Piramidalar jangi

Франcоис-Лоуис-Жосепҳ сурати

Пирамидалар жанги

Пирамидалар жанги 1798-йил 21-июлда Мисрдаги Наполеон қўмондонлигидаги франсуз армияси билан маҳаллий мамлуклар қабила қўшинлари ўртасида бўлиб ўтган можаро эди.

Урушдан олдинги

1789-йил Франсия инқилобидан кейин ташкил этилган дирексия ҳукумати ва инқилобий урушлар қаҳрамони сифатида ёш генераллардан бо'лган Наполеонни ҳарбий маслаҳатчи сифатида ишга олган. Наполеон Англиянинг Ҳиндистонга ё'лини то'сиб қо'йиш ва Франсия Европа устидан ҳукмронлик қилишнинг калити сифатида янги моддий манба топишга рухсат беришни таклиф қиллинган. Бу ёндашувда ҳам инқилобий ҳукумат ҳам иштирок этган ва Наполеонга ваколат беришга ва экспедицияга тайёргарлик ко'ришга қарор қилинган. Барча тайёргарликларни тугатилгандан со'нг, тахминан 30 минг кишини о'з ичига олган 400 та қисмли флот 1798-йил 19-майда О'рта ер денгизига сузиб кетди. Ўрта ер денгизидаги Британия флотини четлаб ўтган ҳолда бир неча ҳафталик саёҳатдан сўнг 1-июл куни Искандарияга тушган армия. Вақтни бой бермай, заиф ҳимояланган Искандария шаҳри қо'лга олинган. Миср Усмонлилар ҳукмронлиги остидаги эркин вилоят бўлиб, маъмурий даражасида собиқ ҳарбий офицерлар ва мамлуклар бўлган. Франсуз қо'шини Искандариядаги кичик гарнизон бо'линмасини қолдириб жанубга ва Мисрнинг юқори қисмига, Қоҳирага бориш ва Мисрнинг юрагига ҳукмронлик қилиш учун саёҳат қилишни бошлашган. Операция армияни уч хил турга бўлиш орқали амалга оширилди. Биринчи колоннага Наполеон, иккинчисига генерал Дугуа қо'мондонлик қилган, охирги колонна эса Росеттага эса Нил флотини кутиб олиш ва олдинга силжиш эди. Биринчи колона энг қисқа ё'лни босиб о'тган бо'лса-да, унинг ё'ли асосан чо'л ҳудуди эди ва шунинг учун бадавийларнинг ҳужумлари ва очлик билан курашишган. Дугуанинг қо'ли ҳам бир оз узунроқ, аммо силлиқроқ ё'лдан фойдаланган. Росетта жойлашган денгиз флоти ва Наполеон қо'мондонлиги остидаги колонна билан келганлар бирлашдилар, кейин эса узоқ, аммо нисбатан унчалик қийин бо'лмаган ё'лни ишлатган ҳолда Дугуа колоннаси билан бир неча кун ичида қолган иккита колонияга қо'шилган. Барча тармоқларнинг бирлашиши натижасида армия Нилнинг г'арбий қирг'ог'илари орқали жанубга боришни давом эттирди. Бу танловнинг сабаби, душманнинг то'г'ридан-то'г'ри тақибидан қочиш учун душман қо'шинларидан масофани сақлаш эди. 13-июлда франсуз армияси Шубра ал-Хит ҳудудида етакчи мамлуклар қўшини билан тўқнаш келган. Пирамидалар жангида охир-оқибат бажариладиган жанговар тартибда бу ерда такрорланган (бо'линиш миқёсидаги квадрат жанг тартиби). Франсуз қўшини осон ғалаба билан йўлида давом этган. Кейинчалик франсузлар Қоҳирага яқинлашганда, Мурод бек бошчилигидаги мамлуклар қўшини Гиза пирамидаларини вайрон қиллинганҳудуддан 25 км узоқликда жойлашган эди. Дарҳақиқатки, франнсуз ёзувларига ко'ра, бу вақтда Наполеон о'з қо'шинларига машҳур нутқ со'злаб, о'з аскарларига Солдац, сонгез қуэ, ду ҳаут де cес пйрамидес, қуаранте сиэcлес д'ҳистоире воус cонтемплент (Аскарлар! 40 аср аввалги пирамидалар сизга тепадан қараб турибди) деди. Қо'шинларнинг аҳволига келсак, франсуз манбаларига ко'ра, мамлуклар қо'шинлари 40 минг лашкарлик мамлук аскарларидан иборат бо'лган, аммо қо'шин то'планган ҳолда тартибсиз эди, иккинчи томондан эса Франсия армияси 25 минг аскардан иборат бо'либ, тартибли бо'линмалардан иборат эди ва кучли қуролдан фойдаланишга қодир эдилар.

Уруш

Кашшофлик жангида юқорида айтиб о'тилганидек, Наполеоннинг Пирамидалар жангидаги жанговар буйруг'и билан ҳар бир бо'линма квадрат бирликдан иборат бо'лганлиги ва квадратларнинг ён томонлари 6 қатор пиёда аскарлардан иборат бо'лганлиги ма'лум эди. Артиллерияни эса ушбу бо'линмаларнинг бурчакларига жойлаштирилган ва шу билан барча ё'налишларда о'қ отиш кучини та'минлай олган. Жанг майдонлар о'ртасида отлиқ қо'шинлар, о'қотар қуроллар ва зарур жиҳозлар ҳам майдонлар марказларига яқин жойлаштирилган. Ко'чма қал'а сифатида Наполеон тизимлари о'зининг юқори о'қ отиш кучи ва маневр қобилиятига эгалиги билан сезиларли даражада фарқ қилган. Урушнинг қисқа давом этиши ва мамлукларни кам талофатлар билан тор-мор этилиши ана шу афзалликларнинг натижаси эди. Қўшинлар дарёнинг ғарбий соҳилида бо'лсада Гиза пирамидалари яқинида жойлашган бўлса ҳам Мамлуклар етакчиси Мурод бекнинг ўринбосари Иброҳим бейнинг қўшини билан Нилнинг шарқий соҳилида жойлашган эди, лекин унинг қўшини Нилда қолади. Наполеоннинг буйруг'и билан 21-июл куни ярим тунда франнсуз қо'шини душманга қарши юришни бошлаган. Улар Қоҳира яқинидаги Эмбаба шаҳрига етиб борганларидан со'нг Наполеон армиясига хандақ қазишни ва истеҳкомлар қуришни буюрган. Тахминан 1798-йил 21 июл куни тушдан кейин Мамлук кучлари умумий ҳужумга о'тди. Франсузлар квадрат шаклдаги системага о'тиш орқали душман ҳужумига жавоб беришди ва марказий майдонни то'лиқ ҳимоясига о'тиб, ҳужумни то'хтатишган; Қанотлардаги квадрат бо'линмалар олдинга чиқишиб, қо'шинларнинг ярим ой шаклланишига имконият берган ва уюшмаган, заиф Мамлук қо'шинлари тезда ё'қ қилинган. Қолган қо'шинларни ва қочган мамлукларни Нил дарёсига қувиб, о'ша ерда о'лдиришган.

Урушнинг охири

Бир неча соат давом этган жангда 6000 дан ортиқ мамлук аскари ҳалок бо'лди ва Мурат Бейнинг кемаларни ёқиб юбориб, жанг майдонини ташлаб қочишга мажбур бо'лади. Ёнаётган кемаларнинг тутунини кўрган Қоҳира аҳолиси ваҳимага тушиб, тартибсизликлар натижасида мамлуклар томонидан Қоҳирани ҳимоя қилиш учун тайинланган барбар ёлланма аскарлари талон-тарож ва қирғин билан шуғулланганлар. Ушбу ҳокимиятни ё'қотиш натижасида Иброҳим Бей Усмонли ҳокими билан бирга шарққа қочиб кетган. Урушдан кейин Наполеон янги тартиб о'рнатиш учун маҳаллий мамлук қабила бошлиг'лари билан учрашган. Бундан ташқари, урушдан ко'п о'тмай, Нил жангида инглиз адмирали Ҳоратио Нелсон франсуз флотига бостириб кириб ва ёқиб юборилади.