Ziyosfera

Pinus sylvestris

Пинус сйлвестрис, шотланд қарағайи (Буюк Британия), шотланд қарағайи (АҚШ) ёки Болтиқ қарағайи[1] — ватани Евроосиё бўлган Қарағайдошлар оиласига мансуб дарахт тури. Уни жуда қисқа, кўк-яшил барглари ва тўқ сариқ-қизил қобиғи билан осонгина аниқлаш мумкин.

Тавсиф

Ёш аёл конус
Сиэрра де Гуадаррамадаги Пинус сйлвестрис ўрмони, марказий Испания

Пинус сйлвестрис — баландлиги 35 метр (115 фут) гача ўсадиган доимий яшил, игнабаргли дарахт[2][3]. Тарихдаги энг баланд дарахт Эстонияда 210 ёшдан ошган дарахт бўлиб, унинг баландлиги 46.6 м (153 фт) га этади[4]. Умр кўриш муддати одатда 150-300 йилни ташкил этади, энг қадимги намуналар Шимолий Финландиядаги Лапландияда топилган, 760 йилдан ортиқ умр кўрган[5][6][7].

Пўстлоғи қалин, қип-қизил ва ёшлигида тўқ сариқ-қизил рангга эга бўлиб, етуклигида кулранг-жигарранг ранга киради[3][6] Вояга етган дарахт узун, яланғоч ва тўғри ўсган танаси, тепасидаги юмалоқ ёки текис тепаликли барглари билан ажралиб туради[5][6][7].

Куртаклар оч жигарранг, спирал шаклида жойлашган шкаласимон нақшга эга. Етук дарахтлардаги барглар („игналар“) глаукоз кўк-яшил, кўпинча тўқ яшилдан, қишда тўқ сариқ-яшилгача ўзгариб туради, узунлиги 2.5–5 cентиметр (1–2 инчес). Кучли ёш дарахтларда барглар икки баравар узун бўлиши мумкин. Баргларнинг чидамлилиги илиқроқ иқлим шароитида икки йилдан тўрт йилгача, субарктик минтақаларда тўққиз йилгача ўзгариб туради[5][6][7].

Пишган очиқ конуслар ва уруғлар
Швециянинг Йстад шаҳридаги эски қарағайнинг илдизлари

Турлари

Пинус сйлвестрис вар. ҳамата, Қрим

Ботаника адабиётида 100 дан ортиқ Пинус сйлвестрис навлари тасвирланган, аммо ҳозирда фақат учта ёки тўрттаси тур сифатида қабул қилинган[8]. Улар морфологияда жуда кам фарқ қилади, аммо генетик таҳлил ва қатронлар таркибида сезиларли фарқлар бор[5][9][10][11][12][13][14][15][16].

Расм Турлари Тавсиф Тарқалиш
Пинус сйлвестрис вар. Сйлвестрис Л., 1753 Юқорида тавсифланган. Шотландия ва Испаниядан марказий Сибиргача бўлган диапазоннинг асосий қисми.
Пинус сйлвестрис вар. Ҳамата Стевен Барглари йил бўйи доимий равишда ялтироқ бўлади, қишда эса хира бўлмайди; конуслар тез-тез пирамидал апофизга эга. Болқон, Шимолий Туркия, Қрим ва Кавказ.
Пинус сйлвестрис вар. монголиcа Литв. Барглари хира яшил, куртаклари кулранг-яшил; вақти-вақти билан 12 гача барглари см узунликда. Мўғулистон ва жанубий Сибир ва шимоли-ғарбий Хитойнинг қўшни қисмлари.
Пинус сйлвестрис вар. неваденсис Д.Ҳ.Чрист. Испания жанубидаги Серра Невада
Пинус сйлвестрис вар. калениcз бўрлари Калениcз. эх Ком. Россия ва Украина ўртасидаги чегарадош вилоятлардан[17].

Тарқалиши ва ўсиш жойи

Пинус сйлвестрис — Шимолий Европадан келиб чиққан ягона қарағай[18][19].

Турлар асосан камбағал, қумли тупроқларда, тошлоқ жойларда, торф ботқоқларида ёки ўрмон чегарасига яқин жойда ўсади[20].

Глен Қуоич, Шотландиядаги кенг қамровли ўрмонларни кесишдан тарқоқ омон қолганлар (яқинда икки киши вафот этган)
Ботаниcал плате
Эстониядаги шотланд қарағай ўрмони

Турлари

Парклар ва катта боғларда безак мақсадларида бир нечта навлар етиштирилади, улардан „Ауреа“[21], „Беувроненсис“[22], „Френшам“[23] ва „Олтин танга“[24] Қироллик боғдорчилик жамиятининг мукофотига сазовор бўлган[25].

Маданиятда

Шотландия қарағайи Грегор уруғининг белгисидир. Бу Шотландиянинг миллий дарахти[26].

  • Barglar va konuslar, Polsha
    Барглар ва конуслар, Полша
  • Yassi barglarli koʻchatlar
    Ясси баргларли кўчатлар
  • Yogʻoch
    Ёғоч
  • Yetuk namunadagi qobiq
    Етук намунадаги қобиқ
  • Filial tuzilishiga qarash
    Филиал тузилишига қараш

Манбалар

  1. ↑ „Арчитеcтурал Тимбер: Ҳисторй анд Cонсерватион“. www.буилдингcонсерватион.cом. Қаралди: 2020-йил 12-январ.
  2. ↑ Рушфортҳ, Кеитҳ. Бäуме, 2нд (де), Берн: Ҳаллwаг АГ [1980], 1986. ИСБН 978-3-444-70130-6. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Маринич. „Сcоц Пине: Бест Манагемент Праcтиcес ин Онтарио“. Онтарио Инвасиве Планц (2017-йил 1-апрел).
  4. ↑ „Ээсти кõргеим мäнд осутус ҳиигласекс ка üлежääнуд мааилмас“ (эт). ЭРР. Қаралди: 2016-йил 9-феврал.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Фаржон, А. (2005).
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Треэс фор Лифе: Спеcиэс профиле: Сcоц пине
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Стевен, Ҳ. М., & Cарлисле, А. (1959, фаcсимиле репринт 1996).
  8. ↑ „Тҳе Плант Лист: Пинус сйлвестрис“. Роял Ботаниc Гарден Кеw анд Миссоури Ботаниc Гарден (2013). Қаралди: 2019-йил 22-март.
  9. ↑ Миров, Н. Т. (1967).
  10. ↑ Правдин, Л. Ф. (1969).
  11. ↑ Ланглет, О. (1959).
  12. ↑ Кинлоч, Б. Б., Wестфалл, Р. Д., & Форрест, Г. И. (1986).
  13. ↑ Сзмидт, А. Э., & Wанг, Х-Р. (1993).
  14. ↑ Прус-Глоwаcки, W., & Степҳан, Б. Р. (1994).
  15. ↑ Гончаренко, Г. Г., Силин, А. Э., & Падутов, В. Э. (1995).
  16. ↑ Синcлаир, W. Т., Морман, Ж. Д., & Эннос, Р. А. (1999).
  17. ↑ „Красная Книга России | Ред Боок оф Руссиа. Пинус Сйлвестрис Л. Вар. Cретаcеа Калениcз. Эх Ком“. биодат.ру. Қаралди: 2016-йил 21-март.
  18. ↑ „Пинус сйлвестрис“. Фире Эффеcц Информатион Сйстем (ФЕИС). Қаралди: 2022-йил 25-июн.
  19. ↑ „Сcоц Пине (Пинус сйлвестрис)“. Wоодланд Труст. Қаралди: 2022-йил 25-июн.
  20. ↑ Мáтйáс, C.; Аcкзелл, Л.; Самуэл, C. (2004), Сcоц пине - Пинус сйлвестрис: Течниcал гуиделинес фор генетиc cонсерватион анд усе (ПДФ), Эуропеан Форест Генетиc Ресоурcес Программе, 6-бет, 2017-12-16да асл нусхадан (ПДФ) архивланди, қаралди: 2022-12-08
  21. ↑ „РҲС Плантфиндер - Пинус сйлвестрис (Ауреа Гроуп) 'Ауреа'“. Қаралди: 2018-йил 30-апрел.
  22. ↑ „РҲС Плант Селеcтор – Пинус сйлвестрис 'Беувроненсис'“. Қаралди: 2021-йил 6-феврал.
  23. ↑ „РҲС Плантфиндер - Пинус сйлвестрис 'Френшам'“. Қаралди: 2018-йил 30-апрел.
  24. ↑ „РҲС Плантфиндер - Пинус сйлвестрис 'Голд Cоин'“. Қаралди: 2018-йил 25-апрел.
  25. ↑ „АГМ Планц - Орнаментал“. Роял Ҳортиcултурал Соcиэтй (2017-йил 1-июл). Қаралди: 2018-йил 30-апрел.
  26. ↑ Риcк Стевес Сcотланд (сеcонд эдитион) Бй Риcк Стевес 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Pinus_sylvestris" dan olindi