Ziyosfera

Poligrafiya

Полиграфия (юнонча: полйграпҳиа – кўп ёзиш < поли... + грапҳо – ёзаман, ёзяпман) — техниканинг китоб, газета, журнал, плакат каби босма маҳсулотлар тайёрлаш ва чоп қилиш билан боғлиқ барча жараёнларни ўз ичига олган тармоғи;[1] матн ва график тасвирлардан нусха кўпайтирадиган техника воситалари мажмуи; матбаачиликнинг моддий-техника негизи (қаранг: Полиграфия саноати).

Илгари китоблар фақат дастаки усулда тайёрланган. Матнлар қўлда ёзилиб, муқовалаш ишлари махсус мосламалар билан бажарилган. Китобни полиграфия усулида нашр этиш бир неча юз йиллардан бери маълум (қаранг Китоб, Китоб босиш). Биринчи тўлиқ ҳажмли китобни ХВ аср ўрталарида И. Гуттенберг босган. ХВИ асрда рус матбаачиси И. Фёдоров чоп этиш техникасини анча такомиллаштирди. ХИХ аср босма машина ихтиро этилиши, литография яратилиши натижасида полиграфияда туб бурилиш юз берди. ХХ аср ўрталаридан фан ва техника тараққиёти туфайли полиграфия тез ривожланди. Хусусан, барча босма усуллар учун қолиплар тайёрлашнинг электрон усулига ўтилди, юқори тезликда ишлайдиган офсет босма машиналари қўлланила бошлади, пардозлаш сехларида автоматик поток линиялар яратилди, бутун ишлаб чиқаришни комплекс механизациялаштириш ва автоматлаштириш, газета саҳифаларини фототелеграф техникаси орқали узатиш ва қабул қилиш имконияти туғилди.

Полиграфиянинг турлари

Полиграфиянинг қуйидаги турлари мавжуд:

  1. Ароматик полиграфия;
  2. Стерео-варио.

Ароматик полиграфия

Ароматик полиграфия — ароматик бўёқлар ва лаклар ёрдамида босиб чиқариш. Мавжуд технологиялардан бири матбаа сиёҳига ароматик мойларни қўшишга асосланган. Аммо шунга ўхшаш иккита технология кўпроқ машҳур бўлиб, уларни инглиз номларига ўхшатиб, "чизиш ва ҳидлаш" ва "йиртиб ташлаш ва ҳидлаш" деб аташ мумкин. Технологиялар босма сиёҳга микрокапсулаларга ўралган ароматик моддаларни қўшишга асосланган. Биринчи ҳолда, ҳидни олиш учун микрокапсулаларнинг қобиғини йўқ қилиш учун ароматик муҳрнинг майдонини қириб ташлаш керак. Иккинчи ҳолда, ароматик муҳр бўлган жой ёпиштирилган қоғоз билан қопланган, у йиртилганда микрокапсулаларни ҳам йўқ қилади ва ҳидни чиқаради.

Стерео-варио

Стерео — композиция ёки обект ҳажмининг аниқ та’сири. Та’сир композиция қатламларининг бир-бирига нисбатан ўзаро силжиши ва ма’лум бир бурчакдан кўрилганда бир тасвирнинг бошқаси билан қопланишига асосланади. Псеудо-стереонинг афзаллиги — соддалиги ва текис обектлардан визуал равишда уч ўлчовли тасвирни яратиш қобилияти. Техник жиҳатдан, у интервалгача (махсус техник воситаларсиз кўриш учун, кўзнинг нигоҳи йўналишини ўзгартириш орқали) ёки комбинацияланган (рангли кўзойнаклар билан анаглифли кўзойнак орқали кўриш) стереожуфт ёки лентикулярда чоп этишда амалга оширилиши мумкин. Бу эффект натижада пайдо бўлган стерео тасвирни кўришда бир кўз обектни бир бурчакдан, иккинчи кўз бошқа томондан кўришига асосланади. Шундай қилиб, сиз обектни тасвирнинг чуқурлигининг кўриниши пайдо бўладиган тарзда кўрасиз. Стерео эффект яратиш учун кўп бурчакли тортишиш ёки 3Д моделлаштириш талаб қилинади. Стерео эффектнинг турларидан бири деб аталадиган нарсадир.

Полиграфия технологияси, асосан, 3 босқичга бўлинади: қолип тайёрлаш, матн босиш ва муқовалаш. Қолип тайёрлаш ҳарф териш жараёни (матн босма қолипини тайёрлаш) ва расмларнинг босма (қолип)ларини тайёрлашни ўз ичига олади. Матн қолипи босмахона шрифтидан қўлда ёки ҳарф териш машинасида терилади. Машина литерапарни комплектлайди ва қолип ёки яримфабрикат (масалан, фотонусха) тайёрлайди. Автоматик ҳарф теришнинг турли усуллари кенг тарқалган. Ҳозир матнлар компютерларда терилиб саҳифаланмоқда. Қўлда бажариладиган юқори босма усулларидан ксилография, линогравюра; чуқур босма усулларидан офорт, акватинта; текис босма усулларидан литография кенг қўлланади. Раем қолиплари фотомеханик усуллар (автотипия, фотоцинкография, фототипия ва бошқалар) билан, шунингдек, электрон гравюралаш машиналари ёрдамида тайёрланади. Кўп рангли оригиналларни босишда махсус фотография (ранг ажратиш) усуллари ёки электрон ранг ажраткичлар ёрдамида тайёрланган ҳамда маълум рангни акс эттирадиган босма қолипларидан фойдаланилади.

Босма жараёнининг қуйидаги хиллари бор: тасвирни бўёқ резервуарида ҳосил қилиш (масалан, гектография); тасвирни оралиқ сиртда (қолипда) ҳосил қилиш; тасвирни бўёқ қолип ичидан юргизилади (масалан, ротатор) ёки қолип устига суртилади (масалан, юқори босма, чуқур босма усулларида). Босиш тезкор босма машиналарида бажарилади. Муқовалаш жараёнида босилган маҳсулот машиналар ёрдамида саҳифама-саҳифа букланади, тикилади, қирқилади, елимланади, безатилади ва ҳоказо.

Полиграфия маҳсулотлари босмахоналар, фабрикалар ва комбинатларда тайёрланади. Полиграфиянинг тараққиёти янги босма турларини яратиш, босма қолипларни тайёрлашнинг такомиллашган усулларини топиш, босиш ва пардозлаш (муқовалаш) жараёнларини тўлиқ автоматлаштириш ва бошқа тадбирлар билан боғлиқ. Ўзбекистонда полиграфия муаммолари билан асосан, Тошкент тўқимачилик ва енгилсаноат институтида, Усмон Носир номидаги матбаа коллежида шуғулланилади.[2]

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2023 — 964-бет. ИСБН 978-9943-8834-4-4. 
  2. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил



ҳттпс://эуропринт.уз/ (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-01-17 санасида архивланган) 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Poligrafiya" dan olindi