Piemont

Пиэмонт (италянчада. Пиэмонте [пжеˈмонте]; Пиэм. , окситанчада Пиэмонт [пже'мунт]; уэлл тилида Пиэмонт [пжемонт]; франсуз тили Пиэмонт [пже.мɔ̃]) — Италиянинг шимоли-ғарбидаги вилоят. Маъмурий маркази — Турин шаҳри. Италиянинг энг г'арбий ва иккинчи йирик минтақаси, аҳоли сони бо'йича олтинчи, коммуналар сони бо'йича иккинчи. "Пиэдмонт" номи "тог' этаклари" (Алп тог'ларини назарда тутади) деган ма'нони англатади ва биринчи марта 13-асрда тилга олинган.

Физиографик хусусиятлар

Г'арбда Франсия (Овергне - Рона - Алп тог'лари ва Прованс - Алп тог'лари - Кот-д'Азур ҳудудлари), шимоли-г'арбда Валле-д'Аоста минтақаси билан, шимолда Швейсария (Валаис ва Тисино кантонлари) билан чегарадош. шарқда Ломбардия вилояти билан, жануби-шарқда Эмилия-Ромагна минтақаси (узунлиги 8 км дан кам) ва жанубда Лигурия вилояти билан қо'шни.

Пиэмонт уч томондан Алп тоғ тизмалари, жумладан, По дарёси бошланадиган Монте-Висо ва Монте Роса билан ўралган. Франсия ва Швейсария билан, шунингдек, Италиянинг Ломбардия, Лигурия, Эмилия-Ромагна ва Валле д'Аоста ҳудудлари билан чегарадош. Вилоят ҳудудининг 7,6 фоизини алоҳида муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар – 56 та турли миллий боғлар, жумладан Вал Гранде ва Гран Парадисо боғлари эгаллайди.

Тарихи

Бир пайтлар Суза графларига тегишли бўлган Пемонт князлиги 11-асрда қароргоҳи Чамбери (ҳозирги Франсия ҳудуди) билан Савой графлари сулоласига ўтган. 13-асрдан 1418-йилгача князлик император Генрих ВИИ томонидан князлик даражасига кўтарилган Савой ҳукмронлик уйининг вакиллари томонидан бошқарилган. Минтақадаги бу князлик билан нисбатан кичик давлатлар - Салуцо ва Монферрат маргравиатлари (бу ерда Палеологосларнинг юнон оиласи ҳукмронлик қилган), шунингдек, эркин Алессандрия ва Асти шаҳарлари бирга яшаган.

1416 йилда Савой-Пемонте давлатининг мақоми графликдан герсогликка ко'тарилди ва 1563 йилда герсог Эммануэл Филиберт о'з мулклари чегараларини сезиларли даражада кенгайтириб, доимий қароргоҳи ва саройини Чамберидан Туринга ко'чирди. 1720 йилда герсог о'зини Сардиния қироли деб э'лон қилди.

Наполеон даврида (1802-1814 йиллар) Пемонт Франсия империясининг бир қисми эди. 1820-йиллардан бошлаб у Италиянинг иқтисодий жиҳатдан энг ривожланган минтақаларидан бири бо'либ келган. Пемонт буржуазияси ва буржуа зодагонлари 1821-йилги буржуа инқилобида етакчи куч бўлиб, 1848-1849 йиллардаги инқилобий воқеаларда фаол иштирок этиб, 19-аср Италия миллий-озодлик ҳаракатида катта рол ўйнади. Сардиния қироллиги атрофида (аслида Пемонт атрофида) 1859-1860 йилларда Италиянинг бирлашиши содир бо'лди.

Иккинчи жаҳон уруши пайтида Пемонт 1943-йил сентабрида немис қўшинлари томонидан босиб олинган, аммо тез орада Қаршилик кўрсатиш ҳаракатининг энг муҳим марказларидан бирига айланган. Асосан 1945 йил апрелда қаршилик кучлари томонидан озод қилинган.

Аҳолиси ва тили

Пиэмонт аҳолиси ан'анавий равишда о'зларини бошқа италияликлардан (ва бошқа франсузлардан, агар Пиэдмонтнинг франсуз қисми ҳақида гапирадиган бо'лсак) фарқ қиладиган алоҳида этник гуруҳ ёки кичик гуруҳ (субетнос) сифатида ко'ришади. Пиэмонтесе алоҳида тил ҳисобланади ва италян тилининг диалекти эмас; Унда кичик ҳажмдаги адабиётлар ва хусусан, ше'рлар мавжуд. "Пиэмонтесе" нинг италян ва франсуз версиялари (я'ни Пиэмонтесе тили) о'ртасида озгина фарқлар мавжуд. Бироқ, Пиэмонтда ишлатиладиган асосий тил ҳали ҳам италян тилидир (ва Италия-Франсия чегарасининг г'арбий қисмида франсуз тили). Пиэмонтда айирмачилик кайфияти кам, лекин миллатчи гуруҳлар мавжуд ва ба'зи ҳисоб-китобларга ко'ра, 20-асрнинг со'нгги о'н йилликларида уларнинг та'сири кучайган.