Piri-piri sahifasining manbasini koʻrish

'''''Piri-piri''''' (ˌpɪriˈpɪri, '''piri-piri''', shuningdek, ''peri peri'' yoki ''pili pili'' deb ham yoziladi; boshqa nomlari — '''Afrika qush koʻzi''' ({{lang-en|African bird’s eye}}) yoki '''Afrika iblisi''' (''African Devil'') yovvoyi tabiatda ham, qishloq xoʻjaligi ekini sifatida ham oʻsadigan Xitoy garmdorisi (''Capsicum chinense'') [[Urugʻ (zoologiya)|turiga]] mansub [[chili qalampiri]] navi. U Afrika mamlakatlarida oʻsadi va portugallar tomonidan Hindistonning [[Gujarot]] va [[Goa]] hududlariga olib kelingan.

== Etimologiya ==
''Piri-piri'' soʻzi [[Suaxili tili|Suahili]] tilidan „qalampir-qalampir“ deb tarjima qilinadi. Nomning boshqacharoq koʻrinishlari ham bor, ushbu mahsulotni [[Kongo Demokratik Respublikasi]]dagi ''pili pili,'' [[Malavi]]da ''peri peri'' deb atashadi, bularning barchasi [[Bantu tillari|bantu]] tilida soʻzlashuvchi mintaqalardagi turfa talaffuzlarga asoslangan. ''Piri-piri'' — nomning [[portugal tili]]da, xususan, [[Mozambik]]ning portugal tilida soʻzlashuvchi aholisi orasida keng tarqalgan yozilishidir.

Ingliz tilining Oksford lugʻatida ''piri-piri'' xorijiy soʻz sifatida keltiriladi va „qizil chili qalampiridan tayyorlangan oʻta achchiq qayla“ degan maʼnoni anglatadi, uning kelib chiqishi {{Tarjima qilinmagan 3|Ронга (язык)|ронга||Ronga language}} (Janubiy Mozambik) tiliga borib taqaladii va bu tilda „qalampir“ degan maʼnoni berishi aytiladi<ref>{{kitob manbasi |author=Angus Stevenson |title=Oxford Dictionary of English |url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ |location=Oxford |publisher=[[Издательство Оксфордского университета]] |year=2010 |pages=1352 |isbn=978-0-199-57112-3}}</ref>.

== Oʻsimlikning xususiyatlari ==
Oʻsimlik odatda juda qalin boʻlib oʻsadi, uzunligi 4-7 sm va kengligi 1,3-1,5 sm boʻlgan barglari bilan 45-120 sm balandlikkacha oʻsishi mumkin. Mevalari odatda toʻmtoq nuqtagacha toraygan boʻladi, uzunligi 8-10 sm ni tashkil qiladi. Qalampirning yetilmagan holatdagi rangi yashil, yetilgani och qizil yoki binafsharang boʻladi. Baʼzi navlari achchiqligi boʻyicha Skovill shkalasiga koʻra 175 000 birlikkacha boʻlgan reytingga ega.

== Yetishtirish ==
Aksariyat chili qalampirlari singari piri-piri ham Janubiy Amerika navlaridan kelib chiqqan, asrlar davomida [[Afrika]]ning yovvoyi tabiat sharoitida oʻsgan va hozir [[Zambiya]], [[Uganda]], [[Malavi]], [[Zimbabve]]<ref name="FFBC">{{veb manbasi |url=http://www.fieryfoodscentral.com/2008/06/01/pepper-profile-african-birdseye-2/ |sarlavha=Pepper Profile: African Birdseye |muallif=Dave DeWitt |sana=1-iyun 2008-yil |nashriyot=Fiery Foods & Barbecue Central |qaralgan sana=14-mart 2018-yil |til=inglizcha |arxiv-sana=15-dekabr 2018-yil |arxiv-url=https://web.archive.org/web/20181215053408/http://www.fieryfoodscentral.com/2008/06/01/pepper-profile-african-birdseye-2/ |deadlink=no }}</ref> va [[Ruanda]]<ref>{{veb manbasi |url=https://akabanga.net/about-us |sarlavha=About AKABANGA 4U |nashriyot=Akabanga |qaralgan sana=14-mart 2018-yil |til=inglizcha |arxiv-url=https://web.archive.org/web/20180205184715/https://akabanga.net/about-us |arxiv-sana=5-fevral 2018-yil |deadlink=yes |arxivsana=5-fevral 2018-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20180205184715/https://akabanga.net/about-us }}</ref> da tijorat maqsadida yetishtiriladi. U asosan Malavi, Zambiya, [[Janubiy Afrika (tabiiy oblast)|Janubiy Afrika]], [[Gana]], [[Nigeriya]], Zimbabve va Mozambikda oziq-ovqat hamda farmatsevtika sanoati uchun oʻstiriladi. Piri-piri yetishtirish katta va mashaqqatli mehnatni talab qiladi<ref name="FFBC" />.

== Qayla ==
"Piri-piri" qaylasi ziravor yoki marinad sifatida ishlatiladi, kelib chiqishi Portugaliyaga borib taqaladi, [[Angola]], [[Namibiya]], Mozambik va Janubiy Afrikada keng tarqalgan. U odatda maydalangan chili, sitrus poʻstlogʻi, piyoz, qalampir, sarimsoq, tuz, limon sharbati, [[dafna yaprogʻi]], paprika, pimento, rayhon, oregano va estragondan tayyorlanadi<ref>{{kitob manbasi|author=David A. Bender|chapter=piri-piri|url часть=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191752391.001.0001/acref-9780191752391-e-4235?rskey=gZjKfk&result=5891|title=A Dictionary of Food and Nutrition|url=https://books.google.com/books?id=OlExDwAAQBAJ|location=Oxford|publisher=[[Издательство Оксфордского университета]]|year=2014|isbn=978-0-192-51842-2}}</ref>.

Retseptlar mintaqalarga koʻra farqlanadi, ammo chili, limon, yogʻ va qizil bulgʻor qalampiri har bir mintaqada asosiy tarkibiy mahsulot boʻlib qolaveradi.<gallery>
Fayl:Pili-pili.JPG|Quritilgan mevalar
Fayl:Piri piri sauce in Mozambique.jpg|Sosli idishlar
Fayl:09-07-2017 Jerónimos Molho Piri-piri.JPG|Portugal brendlaridan birining sousi
Fayl:Pilipili-spice.jpg|Ziravorlar
Fayl:Chicken Piripiri,26 July 2015 (4).JPG|Tovuqli piri-piri ({{lang-pt|Frango Piri piri}}) ―  portugal taomidir, unda ''piri-piri'' qalampiri ba'zan marinad sifatida ishlatiladi.
</gallery>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{commonscat-inline}}

[[Turkum:Portugaliya oshxonasi]]
[[Turkum:Braziliya oshxonasi]]
[[Turkum:Afrika taomlari]]
[[Turkum:Ziravorlar]]
[[Turkum:Qalampir navlari]]
[[Turkum:Souslar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha taomlar]]