Pirmuhammadxon: Versiyalar orasidagi farq
Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Pirmuhammadxon | Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | ||
# | {{Maʼnolari|Pirmuhammadxon (maʼnolari)}}{{Davlat arbobi bilgiqutisi}} | ||
'''Pirmuhammadxon''' (1511—1561) — [[Oʻzbeklar|oʻzbek]] [[shayboniylar]] sulolasining toʻqqizinchi vakili{{Oʻtishga|#Происхождение|1}}, 1556—1561 yillarda [[Buxoro xonligi|Buxoro xonligida]] hukmronlik qilgan{{Oʻtishga|#Верховный хан Шейбанидов — хан Бухарского ханства|1}}, [[Balx xonligi|Balx xonligi xoni]] (1546—1566). | |||
== Kelib chiqishi == | |||
Pirmuhammadxon [[Shiboniylar|Shiboniy]] [[Jonibek sulton|Jonibek Sultonning]] toʻngʻich oʻgʻli boʻlib, [[Oʻzbek ulusi|Oʻzbek xonligi]] asoschisi [[Abulxayrxon (Oʻzbek ulusi)|Abulxayrxon]] {{Sfn|Ахмедов|1982}} {{Sfn|НЭУ: Пирмуҳаммадхон|2000—2005}} avlodidan edi. Uning nasabnomasi shunday edi <ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Потомки Ибрагима. Абу-л-Хайр |url=http://hrono.ru/geneal/mongoly/geanl_tt_22.php |ish=Hrono.ru |qaralgan sana=2019-08-22 |arxivsana=2019-08-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190810230356/http://www.hrono.ru/geneal/mongoly/geanl_tt_22.php}}</ref> <ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Потомоки Шейбана |url=http://hrono.ru/geneal/mongoly/geanl_chx_11.php |ish=Hrono.ru |qaralgan sana=2019-08-22 |arxivsana=2019-09-01 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190901135306/http://hrono.ru/geneal/mongoly/geanl_chx_11.php}}</ref> <ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Род Чингисхана (таблица I) |url=http://hrono.ru/geneal/mongoly/geanl_ch_2.php |ish=Hrono.ru |qaralgan sana=2019-08-22 |arxivsana=2019-08-24 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190824191304/http://www.hrono.ru/geneal/mongoly/geanl_ch_2.php}}</ref>.{{Buxoro hukmdorlari}} | |||
== Siyosat va harbiy faoliyati == | |||
====== Balx xonligi xoni ====== | |||
Pirmuhammadxon 1546-yil 13-aprelda [[Balx|Balxda]] hokimiyat tepasiga keldi. Uning davrida mustahkamlangan Shayboniylarning Balx xonligi [[Movarounnahr|Moveronnahr]] va [[Badaxshon|Badaxshonning]] siyosiy hayotida ham katta rol oʻynadi. Qolaversa, Balx xonligi uning davrida toʻliq mustaqillikka erishdi {{Sfn|Ахмедов|1982}} . | |||
Pirmuhammadxon ham [[Kiston Qora sulton|Kistin Qora-Sulton]] kabi ichki va tashqi faol siyosat olib bordi. Uning davrida Balx xonligi [[Abiward|Abiverd]], [[Marv|Marv viloyati]] va uning oʻgʻillari va nabiralari boshchiligidagi [[Termiz]] hisobiga sezilarli darajada kengaydi. [[Gurzuvon|Gurzivon]] va [[Gʻarchiston|Garchistonning]] janubiy chegaralari ham sezilarli darajada mustahkamlandi {{Sfn|Ахмедов|1982}} . | |||
====== Boburiylar vakillaridan birining yordami ====== | |||
Manbalarda yozilishicha, [[boburiylar]] [[Humoyun]] va [[Komron|Kamron]] oʻrtasidagi keskin oʻzaro kurash yillarida Pirmuhammadxon ikkinchisini qoʻllab-quvvatlagan. Shunday qilib, 1547 yilda Humoyun tomonidan [[Kobul (shahar)|Kobuldan]] quvilgan Kamron Badaxshonni zabt etish umidida Balxga boʻysungan [[Aibak|Oybak]] shahriga yetib keldi. Aybak oʻzbek hukmdori uni sharaf bilan kutib oldi, keyin Balxga olib ketdi. Pirmuhammadxon uni ajoyib kutib oldi va alohida eʼtibor koʻrsatdi. [[Abulfazl Allomiy|Abu-l-fazlning]] aytishicha, Balx xoni uni uyida ziyofat uyushtirgan, keyin u bilan birga Badaxshonga ketgan. Keyin Pirmuhammadxon yordamida Kamron Badaxshonning katta qismini egallab oldi {{Sfn|Ахмедов|1982}} . | |||
Kamronning Pirmuhammadxon bilan ittifoqi va uning Badaxshonni egallashda qurolli yordami [[Boburiylar davlati|Mugʻallar imperiyasi]] bilan Balx xonligi oʻrtasidagi munosabatlarni keskinlashtirdi. Tez orada 1550 yilda Humoyun Balxga qarshi chiqdi. [[Gulbadan begim|Gulbadan begimning]] yozishicha, Humoyun va uning tarafdorlari hech qanday toʻsiqsiz Balxga yaqinlashib, shahar chetida turgan oʻzbek qoʻshinlarini tor-mor etganlar. Pirmuhammadxon raqiblar kuchli ekaniga va ularga qarshilik koʻrsatish foydasizligiga ishonch hosil qilib, hatto shaharni tark etishga qaror qildi. Sulton Muhammadning yozishicha, jang qilishga jur’at etmagan ikkala tomon ham Balx atrofida bir hafta turib, oxiri Humoyun qarorgohni tark etib, Balxni tark etgan. Bu haqda qiziq faktlar „Haft Iqlim“da keltirilgan. Bu yerda aytilishicha, zikr etilgan safda qatnashishga taklif qilingan Kamron va Mirzo Askariylar nafaqat qoʻshin bilan kelishmagan, balki Humoyunga qarshi isyon koʻtarganlar. Buni Abu-l-fazl tasdiqlaydi. Amin Ahmad Roziyning keyingi guvohliklaridan maʼlum boʻladiki, aynan oʻsha paytda Badaxshonlar Humoyun qarorgohiga hujum qilib, uning qoʻshinlariga jiddiy zarar yetkazgan, natijada u Balxni tark etib, Kobulga qaytishga majbur boʻlgan {{Sfn|Ахмедов|1982}} . | |||
====== Buxoro hukmdorining mustaqil Pirmuhammadxonga qarshi rejalari ====== | |||
Buxoro hukmdori [[Abdulazizxon (Shayboniy)|Abdulazizxon]] (1540-1550) Pirmuhammadxonning mustaqilligiga barham berishga urinib, Balxga qarshi katta yurish tayyorlay boshlaydi<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>. Said Rakim hikoyasiga koʻra, xon goʻyo Balxni egallagan. Biroq, boshqa manbalarda bu haqda hech qanday xabar yoʻq. Tarixchilarning fikricha, Balxga rejalashtirilgan yurish amalga oshirilmagan va Abdulazizxonning oʻzi tez orada vafot etgan {{Sfn|Ахмедов|1982}} . | |||
====== Buxoroda oliy hokimiyatni egallashga urinish ====== | |||
1550-yil 16-mayda Abdulazizxon vafotidan soʻng [[Buxoro|Buxoroda]] taxtga Muhammad [[Muhammad Shayboniy|Shayboniyning]] nabirasi oʻrtamiyona va irodasi zaif [[Мухаммад Яр-султан|Muhammad Yor-sulton]] koʻtariladi. Xuddi shu kunlarda Pirmuhammadxon Abdulazizxon vafoti munosabati bilan hamdardlik bildirish bahonasida Buxoroga yetib keladi va [[Hofiz Tanish Buxoriy|Hofiz-i Tanish Buxoriyning]] yozishicha, turli nayranglar bilan oliy hokimiyatni qoʻlga kiritadi. Oʻsha paytda Balxxonga hamroh boʻlgan Sulton Muhammad al-Balxiyning yozishicha, bu voqea 1550-yil 18-avgustda boʻlgan {{Sfn|Ахмедов|1982}} . | |||
Aksariyat zodagonlar va musulmon ruhoniylari boshligʻi Pirmuhammadxonni qoʻllab-quvvatlamadilar. U qudratli Xoja [[Мухаммад Ислам|Muhammad Islomdan]] yordam soʻra olmadi. [[Джуйбарские шейхи|Juybar shayxlarining]] tarjimai holi boʻlmish Muhammad Tohir va [[Badriddin Kashmiriy|Badriddin Kashmiriyning]] yozishicha, Pirmuhammadxon oʻshanda oʻz odami — Shayboniy [[Рустам-султан|Rustam]] Sultonning oʻgʻli [[O'zbek sultoni|Oʻzbek xoni]] nomi bilan mashhur Umargʻozi Sultonning Buxoro taxtiga koʻtarilishi tashabbuskori boʻlishga harakat qilgan {{Sfn|Ахмедов|1982}} . „Rauzat ar-Rizvon“ muallifi sarrofning ishonchli vakili amir Temurquliyning soʻzlariga koʻra:{{Cquote|Bir kuni taniqli amirlar [[yasa]] [[Chingizxon]]<nowiki>ga ishora qilib, Oʻzbekxonni oʻz hazratlariga (Xoja Muhammad Islom) iltimos qilishdi, lekin u ularga shunday javob berdi: “Darveshlar Chingizxon qonunlariga boʻysunmaydilar, faqat ularga boʻysunadilar. Allohning irodasi. Ishon amirlarining Pirmuhammadxon oʻzbekxonni boshqalardan katta, qatʼiyatli va jasur boʻlgani uchun qoʻllab-quvvatlayapti, degan tushunchaga Xoja Muhammad Islom qatʼiy javob berdi: Agar oʻzbek sultoni Pirmuhammadxonni ulugʻlasa, xon (II)]] Allohga hamd aytadi</nowiki>{{sfn|Ахмедов|1982|p=82}}.}}Pirmuhammedxon Buxoroda bir yilga yaqin oliy hukmdor sifatida qoldi, lekin amirlar va eshon Xoja Muhammad Islomning yordami va yordamini olmaganligi sababli 1551-yil iyun-iyul oylarida u Buxoroni tark etishga majbur boʻldi va hokimiyatni yana oʻsha qoʻliga qaytardi. Bundan oldin [[Samarqand|Samarqanddan]] chaqirib olingan Muhammad Yor-sulton {{Sfn|Ахмедов|1982}} . | |||
== Tashqi siyosati == | |||
Pirmuhammadxon davrida Balx xonligining [[Safaviylar davlati]] bilan tinch munosabatlari sezilarli darajada mustahkamlandi. Aloqalar shu qadar doʻstona boʻlib ketdiki, [[Tahmosb I|Tahmasp I]] unga boshqa mamlakatlar elchilari tomonidan [[Isfahon|Isfahonga]] olib kelingan sovgʻalarni baham koʻrdi {{Sfn|Ахмедов|1982}} . | |||
== Oilasi == | |||
Pirmuhammadxonning toʻrt oʻgʻli bor edi: Padishah Muhammad Sulton, Mahdi Sulton, Shoh Muhammad Sulton va Din Muhammad Sulton. Balx xonligi hududlarida Pirmuhammadxonning oʻgʻillari va nabiralari hukmronlik qilgan. Masalan: Payanda Muhammad-sulton Marvda, Padshoh Muhammad-sulton Termizda, Abulmuhammad-sulton Abiverdda {{Sfn|Ахмедов|1982}} . | |||
== Oʻlimi == | |||
Pirmuhammedxon 1567 yil 12 martda vafot etdi {{Sfn|Ахмедов|1982}} . Uning vafotidan keyin Balxni uning oʻgʻli va vorisi Dinmuhammadxon {{Sfn|Ахмедов|1982}} boshqargan. | |||
== Adabiyot == | |||
* Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982. | |||
Faxriddin Hasanov. | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
{{OʻzME}} | |||
{{chala}} | |||
[[Turkum:Buxoro xonlari]] | |||
[[Turkum:Balx xonlari]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
Pirmuhammadxon (1511—1561) — oʻzbek shayboniylar sulolasining toʻqqizinchi vakili, 1556—1561 yillarda Buxoro xonligida hukmronlik qilgan, Balx xonligi xoni (1546—1566).
Kelib chiqishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Pirmuhammadxon Shiboniy Jonibek Sultonning toʻngʻich oʻgʻli boʻlib, Oʻzbek xonligi asoschisi Abulxayrxon [1] [2] avlodidan edi. Uning nasabnomasi shunday edi [3] [4] [5].
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Siyosat va harbiy faoliyati[tahrir | manbasini tahrirlash]Balx xonligi xoni[tahrir | manbasini tahrirlash]Pirmuhammadxon 1546-yil 13-aprelda Balxda hokimiyat tepasiga keldi. Uning davrida mustahkamlangan Shayboniylarning Balx xonligi Moveronnahr va Badaxshonning siyosiy hayotida ham katta rol oʻynadi. Qolaversa, Balx xonligi uning davrida toʻliq mustaqillikka erishdi [1] . Pirmuhammadxon ham Kistin Qora-Sulton kabi ichki va tashqi faol siyosat olib bordi. Uning davrida Balx xonligi Abiverd, Marv viloyati va uning oʻgʻillari va nabiralari boshchiligidagi Termiz hisobiga sezilarli darajada kengaydi. Gurzivon va Garchistonning janubiy chegaralari ham sezilarli darajada mustahkamlandi [1] . Boburiylar vakillaridan birining yordami[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalarda yozilishicha, boburiylar Humoyun va Kamron oʻrtasidagi keskin oʻzaro kurash yillarida Pirmuhammadxon ikkinchisini qoʻllab-quvvatlagan. Shunday qilib, 1547 yilda Humoyun tomonidan Kobuldan quvilgan Kamron Badaxshonni zabt etish umidida Balxga boʻysungan Oybak shahriga yetib keldi. Aybak oʻzbek hukmdori uni sharaf bilan kutib oldi, keyin Balxga olib ketdi. Pirmuhammadxon uni ajoyib kutib oldi va alohida eʼtibor koʻrsatdi. Abu-l-fazlning aytishicha, Balx xoni uni uyida ziyofat uyushtirgan, keyin u bilan birga Badaxshonga ketgan. Keyin Pirmuhammadxon yordamida Kamron Badaxshonning katta qismini egallab oldi [1] . Kamronning Pirmuhammadxon bilan ittifoqi va uning Badaxshonni egallashda qurolli yordami Mugʻallar imperiyasi bilan Balx xonligi oʻrtasidagi munosabatlarni keskinlashtirdi. Tez orada 1550 yilda Humoyun Balxga qarshi chiqdi. Gulbadan begimning yozishicha, Humoyun va uning tarafdorlari hech qanday toʻsiqsiz Balxga yaqinlashib, shahar chetida turgan oʻzbek qoʻshinlarini tor-mor etganlar. Pirmuhammadxon raqiblar kuchli ekaniga va ularga qarshilik koʻrsatish foydasizligiga ishonch hosil qilib, hatto shaharni tark etishga qaror qildi. Sulton Muhammadning yozishicha, jang qilishga jur’at etmagan ikkala tomon ham Balx atrofida bir hafta turib, oxiri Humoyun qarorgohni tark etib, Balxni tark etgan. Bu haqda qiziq faktlar „Haft Iqlim“da keltirilgan. Bu yerda aytilishicha, zikr etilgan safda qatnashishga taklif qilingan Kamron va Mirzo Askariylar nafaqat qoʻshin bilan kelishmagan, balki Humoyunga qarshi isyon koʻtarganlar. Buni Abu-l-fazl tasdiqlaydi. Amin Ahmad Roziyning keyingi guvohliklaridan maʼlum boʻladiki, aynan oʻsha paytda Badaxshonlar Humoyun qarorgohiga hujum qilib, uning qoʻshinlariga jiddiy zarar yetkazgan, natijada u Balxni tark etib, Kobulga qaytishga majbur boʻlgan [1] . Buxoro hukmdorining mustaqil Pirmuhammadxonga qarshi rejalari[tahrir | manbasini tahrirlash]Buxoro hukmdori Abdulazizxon (1540-1550) Pirmuhammadxonning mustaqilligiga barham berishga urinib, Balxga qarshi katta yurish tayyorlay boshlaydi[6]. Said Rakim hikoyasiga koʻra, xon goʻyo Balxni egallagan. Biroq, boshqa manbalarda bu haqda hech qanday xabar yoʻq. Tarixchilarning fikricha, Balxga rejalashtirilgan yurish amalga oshirilmagan va Abdulazizxonning oʻzi tez orada vafot etgan [1] . Buxoroda oliy hokimiyatni egallashga urinish[tahrir | manbasini tahrirlash]1550-yil 16-mayda Abdulazizxon vafotidan soʻng Buxoroda taxtga Muhammad Shayboniyning nabirasi oʻrtamiyona va irodasi zaif Muhammad Yor-sulton koʻtariladi. Xuddi shu kunlarda Pirmuhammadxon Abdulazizxon vafoti munosabati bilan hamdardlik bildirish bahonasida Buxoroga yetib keladi va Hofiz-i Tanish Buxoriyning yozishicha, turli nayranglar bilan oliy hokimiyatni qoʻlga kiritadi. Oʻsha paytda Balxxonga hamroh boʻlgan Sulton Muhammad al-Balxiyning yozishicha, bu voqea 1550-yil 18-avgustda boʻlgan [1] . Aksariyat zodagonlar va musulmon ruhoniylari boshligʻi Pirmuhammadxonni qoʻllab-quvvatlamadilar. U qudratli Xoja Muhammad Islomdan yordam soʻra olmadi. Juybar shayxlarining tarjimai holi boʻlmish Muhammad Tohir va Badriddin Kashmiriyning yozishicha, Pirmuhammadxon oʻshanda oʻz odami — Shayboniy Rustam Sultonning oʻgʻli Oʻzbek xoni nomi bilan mashhur Umargʻozi Sultonning Buxoro taxtiga koʻtarilishi tashabbuskori boʻlishga harakat qilgan [1] . „Rauzat ar-Rizvon“ muallifi sarrofning ishonchli vakili amir Temurquliyning soʻzlariga koʻra:Pirmuhammedxon Buxoroda bir yilga yaqin oliy hukmdor sifatida qoldi, lekin amirlar va eshon Xoja Muhammad Islomning yordami va yordamini olmaganligi sababli 1551-yil iyun-iyul oylarida u Buxoroni tark etishga majbur boʻldi va hokimiyatni yana oʻsha qoʻliga qaytardi. Bundan oldin Samarqanddan chaqirib olingan Muhammad Yor-sulton [1] . Tashqi siyosati[tahrir | manbasini tahrirlash]Pirmuhammadxon davrida Balx xonligining Safaviylar davlati bilan tinch munosabatlari sezilarli darajada mustahkamlandi. Aloqalar shu qadar doʻstona boʻlib ketdiki, Tahmasp I unga boshqa mamlakatlar elchilari tomonidan Isfahonga olib kelingan sovgʻalarni baham koʻrdi [1] . Oilasi[tahrir | manbasini tahrirlash]Pirmuhammadxonning toʻrt oʻgʻli bor edi: Padishah Muhammad Sulton, Mahdi Sulton, Shoh Muhammad Sulton va Din Muhammad Sulton. Balx xonligi hududlarida Pirmuhammadxonning oʻgʻillari va nabiralari hukmronlik qilgan. Masalan: Payanda Muhammad-sulton Marvda, Padshoh Muhammad-sulton Termizda, Abulmuhammad-sulton Abiverdda [1] . Oʻlimi[tahrir | manbasini tahrirlash]Pirmuhammedxon 1567 yil 12 martda vafot etdi [1] . Uning vafotidan keyin Balxni uning oʻgʻli va vorisi Dinmuhammadxon [1] boshqargan. Adabiyot[tahrir | manbasini tahrirlash]
Faxriddin Hasanov. Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
