Pierre-Joseph Proudhon

Пиэрре-Жосепҳ Проудҳон, 1860-йил

Пиэрре-Жосепҳ Проудҳон (15-январ 1809-йил, Безансон — 1865-йил 19-январ, Париж) — франсуз социалиста, анархизм назариётчиси. Проудҳон коммунизм душмани бўлган, жамиятни инқилобий қайта қуриш назариясига қарши чиққан. Коммунизм ғоясини у „бемаъни ғоя“, „давлатни улуғлаш“, „ёвузлик ва истиб-дод жамияти“, „қашшоклик дини“, „қашшоклик фалса-фаси“ деб билган. Проудҳонинг 2 жилдли „Иқтисодий зиддиятлар тизими ёки Қашшоқлик фалса-фаси“ китоби Маркснинг унга жавоб тар-зида ёзган „Фалсафа қашшоқлиги“ асари (1847) туфайли машҳур бўлиб кетган. Проудҳон синфларнинг иқтисодий ҳамкорлиги лойиҳасини ва „давлатни йўқотиш“ тўғрисидаги ўз назариясини илгари сурган. „Мулкка эгалик нима?“ асари (1840)да бу саволга „Мулкка эгалик — ўғирликдир“ деб жавоб берган.

Биографияси

Прудон 1809-йил 15-январда Франсиянинг Безансон шаҳрида, Батант чеккасидаги Руэ ду Петит Батант 23-уйида туғилган. Унинг отаси Клод-Франсуа Прудон пиво ишлаб чиқарувчи ва куперчи бўлиб ишлаган, асли Швейсария билан чегарадош Часнанс қишлоғидан эди. Унинг онаси Кетрин Симонин Кордирондан эди. Клод-Франсуа ва Кетриннинг бешта ўғли бор эди, улардан иккитаси жуда ёшлигида вафот этди. Прудоннинг акалари Жан-Этен ва Клод мос равишда 1811-1816-йилларда туғилган ва иккаласи ҳам Прудон билан жуда яқин муносабатда бўлган. Болалигида у асосан оилавий тавернада ишлаган, асосий қишлоқ хўжалиги ишларида ёрдам берган ва қишлоқда очиқ ҳавода ўйнаган. Прудон болалигида ҳеч қандай расмий таълим олмаган бўлса-да, уни онаси ўқишни ўргатган ва уч ёшида унга сўзларни ёзишни ўргатган. Прудон 10 ёшга тўлгунга қадар ўқиган китоблари бу Инжиллар ва Тўрт ака-ука Аймон ва баъзи маҳаллий алманахлар эди. 1820-йилда Прудоннинг онаси уни Безансондаги шаҳар коллежига ўқишга киритишга ҳаракат қила бошлади. Оила ўқиш учун жуда камбағал эди, лекин Клод-Франсуа собиқ иш берувчиларидан бирининг ёрдами билан у ҳар йили 120 франкни ушлаб турадиган стипендия олишга муваффақ бўлди. Прудон мактабга бориш учун китоб ёки поябзал каби оддий нарсаларни сотиб олишга қодир эмас эди, бу унга катта қийинчиликлар туғдирди ва кўпинча уни бадавлат синфдошлари томонидан нафратлантирди. Шунга қарамай, Прудон ўрганишга кучли ирода кўрсатди ва кўп вақтини мактаб кутубхонасида тўпланган китоблар билан ўтказди, дарсдан ташқари бўш вақтларида турли мавзуларни ўрганди. 1827-йилда Прудон Батантдаги Беллеваух уйидаги босмахонада шогирдлик фаолиятини бошлади. Кейинги йил Пасха куни у Бесансондаги мактабдошларидан бири Антуан Готенинг оиласига тегишли бўлган матбуотга ўтди. Безансон ўша даврда диний тафаккурнинг муҳим маркази бўлган ва Готеда чоп этилган асарларнинг аксарияти черковий асарлар эди. Ўз фаолияти давомида Прудон ҳар куни бу насроний адабиётини ўқиш учун соатлаб ўтказди ва ўзининг кўп йиллик диний эътиқодларини шубҳа остига қўйди, натижада у насронийликни бутунлай рад этишга олиб келд. Ўзининг „Мулк нима?“ номли биринчи китобида у ўзининг диний саёҳати протестантизмдан бошланиб, нео-христиан бўлиш билан якунланганини очиб берди. Йиллар давомида Прудон матбуот, текшириш нашрлари учун тузатувчи даражасига кўтарилди. 1829-йилга келиб у диний назариядан кўра ижтимоий масалаларга қизиқиб қолди. Бу даврда унинг Чарлз Фуре билан учрашиши алоҳида аҳамиятга эга бўлиб, у 1829-йилда Готиэрга ўзининг „Ле Ноувеау Монде Индустриэл эт Соcиéтаире“ асарини нашр этиш учун мижоз сифатида келган. Прудон китобнинг чоп этилишига раҳбарлик қилди, бу унга Фуре билан турли ижтимоий ва фалсафий масалалар ҳақида суҳбатлашиш учун кенг имконият яратди. Бу мунозаралар Прудонда кучли таассурот қолдирди ва унга бутун умри давомида таъсир ўтказди. Айнан шу даврда Прудон ўзининг энг яқин дўстликларидан бирини Гюстав Фаллот исмли Монтебелиардлик олим бўлиб, бадавлат франсуз саноатчилари оиласидан чиққан эди. Прудоннинг лотинча қўлёзмаларидан бирига тузатиш киритганидан таъсирланган Фаллот ўзи билан дўст бўлишга интилади ва тез орада улар мунтазам равишда кечки пайтларини Мишел де Монтаигне, Франсуа Рабелаис, Жан-Жаcқуэс томонидан франсуз адабиётини муҳокама қилишда ўтказишарди. Руссо, Волтер, Дени Дидро ва бошқа кўплаб муаллифлар, Прудон ўзининг илоҳиёт ўқишлари давомида улар билан танишмаган.