Pleoxroizm
Плеохроизм (юнонча пйлеōн, плéōн, "ко'проқ" ва чрῶма, кҳрôма, "ранг" дан) оптик ҳодиса бо'либ, модда турли бурчакларда, айниқса қутбланган ёруг'лик билан кузатилганда турли хил рангларда ко'риниши. [1]
Фон
Анизотроп кристаллар ёруг'лик ё'налишига қараб о'згарувчан оптик хусусиятларга эга бо'лади. Электр майдонининг ё'налиши ёруг'ликнинг қутбланишини аниқлайди ва бу бурчак о'згариши билан кристаллар турли рангларда ко'риниш беради. Ушбу турдаги кристаллар бир ёки иккита оптик о'қга эга. Агар ёруг'ликнинг ютилиши кристалнинг оптик о'қига нисбатан бурчакка қараб о'згарса плеохроизм пайдо бо'лади. [2]
Анизотроп кристаллар ёруг'ликни иккилантириб синдириш хусусиятига эга, натижада турли хил қутбланишдаги ёруг'лик кристаллда ҳар хил миқдорда синади ва шунинг учун кристалл орқали турли ё'ллар билан о'тади. Бо'линган ёруг'лик нурининг таркибий қисмлари минерал ичида турли ё'лларни босиб о'тади ва турли тезликда ҳаракатланади. Ёруг'лик ё'ллар ва қутбланишлар комбинацияси сифатида тарқалгани сабабли минерал қайсидир бурчак остида кузатилганда, уларнинг ҳар бирида турли рангдаги ёруг'лик ютилади. Бошқа бурчакда кристалл орқали о'тадиган ёруг'лик ҳар бири о'з рангига эга бо'лган ёруг'лик ё'ллари ва қутбланишларнинг бошқа комбинациясидан иборат бо'лади. Шунинг учун минералдан о'тадиган ёруг'лик турли бурчаклардан ко'рилганда турли хил рангларга эга бо'лади, бу минерални турли хил рангларда ко'рсатади.
Тетрагонал, тригонал ва олти бурчакли минераллар фақат иккита рангни ко'рсатиши мумкин ва улар дихроик деб аталади. Орторомбик, моноклиник ва триклиник кристаллар учта рангда ко'риниши мумкин ва трихроикдир. Мисол учун, иккита оптик о'қга эга бо'лган гиперстен уч о'лчовли фазода уч хил ё'налишда ё'налтирилганда қизил, сариқ ёки ко'к ко'ринишга эга бо'лиши мумкин. [3] Изометрик минераллар плеохроизмни намоён қила олмайди. [1] [4] Турмалин кучли плеохроизмни намоён этиши билан ажралиб туради. Қимматбаҳо тошлар ба'зан уларнинг рангига ва жозибадорлигига қараб плеохроизмни ко'рсатиш ёки уни яшириш мақсадида кесилади ва о'рнатилади.
Плеохроик ранглар ёруг'лик бош оптик о'ққа параллел равишда қутбланганда максимал даражада бо'лади. О'қлар ё'налиш бо'йича Х, Й ва З, синдириш ко'рсаткичининг қиймати бо'йича алфа, бета ва гамма билан белгиланади. Ушбу о'қлар коноскопик инерференсион манзарадаги кристалнинг ко'ринишидан аниқланиши мумкин. Иккита оптик о'қ мавжуд бо'лганда, о'қларнинг о'ткир бисектрисаси мусбат минераллар учун З ни ва манфий минераллар учун Х ни, о'тмас бисектриса эса муқобил о'қни (Х ёки З) беради. Уларга перпендикуляр о'қ - Й о'қидир. Ранг ҳар бир ё'налишга параллел қутбланиш билан о'лчанади. Ютиш формуласи ҳар бир о'ққа параллел бо'лган ютилиш миқдорини Х < Й < З ко'ринишида қайд этади(чап томонда энг кам ютилиш ва о'нгда энг ко'п ютилиш). [5]
Минерология ва гемологияда
Плеохроизм минералогия ва гемологияда минерал ва қимматбаҳо тошларни аниқлаш учун жуда фойдали воситадир, чунки турли бурчаклардан ко'ринадиган ранглар сони қимматбаҳо тош ёки минералнинг мумкин бо'лган кристалл тузилишини аниқлаш ва таснифлаш имконини беради. Бошқа тарафдан жуда о'хшаш минераллар ко'пинча жуда фарқли плеохроик ранг тузилишига эга. Бундай ҳолларда минералнинг юпқа қисмидан фойдаланилади ва петрографик микроскоп ёрдамида қутбланган ёруг'лик остида текширилади. Минералларни аниқлаш учун ушбу хусусиятдан фойдаланадиган яна бир қурилма дихроскопдир . [6]
Плеохроик минераллар ро'йхати
Бинафша
- Аметист (жуда паст): бинафша рангнинг турли хил соялари
- Андалусит (кучли): яшил-жигарранг / то'қ қизил / бинафша ранг
- Берил (о'рта): бинафша / рангсиз
- Корунд (баланд): бинафша / то'қ сариқ
- Гиперстен (кучли): бинафша / то'қ сариқ
- Сподумене ( Кунзите ) (кучли): бинафша / тиниқ / пушти
- Турмалин (кучли): оч бинафша / бинафша ранг
- Путнисит : оч бинафша / мавимси кулранг
Мовий
- Акуамарин (о'рта): тиниқ / очиқ ко'к ёки очиқ ко'к / то'қ ко'к
- Александрит (кучли): то'қ қизил-бинафша / то'қ сариқ / яшил
- Апатит (кучли): ко'к-сариқ / ко'к-рангсиз
- Бенитоит (кучли): рангсиз / қуюқ ко'к
- Кордиэрит (ака иолит ) (орторомбик; жуда кучли): оч сариқ / бинафша / оч ко'к
- Корунд (кучли): қуюқ бинафша-ко'к / оч ко'к-яшил
- Танзанит Зоиситга қаранг
- Топаз (жуда паст): рангсиз / оч ко'к / пушти
- Турмалин (кучли): қуюқ ко'к / очиқ ко'к
- Зоисит (кучли): ко'к / қизил-бинафша / сариқ-яшил
- Зиркон (кучли): ко'к / шаффоф / кулранг
Яшил
- Александрит (кучли): то'қ қизил / то'қ сариқ / яшил
- Андалусит (кучли): жигарранг-яшил / то'қ қизил
- Корунд (кучли): яшил / сариқ-яшил
- Зумрад (кучли): яшил / ко'к-яшил
- Перидот (паст): сариқ-яшил / яшил / рангсиз
- Титанит (о'рта): жигарранг-яшил / ко'к-яшил
- Турмалин (кучли): ко'к-яшил / жигарранг-яшил / сариқ-яшил
- Зиркон (паст): яшил жигарранг / яшил
- Корнерупин (кучли): яшил / оч сарг'иш-жигарранг / қизил-жигарранг
- Ҳидденит (кучли): ко'к-яшил / зумрад-яшил / сариқ-яшил
Сариқ
- Ситрин (жуда заиф): оч сариқ рангнинг турли хил соялари
- Хризоберил (жуда заиф): қизил-сариқ / сариқ-яшил / яшил
- Корунд (заиф): сариқ / оч сариқ
- Данбурит (заиф): жуда оч сариқ / оч сариқ
- Касолит (заиф): оч сариқ / кулранг
- Ортоклаз (заиф): оч сариқ рангнинг турли хил соялари
- Фенасит (о'рта): рангсиз / сариқ-то'қ сариқ
- Сподумен (о'рта): оч сариқ рангнинг турли хил соялари
- Топаз (о'рта): сарг'иш / сариқ / сариқ-то'қ сариқ
- Турмалин (о'рта): оч сариқ / қуюқ сариқ
- Зиркон (заиф): сарг'иш / сариқ
- Ҳорнбленд (кучли): оч яшил / қуюқ яшил / сариқ / жигарранг
- Сегнитит (заиф): оч сариқдан о'ртача сариқгача
Жигарранг ва то'қ сариқ
- Корунд (кучли): сариқ-жигарранг / то'қ сариқ
- Топаз (о'рта): жигарранг-сариқ / зерикарли жигарранг-сариқ
- Турмалин (жуда паст): то'қ жигарранг / очиқ жигарранг
- Зиркон (жуда заиф): жигарранг-қизил / жигарранг-сариқ
- Биотит (о'рта): жигарранг
Қизил ва пушти
Шунингдек қаранг
- Ёруг'ликнинг иккиланиб синиши
- О'рта асрлар қуёш тоши
Ҳаволалар
- ↑ 1,0 1,1 „Плеочроисм ин минералс“. Wебминерал. Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; наме "Wебминерал" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент - ↑ Блосс, Ф. Доналд. Ан Интродуcтион то тҳе Метҳодс оф Оптиcал Cрйсталлограпҳй. Неw Ёрк: Ҳолт, Ринеҳарт анд Wинстон, 1961 — 147–149-бет.
- ↑ Блосс, Ф. Доналд. Ан Интродуcтион то тҳе Метҳодс оф Оптиcал Cрйсталлограпҳй. Неw Ёрк: Ҳолт, Ринеҳарт анд Wинстон, 1961 — 212–213-бет.
- ↑ „Тҳе Плеочроиc Минералс“. галлериэс.cом.
- ↑ Рогерс, Аустин Ф.. Оптиcал Минералогй, 2, МcГраw Ҳилл Боок Cомпанй, 1942 — 113–114-бет.
- ↑ Wҳат ис гемстоне плеочроисм? Интернатионал Гем Соcиэтй, ретриэвед 28-Феб-2015