ва ҳайратда қолдирди“. Жошуа Коэн Ҳандке „урушдан кейинги даврнинг немис тилидаги буюк насрий услубларидан бирига, чуқур, тезкор ва оқимга зид дарё риторикасига мурожаат қилганини“ таъкидлаган бўлса, Габриэл Ёсиповиcи „сўнгги асарлари ҳақидаги шубҳаларга қарамай“, уни урушдан кейинги даврдаги энг муҳим немис ёзувчиларидан бири деб таърифлаган. WГ Себалд Ҳандкенинг мураккаб насридан илҳомланган. „Репетитион“ эссеси ҳақида „ажойиб ва узоқ давом этувчи таассурот қолдирди“ деб ёзган эди."Билмайман, — деб давом этади у, — агар қаттиқ машаққат ва ҳавойи сеҳр ўртасидаги мажбурий алоқа боғланадиган бўлса, бу „Репетитион“ асаридагичалик гўзал тасвирланиши имконсиз". Карл Ове Кнаусгард Wунсчлосес Унглюк'" асарини „замонимизда немис тилида ёзилган энг муҳим китоблардан бири“ деб таърифлаган. Китоб ва унинг муаллифи Кнаусгарднинг „ Мй Струггле“ асарида ҳам мақтовга сазовор бўлган.

Қарашлар

1996-йилда Ҳандкенинг „Эине wинтерличе Реисе зу ден Флüссен Донау, Саве, Мораwа унд Дрина одер Геречтигкеит фüр Сербиэн“ саёҳатномаси (инглиз тилида „А Жоурней то тҳе Риверс: Жустиcе фор Сербиа“ номи билан нашр этилган) баҳс-мунозараларга сабаб бўлди, чунки унда Ҳандке Югославия урушлари давридаги қурбонлар орасида бўлганлиги тасвирланган. Худди шу асарда Ҳандке Ғарб оммавий ахборот воситаларини урушнинг сабаблари ва оқибатларини нотўғри кўрсатаётгани учун ҳам танқид қилган.

Себастиан Ҳаммелеҳленинг ёзишича, Ҳандкенинг кўплаб баҳс-мунозараларга сабаб бўлган Югославия урушлари ҳақидаги нуқтаи назари, эҳтимол, романтизациялашган бўлиши мумкин, аммо бу уруш мухбирининг эмас, балки ёзувчининг нуқтаи назарини ифодалайди. Америкалик таржимон Сcотт Абботт, Ҳандке билан Югославия бўйлаб саёҳат қилган ва ундан сўнг кўплаб эсселари нашр этилгандан сўнг, Ҳандке Югославияни „Германия ва Австриядаги каби миллатчилик йўқ бўлган, ақл бовар қилмайдиган даражада бой ва кўп маданиятли давлат“ деб ҳисоблашини айтди. Абботт Ҳандке мамлакатнинг парчаланишини утопиянинг йўқолиши деб билишини ҳам таъкидлайди. Жошуа Коэн "Моравиан Нигҳт" асарини кўриб чиқиб, Ҳандкенинг тасвиридаги Югославия мамлакат эмас, балки ўзининг рамзи, адабиёт ёки „Европа романи“ тимсоли эканлигини таъкидлади. Волкер Ҳагенинг ёзишича, "Моравиан нигҳт" „космополитик характерга эга“ бўлиб, асар Ҳандкенинг ёзувчи сифатидаги ҳаётининг автобиографик қисқача мазмунини ҳам ифодалайди. Танжил Рашид „Ҳандкенинг романлари, песалари ва мемуарларида эскилик сарқитларининг салбий таъсирларини акс эттиради“, деб таъкидлаган эди.

1999-йилда „Вояге бй Дугоут“ песаси саҳналаштирилгандан сўнг, Ҳандке бошқа ёзувчилар томонидан қораланди: Сюзан Сонтаг Ҳандкени „тўхтатиш керак“ деб таъкидлади. Салмон Рушдий уни „аҳмоқликлари“ туфайли „Йилнинг халқаро телбаси“ номига номзод деб эълон қилган бўлса, Ален Финкиэлкраут уни „мафкуравий йиртқич ҳайвон“ деб атади ва Славож Зизек унинг „сербларни синизм билан улуғлашини“ таъкидлади. 2014-йилда Ҳандке Халқаро Ибсен мукофоти билан тақдирланганида, бу ҳакамлар ҳай’атининг истеъфога чиқишига сабаб бўлди.

Бироқ, ўз ишининг инглиз матбуоти томонидан нотўғри талқин қилинишига қарши чиққан Ҳандке, Серблар қирғинини „Босния серблари учун мас’ул бўлган дўзахий қасос, абадий шармандалик“ деб таърифлади. Тилнинг ноаниқлиги ва сиёсий табиати билан боғлиқ бу ташвиш Ҳандке нуқтаи назаридан келиб чиқади. 2006-йилда берган интервюсида Ҳандке оммавий ахборот воситаларининг „ҳамма нарсани биладиган“ стереотипли тили ҳақидаги хавотирларга изоҳ бериб, „Тҳе Бутчер оф Белградэ“, („Белград қассоби“) каби сўзларни тинимсиз қайта таҳрирлаган.

Ҳандкенинг адабий шон-шуҳратига 2006-йилда унинг сиёсати соя солган эди. Ёзувчининг ўша йили геноцид ва уруш жиноятлари учун суд қилинаётганда вафот этган Югославиянинг собиқ президенти Слободан Милоšэвиćни очиқчасига қўллаб-қувватлаганидан сўнг унинг дафн маросимида сўзлаган нутқи баҳс-мунозараларга сабаб бўлди. Шу сабабли Cомéдиэ- Франсаисе театри маъмури Марсел Бозоннет Ҳандкенинг „Вояге ау пайс соноре оу Л’арт де ла қуэстион“ спектаклини келгуси 2007-йил жадвалидан олиб ташлади. Ушбу воқеа яна бир бор бир вақтнинг ўзида қўллаб-қувватловчи ва танқидий овозларни қўзғатди. Франсия маданият вазири Ренауд Доннедиэу де Вабрес унга йўллаган мактубида Бозоннетнинг ҳаракатини билвосита танқид қилди ва Ҳандкени вазирликка таклиф қилишга қарор қилди. Унинг ижоди сензурасига қарши петицияга Эмир Кустуриcа, Патриcк Модиано (2014-йилда адабиёт бўйича Нобел мукофоти совриндори), Паул Низон, Булле Огиэр, Люк Бондй ва Ҳандкенинг ҳамюрти Элфриэде Желинек (адабиёт бўйича Нобел мукофоти совриндори) имзо чекди. Кейинчалик Ҳандке ўша йилги Ҳеинрич Ҳеине мукофотини олиш учун номзод сифатида танланди, аммо мукофотни ундан қайтариб олишларидан олдин уни рад этди.

2013-йилда Сербиянинг ўша пайтдаги президенти Томислав Николиc баъзи одамлар насронийлик учун азоб чекканларни ҳанузгача эслаб қолишларини айтиб, Ҳандке ўз қарашлари учун нафрат қурбони бўлганини алоҳида тушунтиргани учун унга миннатдорчилик билдирган эди. Бу ҳақида Ҳандкега Сербия Республикасининг „Буюк хизматлари учун“ олтин медалини топшириш маросимида айтилди.

2014-йилда Ҳандке адабиёт бўйича Нобел мукофотини бекор қилишларини сўради ва уни „сирк“ деб атади.

2020-йил феврал ойида Сербия Республикасининг орденлар бўйича комиссияси президенти Сима Аврамовиc Ҳандке „Сербия ҳақиқатини чин дилдан ҳимоя қилиш“ орқали „Сербия ва унинг фуқароларини ифода этишдаги алоҳида хизматлари учун“ учун Караджордже Юлдузи ордени билан тақдирланишини айтди. Сербиянинг амалдаги президенти Александр Вуcиc Сербия давлатчилиги куни муносабати билан тақдирланганларни қутлади.

Мукофотлар

• 1973: Георг Бüчнер Призе
• 1987: Вилениcа Интернатионал Литерарй Призе
• 2002: Америcа Аwард
• 2002: Ҳонорарй Доcтор, Университй оф Клагенфурт
• 2003: Ҳонорарй Доcтор, Университй оф Салзбург
• 2008: Тҳомас-Манн-Преис
• 2009: Франз Кафка Призе
• 2012: Мüлҳеимер Драматикерпреис
• 2014: Интернатионал Ибсен Аwард
• 2018: Нестрой Тҳеатре Призе фор Лифетиме Ачиэвемент
• 2019: Нобел Призе ин Литературе
• 2020: Ордер оф Караđорđэъс Стар
• 2021: Ордер оф тҳе Република Српска

Асарлари

Ҳандке романлар, песалар, ссенарийлар, эсселар ва шеърлар ёзган, улар тез-тез Суҳркамп томонидан нашр этилади. Кўпгина асарлар инглиз тилига таржима қилинган. Унинг асарлари Германия Миллий кутубхонасида сақланади, жумладан:

• 1966 Диэ Ҳорниссен (Тҳе Ҳорнец), новел
• 1966 Публикумсбесчимпфунг унд андере Спречстücке (Оффендинг тҳе Аудиэнcе анд Отҳер Спокен Плайс), плай, Энглиш версион ас Оффендинг тҳе Аудиэнcе анд Селф-аccусатион
• 1967 Каспар, плай, Энглиш версион алсо ас Каспар анд Отҳер Плайс
• 1970 Диэ Ангст дес Торманнс беим Элфметер (Тҳе Гоалиэъс Анхиэтй ат тҳе Пеналтй Киcк), новел анд сcреэнплай оф тҳе 1972 филм Тҳе Гоалкеэпер’с Феар оф тҳе Пеналтй
• 1972 Дер курзе Бриэф зум ланген Абсчиэд (Шорт Леттер, Лонг Фареwелл), новел
• 1972 Wунсчлосес Унглücк (А Сорроw Беёнд Дреамс: А Лифе Сторй), семи-аутобиограпҳиcал сторй
• 1973 Диэ Унвернüнфтиген стербен аус, плай
• 1975 Диэ Стунде дер wаҳрен Эмпфиндунг (А Момент оф Труэ Феэлинг), новел
• 1977 Диэ линкшäндиге Фрау (Тҳе Лефт-Ҳандед Wоман), сcреэнплай афтер ҳис 1976 новел
• 1979 Лангсаме Ҳеимкеҳр (Слоw Ҳомеcоминг), старт оф а тетралогй оф сториэс, инcлудинг Диэ Леҳре дер Саинте-Виcтоире (1980), Üбер диэ Дöрфер анд Киндергесчичте (1981)
• 1983 Дер Чинесе дес Счмерзес (Аcросс), сторй
• 1986 Диэ Wиэдерҳолунг (Репетитион), новел
• 1987 Дер Ҳиммел üбер Берлин (Wингс оф Десире), сcреэнплай wитҳ Wим Wендерс
• 1990 Дас Wинтермäрчен, Wиллиам Шакеспеаре, Герман транслатион бй Петер Ҳандке. Премиèре Счаубüҳне Берлин (1990)
• 1992 Диэ Стунде, да wир ничц вонеинандер wуßтен (Тҳе Ҳоур Wе Кнеw Нотҳинг оф Эач Отҳер)
• 1994 Меин Жаҳр ин дер Ниэмандсбучт. Эин Мäрчен аус ден неуэн Зеитен (Мй Еар ин тҳе Но-Манъс-Бай), новел
• 2002 Дер Билдверлуст одер Дурч диэ Сиэрра де Гредос (Cроссинг тҳе Сиэрра де Гредос), новел
• 2008 Диэ мораwисче Начт (Тҳе Моравиан Нигҳт)
• 2010 Иммер ноч Стурм (Сторм Стилл), а плай абоут тҳе Словениан уприсинг агаинст Ҳитлер ин 1945, ИСБН 978-3-518-42131-4; фирст перформанcе: Салзбург Фестивал 2011
• 2018 Петер Ҳандке Библиотҳек. И. Просе, Поэтрй, Плайс (Вол. 1-9), ИСБН 978-3-518-42781-1; ИИ. Эссайс (Вол. 10-11), ИСБН 978-3-518-42782-8; ИИИ Диариэс (Вол. 13-14), ИСБН 978-3-518-42783-5