Ёмғир томчиси туфайли сачраётган сув ва тупроқ

Петричор (/ˈпɛтрɪˌкɔːр/)[1] — ёмғир ёғганда қуруқ тупроқдан тараладиган ер ҳиди, қадимги юнонча птҳтра (пéтра) ёки птҳрос (пéтрос) — тош ва ἰχώр (икҳṓр) — суюқлик, юнон афсоналаридаги худолар қони сўзларидан ташкил топган

Келиб чиқиши

Ушбу ҳодиса 1964-йилда ўз номини олишидан анча олдин, илмий доираларда эътибор марказида бўлган ва муҳокама қилинган.

1891-йил 17-апрелда Тҳомас Ламбе Пҳипсон [фр] (1833-1908) томонидан ушбу ҳодисага қисқача берилган изоҳ Тҳе Чемиcал Неwс[2] да пайдо бўлди, бир ой ўтгач эса тўлиқ ҳолидаТҳе Сcиэнтифиc Америcан[3] да қайта нашр этилди. Унда олим томонидан шундай дейилган эди: "Йигирма беш йилдан кўпроқ вақтимни олган ушбу мавзу яқинда профессор Бертҳелот ва Монсиэур Г. Андренинг эътиборини тортган „Кимёвий янгиликлар“[4] нинг охирги сонидаги саҳифаларида пайдо бўлди".

Пҳипсон 1891-йил 23-апрелда Франсия фанлар академиясининг йиғилишида Бертҳелот ва Андре томонидан ўқилган ва Cомптес Рендуснинг 112-жилдида (1891) чоп этилган „Сур л’Одеур пропре де ла Терре“ („Ернинг тоза ҳиди ҳақида“) номли қисқа мақолани назарда тутган эди[5][6].

Пҳипсон давом этади: „1865-йилга оид эски эслатмаларимни кузатар эканман, қачонлардир нашр қилдирган бу кузатишлар натижалари шубҳали бўлиб туюлди; чунки ҳозиргина номларини тилга олган таниқли кимёгарларим муаммони тўлиқ ечишмаган эди ва мен эса анча олдин топган натижаларни беришга шошилдим“. Унинг назариясига кўра ушбу ҳид „… ўсимликларнинг эфир мойлари билан чамбарчас боғлиқ бўлган органик моддалар мавжудлиги сабабли келиб чиқади …“ ва бу моддалар тупроққа сингиб кетган „… минглаб гуллар чиқарадиган хушбўй ҳидлар …“ дан иборат ва фақат ёмғир тушгандагина билинади. Уни ажратиб олишга кетган бир қанча уринишлардан сўнг, у „… садр дарахтидан олинадиган бромо-седрен билан бир хил бўлмаса ҳам, жуда ўхшашлигини“ аниқлайди.

Бу ҳодиса биринчи марта 1964-йил март ойида австралиялик тадқиқотчилар Исабел Беар ва Диcк Тҳомас томонидан Натуре журналида чоп этилган мақолада илмий жиҳатдан тасвирланади[7][8][9][10]. Тҳомас „петричор“ атамасини илгари „ширали ҳид“ тарзида маълум бўлган ҳодисага ишора қилиш учун киритади[11]. Мақолада муаллифлар ҳиднинг ёғингарчил бўлмаган даврда баъзи ўсимликлар чиқарадиган ёғдан қандай келиб чиқишини, шундан сўнг асосан лойдан ташкил топган тупроқ ва тошларга сингиб кетишини тушунтирадилар. Ёмғир пайтида ёғ бошқа бирикма, геосмин билан бирга ҳавога чиқиб кетади, бу эса баъзи актинобактерияларнинг метаболик қўшимча маҳсулоти, жумладан, стрептомицлар[12] нам тупроқ томонидан чиқарилади ва ўзига хос ҳид ҳосил қилади; чақмоқ бўлса, озон ҳам мавжуд бўлиши мумкин.[13] Журналнинг кейинги саҳифаларида Беар ва Тҳомас (1965) ёғ уруғларнинг униб чиқишини ва ўсимликларнинг эрта ўсишини секинлаштиришини кўрсатиб беради[13].

Механизм

Ёмғир томчиси ғовакли сиртга тушганда, ғоваклардаги ҳаво кичик пуфакчалар ҳосил қилади, улар сиртга сузиб чиқади ва аэрозолларни ҳосил қилади[14]. Бундай аэрозоллар ҳид, шунингдек, тупроқ таркибидаги бактериялар ва вирусларни ҳам олиб юради[14]. Секинроқ ҳаракатланадиган ёмғир томчилари кўпроқ аэрозол ҳосил қилади; бу енгил ёмғирдан кейин нега петрикор кўпроқ таралишини тушунтиришга хизмат қилади. Ушбу аэрозолларни ишлаб чиқариш учун бактерияларнинг Актиномисетлар гуруҳи аъзолари жавобгардир[14][12].

Инсон бурни геосминга жуда таъсирчан ва уни миллиардга 0,4 қисмдан паст консентрацияларда аниқлай олади[15]. Баъзи олимларнинг фикрига кўра инсонларнинг ёмғир ҳидини яхши кўришига сабаб қадимда одамлар омон қолиши учун ёмғирга ишонганлиги бўлиши мумкин[16]. Чўлдаги туялар ҳам сув манбарини топишда петрикорга, яъни нам тупроқ ҳидига таянишади. 

Шунингдек

  • Диметҳйл сулфиде — Оне оф тҳе молеcулес респонсибле фор тҳе одоур оф тҳе сеа
  • Геосмин — Чемиcал cомпоунд респонсибле фор тҳе чараcтеристиc одоур оф эартҳ

Манбалар

  1. ↑ „петричор“. Диcтионарй.cом Унабридгед. Рандом Ҳоусе.
  2. ↑ Пҳипсон, Т.Л., Cаусе оф тҳе Одоур Эмиттед бй тҳе Соил оф а Гарден афтер а Суммер Шоwер", Тҳе Чемиcал Неwс, Вол.63, Но.1638, (17 Април 1891, п.179.
  3. ↑ Пҳипсон, Т.Л. (16-май 1891-йил). „Тҳе Одор оф тҳе Соил афтер а Шоwер“. Сcиэнтифиc Америcан. 64-жилд, № 20. 308-бет. ЖСТОР 26100386.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  4. ↑ Спеcифиc Одоур оф Соил", Тҳе Чемиcал Неwс, Вол.63, Но.1637, (10 Април 1891), п.179.
  5. ↑ „Cомптес рендус ҳебдомадаирес дес сéанcес де л'Аcадéмиэ дес сcиэнcес“. 1891/01 (Томе 112)-жилд. 598–599-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  6. ↑ Логан. „Wҳй Ёу Cан Смелл Раин“. Тҳе Cонверсатион (27-август 2018-йил). — „А wеатҳер эхперт эхплаинс петричор – тҳат плеасант, эартҳй сcент тҳат аccомпаниэс а сторм'с фирст раиндропс.“. Қаралди: 14-июл 2020-йил.
  7. ↑ Беар, Исабел Жой; Тҳомас, Ричард Г. (Марч 1964). „Натуре оф аргиллаcеоус одоур“. Натуре. 201-жилд, № 4923. 993–995-бет. Бибcоде:1964Натур.201..993Б. дои:10.1038/201993а0. „Тҳе диверсе натуре оф тҳе ҳост материалс ҳас лед ус то пропосе тҳе наме 'петричор' фор тҳис аппарентлй униқуэ одоур wҳич cан бе регардед ас ан 'ичор' ор 'тенуоус эссенcе' деривед фром роcк ор стоне […] ит доэс нот имплй тҳат петричор ис неcессарилй а фихед чемиcал энтитй бут ратҳер ит денотес ан интеграл одоур, вариабле wитҳин а cертаин эасилй реcогнизабле осмиc латитуде.“
  8. ↑ „Тҳе Смелл оф Раин“. Wеатҳерwисе. 33-жилд, № 2. 1980. 91-бет. дои:10.1080/00431672.1980.9931898. Аппарентлй, тҳе принтед техт ис а cопй фром CСИРО жоурнал Эcос, иссуэ Фебруарй 1976, п. 32.
  9. ↑ Гарг, Ану. Тҳе Дорд, тҳе Диглот, анд ан Авоcадо Ор Тwо: Тҳе Ҳидден Ливес анд Странге Оригинс оф Wордс. Пенгуин, 2007 — 399-бет. ИСБН 9780452288614. .
  10. ↑ Пойнтон, Ҳоwард (31-март 2015-йил). „Тҳе смелл оф раин: ҳоw CСИРО инвентед а неw wорд“. Тҳе Cонверсатион.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  11. ↑ Wард, Cолин. „Исабел 'Жой' Беар“. CСИРОпедиа. CСИРО (11-апрел 2014-йил). Қаралди: 9-май 2020-йил. „Тҳомас гаве тҳе наме 'петричор' то тҳис одоур.“.
  12. ↑ 12,0 12,1 Бечер, Паул Г.; Версчут, Василики; Бибб, Мауреэн Ж.; Буш, Маттҳеw Ж.; Молнáр, Бéла П.; Баране, Элисабетҳ; Ал-Бассам, Маҳмоуд М.; Чандра, Говинд; Сонг, Лижианг (2020-06-01). „Девелопменталлй регулатед волатилес геосмин анд 2-метҳйлисоборнеол аттраcт а соил артҳропод то Стрептомйcес баcтериа промотинг споре дисперсал“. Натуре Миcробиологй. 5-жилд, № 6. 821–829-бет. дои:10.1038/с41564-020-0697-х. ИССН 2058-5276. Қаралди: 2022-01-01.
  13. ↑ Беар, Исабел Жой; Тҳомас, Ричард Г. (Септембер 1965). „Петричор анд плант гроwтҳ“. Натуре. 207-жилд, № 5005. 1415–1416-бет. Бибcоде:1965Натур.207.1415Б. дои:10.1038/2071415а0.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 Чу. „Раинфалл cан релеасе аэросолс, студй финдс“. МИТ Неwс (14-январ 2015-йил). Қаралди: 17-январ 2015-йил.
  15. ↑ Полак, Э.Ҳ.; Проваси, Ж. (1992). „Одор сенситивитй то геосмин энантиомерс“. Чемиcал Сенсес. 17-жилд. 23–26-бет. дои:10.1093/чемсе/17.1.23.
  16. ↑ Палермо. „Wҳй Доэс Раин Смелл Гоод?“. Ливе Сcиэнcе. ЛивеСcиэнcе.cом (21-июн 2013-йил). Қаралди: 17-январ 2015-йил.

Ҳаволалар

Адабиётлар

  • Беар, ИЖ & Тҳомас, РГ (сентабр 1966), „Генесис оф Петричор“, Геочимиcа эт Cосмочимиcа Аcта, Вол. 30, № 9, бет. 869-879.