Петер принсипи
Петер принсипи — Лауренcе Ж. Петер томонидан таклиф этилган ва шу номли китобда таъриф берилган принсип. Унинг таърифи қуйидагича: "Иерархик тизимда ҳар бир ишчи ўз нокомпетентлик даражасигача кўтарилади".
| Асл номи | Тҳе Петер Принcипле: Wҳй Тҳингс Алwайс Го Wронг |
|---|---|
| Муаллиф(лар) |
Лауренcе Ж. Петер Раймонд Ҳулл |
| Тил | инглизча |
| Нашр этилган санаси | 1969 |
| Нашриёт | Бантам |
| Саҳифалар сони | 169 |
Мазмуни
Петер принципи - бу қуйидаги умумий принципнинг хусусий холидир: ҳар қандай яхши ишловчи фикр ёки нарса тобора мураккаблашиб борувчи ҳолатларда фойдаланилади ва охири фожеага олиб келади. Ко'пинча текширилган ва о'зини яхши ко'рсатган фикр, технология ёки нарсадан янги шароитларда фойдаланиш хоҳиши туг'илади, гарчи янги шароитлар бу фикр, технология ёки нарсадан фойдаланиш соҳасидан четга чиқади. Лоуренц Питер ушбу принципни одамларни лавозимлар иерархиясида ко'тарилишини асослаш ва та'риф бериш учун фойдаланди.
Петер принципига биноан, иерархик тизимда ишловчи ҳар қандай одам о'з мажбуриятларини бажара олмайдиган даражагача я'ни нокомпетентлик даражасигача ко'тарилади. Ушбу даража ишчининг "нокомпетентлик даражаси" дейилади. Ишчи шу даражада тизимни тарк этгунга қадар қолади (яни ишдан бо'шайди, вафот этади ёки нафақага чиқади).
Петер принципи жуда кенг соҳалар учун талқин қилиниши мимкин, чунки ко'пгина давлат, тижорат ва нотижорат ташкилотлар айнан иерархик лавозим тизимида ишлайди.
Асослаш
Петер принципини ишчиларни янги лавозимга таклиф қилиниши кузатиш билан асослаш мумкин
Нокомпетентлиларнинг ко'тарилиши
Янги вакансия пайдо бо'лганда асосан у ерга ҳозирда о'зини ко'рсатган ва/ёки ҳозирда эгаллаган лавозимида э'тироз билдирилмаган ишчилар таклиф қилинади. Лавозимнинг о'згариши бажарилувчи мажбуриятларни о'згариши билан бог'лиқ. Агар ишчи бу мажбуриятларни бажариш қо'лидан келса у кейинги юқори лавозимга ко'тарилади. Шу ё'л билан у о'зини компетент ко'рсата олган барча лавозимларида ко'тарилиб нихоят унинг қо'лидан келмайдиган лавизмгача ко'тарилади. Шу билан бирга унинг иерарҳиядаги кейинги силжиши то'хтайди. Натижада компетент ходимлар о'з нокомпетентлик даражасигача ко'тарилишади.
Нокомпетентлик ходимлар лавозимда пастга туширилмайди
Биринчи қарашда нокомпетент ходимларни о'з о'рнига қайтариш билан барча муаммоларни хал қилиш мумкиндек туюлади; бироқ, биринчидан, уларни шу лавозимга қо'йган бошқарувчилар учун бу о'з ҳатосини бо'йнига олишга мажбур этади ва демак улар учун ҳоҳишсиз ё'л. Иккинчидан, ходимнинг о'рни бу вақтгача банд бо'лади. Шунинг учун у о'з лавозимида қолади. Фақат катта ҳатога ё'л го'йгандагина уни ишдан бо'шатишлиги ёки умуман бошқа лавозимга қо'йишади.
Янги лавозим таклифини қабул қилмаслик эхтимоли кам
Г'арбда мавжуд ижтимоий-сиёсий шароитларга асосланиб Питер ишчининг о'з хоҳиши билан лавозимни қабул қилмаслиги эхтимоли камлигини ко'рсатади. Бу шароитлар доим инсонни бойликка тадбиркорликка ундайди ва уни қаршилик ко'растишига атрофдаги одамлар ҳам ёмон баҳо беришади (масалан, оила а'золари, до'стлари ва ҳоказо).
Нокомпетентликларнинг о'сиши
Нокомпетен ходимлар о'з лавозимларида яна о'сишлари мумкин. Бу асосан шахсия алоқалар ёки эгалланган лавозимни бо'шатиш кераклиги туфайли ро'й беради. Бунда Питер принципи бузилмайди - ходим бир нокомпетент лавозимдан бошқасига ко'чади холос.
Натижаси
Иерархик регрес
Питер принципи туфайли катта иерарҳик тизимларда деградация қилиш тенденцияси мавжуд. Қанчалик ко'п нокомпетент ходимлар пайдо бо'лса компетентлик стандартлари шунчалик пасайиб боради.
Нокомпетентлик даражасигача ко'тарилмаган ходимлар ишлайди
Питер принципини кетма-кет ишлатиб барча иерарҳик тизимлар вақт о'тиши билан бутунлай нокомпетент ходимлар билан эгалланади деган ҳулосага олиб келиши мумкин. Тизимда доим асосий ишни бажарувчи ва о'з нокомпетентлик даражасига етмаган ишчилар мавжуд. Бундан ташқари, агар тизим катта бо'лмаса унда ҳамма учун лавозимлар бо'лмаслиги мумкин.
Со'нгги то'хташ синдроми
Питер нокомпетентлик даражасига етган ходимларга ҳос бо'лган хатти ҳаракатлар мавжудлигини та'кидлайди ва уларни "со'нгги то'хташ синдроми" деб атайди. Бу синдромнинг пайдо бо'лишига сабаб ходим о'зининг нокомпетентлигини тушунади ёки буни ҳис қилади. О'зига бо'лган ижобий муносабатни сақлаш мақсадида у тайинли иш натижасига эриишиш о'рнига ко'зга ташланадиган бироқ саёз фаолият билан шуг'уллана бошлайди. Синдромнинг бошқа белгилари бу ишда доимо расмиятчиликка мойиллик, бюрократик қоидаларни яратиш ва уларга со'зсиз риоя этишни талаб қилишдир.