Ziyosfera

Polsha ayollari: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Polsha ayollari
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Polsha ayollari]]
[[Fayl:EU_27_Gender_Pay_Gap_2014.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/63/EU_27_Gender_Pay_Gap_2014.png/220px-EU_27_Gender_Pay_Gap_2014.png|alt=Bar graph showing the gender pay gap in European countries|thumb| Yevrostat −2014 maʼlumotlariga koʻra, [[Yevropa Ittifoqi]]ga aʼzo davlatlarda oʻrtacha soatlik ish haqi boʻyicha gender farqi .<ref name="EC stats">{{Veb manbasi|nashriyot=[[European Commission]]|url=http://ec.europa.eu/justice/gender-equality/gender-pay-gap/situation-europe/index_en.htm|sarlavha=The situation in the EU|kirish sanasi=12 July 2011}}</ref> Polsha Yevropa Ittifoqida gender boʻyicha eng past maosh farqiga ega.]]Polsha ayollarining xarakterini Polsha tarixi, madaniyati va siyosati shakllantiradi.<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Polish women|url=http://www.polishmarriage.org/polishwomen.html|nashriyot=polishmarriage.org|kirish sanasi=2 November 2013}}</ref> Polsha feministik faollikning uzoq tarixiga ega va Yevropada [[ayollarning saylov huquqi]]ni joriy qilgan birinchi davlatlardan biri edi. Bunga katolik cherkovining konservativ ijtimoiy qarashlari ham kuchli taʼsir koʻrsatadi.
Hozirgi Polsha hududidagi ayollarning tarixi juda koʻp ildizlarga ega va Polshadagi Rim katolikligidan kuchli taʼsirlangan. Polshadagi feminizm uzoq tarixga ega va anʼanaviy ravishda <nowiki>XVIII</nowiki> asrning Maʼrifat davridan boshlab, birinchi toʻlqin feminizmidan boshlab yetti davrga boʻlingan.<ref>{{Kitob manbasi|editor=Łoch|date=2001|title=Modernizm i feminizm. Postacie kobiece w literaturze polskiej i obcej|language=pl|location=[[Lublin]]|publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu M.Curie-Skłodowskiej|pages=44}}</ref> Dastlabki toʻrtta dastlabki davr Polshaning xorijiy boʻlinishlariga toʻgʻri keldi, buning natijasida 123 yil davomida suveren Polsha davlati yoʻq qilindi.<ref name="Davies">{{Kitob manbasi|last=Davies|first=Norman|title=[[God's Playground]]: a history of Poland|edition=Revised|location=Oxford|publisher=[[Clarendon Press]]|date=2005}}</ref>
 
=== 1918–1939-yillar ===
[[Polsha]] ayollarga qonuniy huquqlarni bergan birinchi davlatlardan biri edi: [[ayollarning saylov huquqi]] 1918-yilda<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.britannica.com/topic/woman-suffrage|sarlavha=women's suffrage &#124; Definition, History, Causes, Effects, Leaders, & Facts|ish=[[Encyclopedia Britannica]]}}</ref> mamlakat mustaqillikka erishgandan soʻng, 123 yillik boʻlinish va chet el hukmronligi davridan keyin kuchga kirdi. 1932-yilda Polsha nikohda zoʻrlashni noqonuniy deb eʼlon qildi. [[Ayollar huquqlari]] boʻyicha davlat siyosati yaxshilanganiga qaramay, polshalik ayollar hali ham turli darajadagi kamsitishlarga duch kelishdi. Polsha jamiyatida " shisha shift " tushunchasi urushlararo davrda shakllangan.<ref name=":42">{{Kitob manbasi|title=Kobiety w (polskiej) sferze publicznej|language=pl|first=Natalia|last=Krzyżanowska|year=2012|isbn=9788377801628|location=Toruń|oclc=830511460}}</ref> Ayollar erkaklar bilan asosan yaxshi maoshli, nufuzli lavozimlar uchun raqobat qilishlari kerak edi.<ref name=":42" /> Kamroq maoshlar, birinchi navbatda, ayol xodimlarning jismoniy mehnat samaradorligining pastligi natijasi boʻlgan, ammo keyinchalik ayollar teng darajada samarali boʻlgan boshqa tarmoqlarda ham joriy etilgan.<ref name=":42" />
 
=== Kommunizm ===
Kommunistik davrda ayollarga goʻyoki teng qonuniy huquqlar berildi va rasmiy hukumat ritorikasi [[gender tengligi]]ni qoʻllab-quvvatlash edi, ammo boshqa kommunistik davlatlarda boʻlgani kabi, erkaklar ham, ayollarning ham fuqarolik huquqlari shunchaki ramziy edi, chunki tizim [[Avtoritarizm|avtoritar]] edi. Erkak hokimiyatiga ''[[De facto|amalda]]'' boʻysunishiga qaramay, ayollar kommunistik rejim davrida baʼzi yutuqlarga erishdilar, masalan, taʼlim olish imkoniyati yaxshilandi va mehnatga teng ravishda jalb qilindi. Kommunistik davrda ayollarning ahvolini yaxshilashga aholi sonining koʻpayishiga intilib, sotsialistik tugʻilish tarafdori pozitsiyasi sezilarli darajada taʼsir koʻrsatdi.<ref name=":0">{{jurnal manbasi|last=Fodor|first1=Eva|last2=Glass|first2=Christy|last3=Kawachi|first3=Janette|last4=Popescu|first4=Livia|date=2002–2012|title=Family policies and gender in Hungary, Poland, and Romania|url=https://archive.org/details/sim_communist-and-post-communist-studies_2002-12_35_4/page/475|journal=[[Communist and Post-Communist Studies]]|volume=35|issue=4|pages=475–490|doi=10.1016/s0967-067x(02)00030-2|issn=0967-067X}}</ref> Pronatalistik siyosat „tugʻruq taʼtillari uchun saxiy nafaqalar va bola tarbiyasiga davlat hissalari“ orqali amalga oshirildi.<ref name=":0" /> Polshadagi harbiy vaziyatdan soʻng, feministik gʻoyalarni muhokama qiladigan birinchi nashrlar jamoat sohasida paydo boʻldi, ular baʼzan haqiqiy ijtimoiy vaziyat uchun qopqoq deb hisoblangan.<ref name=":42"/> Jamiyat asosan feminizmni Polsha madaniyati va mentalitetiga yot mafkura sifatida qabul qildi.<ref name=":42" /> Kommunistik liderlar Polshadagi ayollar sotsialistik ijtimoiy jarayonlar natijasida teng huquqlarga ega boʻlishlarini daʼvo qilishdi va bu bayonotdan Polshada nima uchun feminizm yetishmasligi va bunga ehtiyoj yoʻqligini tushuntirish uchun ishlatgan.<ref name=":42" />
 
=== Post-kommunizm ===
[[Poland Tarixi (1945–89)|Polshada kommunizmning qulashi]] mamlakat siyosati va iqtisodiyotining silkinishini, shuningdek, dastlabki iqtisodiy va ijtimoiy beqarorlikni anglatardi. Sotsializmdan keyingi ishchi kuchida ayollar asosan oilaviy hayotga koʻproq mos keladigan taʼlim va taʼlim turlarini tanlash (odatda kam haq toʻlanadi), kamsitish va gender stereotiplari kabi omillar tufayli past iqtisodiy ustuvorlik va yengil sanoat tarmoqlarini egallagan.<ref name=":22">{{jurnal manbasi|last=Łobodzińska|first1=Barbara|date=2000–2001|title=Polish women's gender-segregated education and employment|url=https://archive.org/details/sim_womens-studies-international-forum_january-february-2000_23_1/page/49|journal=[[Women's Studies International Forum]]|volume=23|issue=1|pages=49–71|doi=10.1016/s0277-5395(99)00090-4|issn=0277-5395}}</ref> Gender bandlik tengsizligining bu modeli koʻpchilik tomonidan ayollarning oiladagi asosiy roli, shuningdek, chuqur ildiz otgan Polsha madaniyati va [[Patriarxat|patriarxal tuzum]] anʼanalari natijasi sifatida qaraldi.<ref name=":22" /> Oʻtish davri ayniqsa ayollar uchun qiyin kechdi, garchi erkaklar ham salbiy taʼsir koʻrsatdi. 2017-yil holatiga koʻra, 20-64 yoshdagi ayollarning bandlik darajasi 63,6 foizni, erkaklarniki esa 78,2 foizni tashkil etdi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/refreshTableAction.do?tab=table&plugin=1&pcode=t2020_10&language=en|sarlavha=Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table|ish=ec.europa.eu}}</ref> Polsha konservativ mamlakat imidjiga ega boʻlsa-da, koʻpincha Gʻarb ommaviy axborot vositalarida shunday tasvirlangan, u aslida biznesda professional ayollar va ayollarning soni koʻp,<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.grantthornton.global/en/press/press-releases-2015/women-in-business-2015/|sarlavha=Women in business 2015 results|ish=Grant Thornton International Ltd. Home|kirish sanasi=2022-08-11|arxivsana=2019-04-13|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190413230553/https://www.grantthornton.global/en/press/press-releases-2015/women-in-business-2015/}}</ref> va Yevropa Ittifoqidagi eng past gender ish haqi farqlaridan biriga ega.<ref>{{Veb manbasi|url=https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/gender-equality_en|sarlavha=Gender equality|ish=[[European Commission]]}}</ref> Polshadagi zamonaviy ayollar duch keladigan toʻsiqlardan biri abortga qarshi qonundir . „Polsha ona“ figurasi bilan birga abort cheklovlari ayollarni koʻp farzandli boʻlishga undash uchun qoʻllanadi.<ref name=":22" /><ref name=":1">{{jurnal manbasi|last=Imbierowicz|first1=Agnieszka|date=1 June 2012|title=The Polish Mother on the Defensive? The Transformation of the Myth and Its Impact on the Motherhood of Polish Women.|url=https://doaj.org/article/3bb9a441a11040118007f2453a9ba3a9|journal=Journal of Education Culture and Society|volume=2012|issue=1|pages=140–153|access-date=17 July 2018|arxiv-sana=2020-07-05|arxiv-url=https://web.archive.org/web/20200705224048/https://doaj.org/article/3bb9a441a11040118007f2453a9ba3a9|url-status=dead}}</ref> Bu mafkura ayollarning oʻrni uyda, degan qarashni mustahkamlaydi.<ref name=":22" /> Polsha onasining ramzi – bu polyak ongida mustahkamlangan va millatning notinch tarixi bilan shakllangan stereotip.<ref name=":1" /> Uzoq davom etgan ishgʻol davrida milliy oʻzlikni saqlash mas’uliyati „farzand tarbiyasi“ asosiy vazifasi boʻlgan onalar zimmasiga tushdi.<ref name=":1" /> Qattiq qonunchilik va [[Konservatizm|konservativ]] siyosiy nutqqa qaramay, Polsha Yevropada tugʻilish darajasi eng past koʻrsatkichlardan biriga ega.<ref>{{Veb manbasi|url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tps00199&plugin=1|sarlavha=Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table|ish=ec.europa.eu}}</ref>
 
Zamonaviy Polshadagi ayollarning mavqeini siyosiy sahna va cherkovning jamiyatdagi roli kontekstida tushunish kerak. Bu, ayniqsa, reproduktiv huquqlar bilan bogʻliq. Polsha [[Katolik cherkovi|Rim katolikligi]] kuchli taʼsir oʻtkazadigan davlat boʻlib, din koʻpincha siyosat va ijtimoiy qarashlarni shakllantiradi. [[Qonun va Adolat partiyasi|Qonun va adolat]], qisqartirilgan PiS, Polshadagi milliy-konservativ,<ref name="Ashgate">{{Kitob manbasi|first=Vít|last=Hloušek|title=Origin, Ideology and Transformation of Political Parties: East-Central and Western Europe Compared|url=https://archive.org/details/originideologytr0000hlou|publisher=[[Ashgate Publishing]]|year=2010|page=[https://archive.org/details/originideologytr0000hlou/page/196 196]}}</ref><ref name="Nordsieck">{{Veb manbasi|ism=Wolfram|muallif=Nodsieck|sarlavha=Poland|ish=Parties and Elections in Europe|url=http://parties-and-elections.eu/poland.html|kirish sanasi=28 March 2012}}</ref> va xristian-demokratik<ref name="Hierlemann">{{Kitob manbasi|editor=Hierlemann|title=Lobbying der katholischen Kirche: Das Einflussnetz des Klerus in Polen|language=de|url=https://books.google.com/books?id=83aABwAAQBAJ&q=pis+christdemokratisch|year=2005|publisher=[[Springer-Verlag]]|isbn=978-3531146607|page=131}}</ref><ref name="orf">{{Veb manbasi|sarlavha=Unentschlossene als Zünglein an der Waage|til=de|url=http://orf.at/stories/2279771/2279772/|ish=News ORF|kirish sanasi=24 May 2015}}</ref> siyosiy partiyadir . Seymda 237 va Senatda 66 oʻringa ega boʻlib, hozirda u Polsha parlamentidagi eng yirik partiya hisoblanadi.
 
Polsha 2004-yildan beri [[Yevropa Ittifoqi]]ning (Yevropa Ittifoqi) bir qismidir. Shunday qilib, u Yevropa Ittifoqi koʻrsatmalariga boʻysunadi. Yevropa Ittifoqining bir qismi sifatida Polsha ijtimoiy jihatdan „Gʻarbiy“ qarashlarga taʼsir qiladi, ammo mamlakatning gʻarbiy va sharqiy qismlari – " Polsha A va B " oʻrtasida mintaqaviy farqlar mavjud. Polshada ham muhim qishloq aholisi bor: taxminan 40%,<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html|sarlavha=CIA - The World Factbook -- Field Listing - Urbanization|ish=[[Central Intelligence Agency]]|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090211192757/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html|arxivsana=2009-02-11}}</ref> bu chuqur konservativ.<ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Smith |first=Alex Duval |date=24 October 2015 |title=In deepest rural Poland, politics is shaped by love of church … and hatred of Brussels |work=[[The Guardian]] |url=http://www.theguardian.com/world/2015/oct/25/law-and-justice-poland-drift-to-right}}</ref>
 
== Qadimgi Polsha odatlari ==
Qadimgi Polsha urf-odatlari ijtimoiy mavqeiga qarab farq qilar edi. Boshqa ''Yevropa anʼanalaridan'' kelib chiqqan polshalik urf-odatlar Polshaga odatda boshqa mamlakatlarga qaraganda kechroq kelgan.<ref name=":3">{{Kitob manbasi|title=Zwyczaje towarzyskie w dawnej Polsce.|language=pl|last=Kosinski|first=Waclaw|date=1921|publisher=Sandomierz}}</ref> [[Oʻrta asr]]lar tabaqasining ayollarga boʻlgan munosabatini ritsarlik misolida koʻrsatadi. Bu gʻoyada ayolga deyarli ilohiy sigʻinishga asoslangan edi va har bir ritsar oʻz " xonimi " ga ega boʻlishi kerak edi.<ref name=":3" /> Ritsarlar oʻz xonimlari ustidan homiylik qilishga majbur boʻlishdi.<ref name=":3" /> Polshadagi ayollar ijtimoiy yigʻilishlarda tarixan millatning ruhi sifatida qabul qilingan.<ref name=":3" /> Ayol anʼanaviy ravishda yuqori ijtimoiy mavqega ega edi. Qizlarga {{Lang|pl|panny}} deb murojaat qilish ('ayollar'), bu polyakcha {{Lang|pl|pan}} soʻzidan kelib chiqqan („janob“) '''{{Lang|pl|chłopcy}}''' farqli oʻlaroq ('oʻgʻil bolalar'), bu {{Lang|pl|chłop}} soʻzidan kelib chiqqan ('dehqonʼ) ayollarga koʻrsatilgan hurmat belgisi.<ref name=":3" /> Emansipatsiya harakatidan ancha oldin, Polshadagi ayollar, asosan, erkaklarni uydan uzoqlashtirgan koʻplab mojarolar va tahdidlar tufayli muhim ijtimoiy rolga ega edilar.<ref name=":3" /> Siyosiy va iqtisodiy vaziyat ayollardan oʻzini oʻzi taʼminlash va jasur boʻlishni talab qildi.<ref name=":3" /> Polsha ayollar kiyimlari ham oʻtmishda butunlay boshqacha edi. <nowiki>XVI</nowiki> asr oʻrtalarida kiyim-kechaklar turli xil bezak va aksessuarlarni oʻz ichiga olgan.<ref name=":3" /> Ayollar bosh kiyimlariga bezakli gulchambarlar, pardalar va turli shlyapalar kirgan. Oʻsha davrdagi ayollar kiyimining diqqatga sazovor elementlari orasida oltin va marvaridlar bilan bezatilgan „uzun, shoyi koʻylaklar“, shuningdek, „aureat shippaklari“ bor edi.<ref name=":3" />
 
== Sportdagi ayollar ==
Polsha ayollari mamlakat sportida alohida oʻrin egalladi. Har yili oʻtkaziladigan eng ommabop sportchilar tanlovida eng koʻp gʻalaba qozongan uchta oʻrinni ayollar egallagan. Eng koʻzga koʻringan polshalik ayol sportchilar orasida Justyna Kowalczyk, Irena Szewinska va Stanisława Walasiewicz bor . [[2016-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari|2016-yilgi Rio Yozgi Olimpiada oʻyinlarida]] Polshani 101 nafar sportchi ayol himoya qildi. Ular Polsha uchun oʻn bir medaldan sakkiztasini, shu jumladan ikkita oltin medalni qoʻlga kiritdi.
 
== Polsha tarixidagi taniqli ayollar ==
Polshaning ilk tarixidagi muhim ayollar qatoriga Svetoslava (baʼzan Magʻrur Sigrid yoki Gunhilda bilan atashadi; Storrada nomi bilan ham tanilgan), Birinchi Mieszko va Bogemiyadan Dobravaning qizi; Katarzyna Jagiellonka (shuningdek, Ketrin Yagiello yoki Katarrina Jegellonica nomi bilan ham tanilgan); Dobravaning oʻzi (Mieszko I ning rafiqasi), Bogemiya gertsogining qizi; [[Vengriya]] qirolining qizi qirolicha Yadviga (Hedvig)<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Women in Poland's Early History|url=http://culture.polishsite.us/articles/art390fr.htm|kirish sanasi=2 November 2013|arxivsana=2018-05-26|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180526205951/http://culture.polishsite.us/articles/art390fr.htm}}</ref> va Polsha qirolichasi va Sigismund II Avgustning turmush oʻrtogʻi Barbara Radzivil, [[Yagellonlar|Yagellon sulolasining]] oxirgi erkak monarxi. Maʼrifat davrida ikkita ayol ajralib turadi: Barbara Sangushko, styuardessa, yozuvchi va xayriyachi va uning nabirasi Tekla Tereza Lubienska, yozuvchi va magnatlar sulolasining onasi. Emilia Plater noyabr qoʻzgʻoloni bilan bogʻliq erta inqilobchi edi. Musiqa sohasida bastakor va pianinochi Mariya Shimanovska [[Sankt-Peterburg]]dan [[London]]gacha eʼtirofga sazovor boʻldi. [[Marie Curie|Mari]] Sklodovska <nowiki>XIX</nowiki> asr oxirida Fransiyaga koʻchib oʻtgan [[Nobel mukofoti]] sovrindori olim edi. Gabriela Zapolska, Eliza Orzeshkowa, Mariya Dąbrowska, Zofiya Nałkowska, Mariya Pawlikowska-Yasnorzewska va Zuzanna Ginczanka 19 va <nowiki>XX</nowiki> asr Polsha adabiyotining muhim ayol siymolari hisoblanadi. <nowiki>XX</nowiki> asr boshlarida Polshaning mustaqillik harakatida koʻplab taniqli ayollar hissa qoʻshgan. Ular orasida faol va harbiy ofitser Aleksandra Zagorska, [[Ikkinchi Jahon urushi]] maxfiy agenti Kristyna Skarbek va unutilgan Vanda Gerts, shuningdek, antikommunistik birdamlik ({{Lang|pl|Solidarność}}) hammuassisi Anna Valentinovich bor edi.). Vislava Shimborska polshalik shoir va 1996-yilda Nobel mukofoti laureati edi. Taniqli polshalik ayol rassomlar orasida Olga Boznanska, Anna Bilińska, Tamara de Lempicka, Zofiya Stryjenska, Magdalena Abakanovich va Alina Szapocznikov bor .
 
== Polshada abort ==
2020-yilda Polsha konstitutsiyaviy sudi homila nuqsonlari tufayli abort qilishni konstitutsiyaga zid deb topdi.<ref name="Poland">https{{Veb manbasi|url=http://www.theguardian.com/world/2020/oct/22/poland-rules-abortion-due-to-foetal-defects-unconstitutional|sarlavha=Poland rules- abortion- due- to- foetal- defects- unconstitutional|muallif=Staff and agencies in Warsaw|sana=22 October 2020|ish=[[The Guardian]]}}</ref>
 
Polshada abort qilish endi noqonuniy hisoblanadi, zoʻrlash hollari va ayolning hayoti yoki sogʻligʻi xavf ostida boʻlishi bundan mustasno.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/01/poland-nationwide-protests-against-further-restrictions-to-abortion/|sarlavha=Poland: Nationwide protests against further restrictions to abortion|ish=[[Amnesty International]]|sana=17 January 2018}}</ref><ref name=":2">{{Veb manbasi|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/10/04/496526099/polish-women-hold-black-monday-strike-to-protest-proposed-abortion-ban|sarlavha=Polish Women Hold 'Black Monday' Strike To Protest Proposed Abortion Ban|ish=[[NPR]]|sana=4 October 2016|kirish sanasi=2016-10-05|muallif=Domonoske|ism=Camila}}</ref>
 
== Galereya ==
<gallery>
Fayl:Świętosława.jpeg|[[Swietoslava|Svetoslava]]
Fayl:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|[[Jadwiga of Poland|Polsha Yadviga]]
Fayl:Carle Van Loo - Marie Leszczinska, reine de France (1703-1768) - Google Art Project.jpg|[[Marie Leszczyńska|Mari Leszczyńska]], Fransiyaning eng uzoq vaqt xizmat qilgan qirolichasi
Fayl:Klementyna Tańska lit. Achille Devéria.jpg|[[Klementyna Hoffmanowa|Klementina Xoffmanova]]
Fayl:Maria Konopnicka fotoportret.jpg|[[Maria Konopnicka|Mariya Konopnicka]]
Fayl:Portret Gabrieli Zapolskiej ca 1885 (560580) (cropped).jpg|[[Gabriela Zapolska]]
Fayl:Pola publicilty portrait 5.jpg|[[Pola Negri]]
Fayl:Irena Krzywicka Polish writer 1930.jpg|[[Irena Krzywicka]]
Fayl:Irena Sendlerowa 1942.jpg|[[Irena Sendler]]
Fayl:Dzieci wiejskie - Dziekanowice - 003911n.jpg|Polsha qishloqlarida bir guruh qizlar, 1959-yil
Fayl:Nastolatki2.JPG|Zamonaviy Polshada ikki o'smir qiz
Fayl:Hanna Suchocka, Prime Minister of Poland 1992-1993.jpg|[[Hanna Suchocka|Xanna Suchokka]], Polshaning birinchi ayol bosh vaziri
Fayl:Szymborska 2011 (1).jpg|[[Wisława Szymborska|Vislava Shimborska]]
Fayl:Justyna Kowalczyk på Royal Palace Sprint 2013..jpg|[[Justyna Kowalczyk|Justina Kovalchik]], Olimpiya chempioni
Fayl:MJK32641 Agnieszka Holland (Pokot, Berlinale 2017) crop.jpg|[[Agnieszka Holland|Agnieszka Gollandiya]]
Fayl:Olga Tokarczuk-9739.jpg|[[Olga Tokarczuk|Olga Tokarchzuk]]
</gallery>
 
== Manbalar ==
 
=== Maxsus ===
{{Manbalar}}
 
=== Asosiy ===
 
* {{Ensiklopediya manbasi|last=Lewis|first=Jone Johnson|url=http://womenshistory.about.com/library/ency/blwh_poland.htm|title=Poland - Women|encyclopedia=Encyclopedia of Women's History|access-date=2022-08-11|archivedate=2013-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131008040119/http://womenshistory.about.com/library/ency/blwh_poland.htm}}
 
[[Turkum:Pages with unreviewed translations]]
[[Turkum:Davlatlarga koʻra ayollar]]
[[Turkum:Polsha kishilari|+]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Bar graph showing the gender pay gap in European countries
Yevrostat −2014 maʼlumotlariga koʻra, Yevropa Ittifoqiga aʼzo davlatlarda oʻrtacha soatlik ish haqi boʻyicha gender farqi .[1] Polsha Yevropa Ittifoqida gender boʻyicha eng past maosh farqiga ega.

Polsha ayollarining xarakterini Polsha tarixi, madaniyati va siyosati shakllantiradi.[2] Polsha feministik faollikning uzoq tarixiga ega va Yevropada ayollarning saylov huquqini joriy qilgan birinchi davlatlardan biri edi. Bunga katolik cherkovining konservativ ijtimoiy qarashlari ham kuchli taʼsir koʻrsatadi.

Hozirgi Polsha hududidagi ayollarning tarixi juda koʻp ildizlarga ega va Polshadagi Rim katolikligidan kuchli taʼsirlangan. Polshadagi feminizm uzoq tarixga ega va anʼanaviy ravishda XVIII asrning Maʼrifat davridan boshlab, birinchi toʻlqin feminizmidan boshlab yetti davrga boʻlingan.[3] Dastlabki toʻrtta dastlabki davr Polshaning xorijiy boʻlinishlariga toʻgʻri keldi, buning natijasida 123 yil davomida suveren Polsha davlati yoʻq qilindi.[4]

1918–1939-yillar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Polsha ayollarga qonuniy huquqlarni bergan birinchi davlatlardan biri edi: ayollarning saylov huquqi 1918-yilda[5] mamlakat mustaqillikka erishgandan soʻng, 123 yillik boʻlinish va chet el hukmronligi davridan keyin kuchga kirdi. 1932-yilda Polsha nikohda zoʻrlashni noqonuniy deb eʼlon qildi. Ayollar huquqlari boʻyicha davlat siyosati yaxshilanganiga qaramay, polshalik ayollar hali ham turli darajadagi kamsitishlarga duch kelishdi. Polsha jamiyatida " shisha shift " tushunchasi urushlararo davrda shakllangan.[6] Ayollar erkaklar bilan asosan yaxshi maoshli, nufuzli lavozimlar uchun raqobat qilishlari kerak edi.[6] Kamroq maoshlar, birinchi navbatda, ayol xodimlarning jismoniy mehnat samaradorligining pastligi natijasi boʻlgan, ammo keyinchalik ayollar teng darajada samarali boʻlgan boshqa tarmoqlarda ham joriy etilgan.[6]

Kommunizm

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kommunistik davrda ayollarga goʻyoki teng qonuniy huquqlar berildi va rasmiy hukumat ritorikasi gender tengligini qoʻllab-quvvatlash edi, ammo boshqa kommunistik davlatlarda boʻlgani kabi, erkaklar ham, ayollarning ham fuqarolik huquqlari shunchaki ramziy edi, chunki tizim avtoritar edi. Erkak hokimiyatiga amalda boʻysunishiga qaramay, ayollar kommunistik rejim davrida baʼzi yutuqlarga erishdilar, masalan, taʼlim olish imkoniyati yaxshilandi va mehnatga teng ravishda jalb qilindi. Kommunistik davrda ayollarning ahvolini yaxshilashga aholi sonining koʻpayishiga intilib, sotsialistik tugʻilish tarafdori pozitsiyasi sezilarli darajada taʼsir koʻrsatdi.[7] Pronatalistik siyosat „tugʻruq taʼtillari uchun saxiy nafaqalar va bola tarbiyasiga davlat hissalari“ orqali amalga oshirildi.[7] Polshadagi harbiy vaziyatdan soʻng, feministik gʻoyalarni muhokama qiladigan birinchi nashrlar jamoat sohasida paydo boʻldi, ular baʼzan haqiqiy ijtimoiy vaziyat uchun qopqoq deb hisoblangan.[6] Jamiyat asosan feminizmni Polsha madaniyati va mentalitetiga yot mafkura sifatida qabul qildi.[6] Kommunistik liderlar Polshadagi ayollar sotsialistik ijtimoiy jarayonlar natijasida teng huquqlarga ega boʻlishlarini daʼvo qilishdi va bu bayonotdan Polshada nima uchun feminizm yetishmasligi va bunga ehtiyoj yoʻqligini tushuntirish uchun ishlatgan.[6]

Post-kommunizm

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Polshada kommunizmning qulashi mamlakat siyosati va iqtisodiyotining silkinishini, shuningdek, dastlabki iqtisodiy va ijtimoiy beqarorlikni anglatardi. Sotsializmdan keyingi ishchi kuchida ayollar asosan oilaviy hayotga koʻproq mos keladigan taʼlim va taʼlim turlarini tanlash (odatda kam haq toʻlanadi), kamsitish va gender stereotiplari kabi omillar tufayli past iqtisodiy ustuvorlik va yengil sanoat tarmoqlarini egallagan.[8] Gender bandlik tengsizligining bu modeli koʻpchilik tomonidan ayollarning oiladagi asosiy roli, shuningdek, chuqur ildiz otgan Polsha madaniyati va patriarxal tuzum anʼanalari natijasi sifatida qaraldi.[8] Oʻtish davri ayniqsa ayollar uchun qiyin kechdi, garchi erkaklar ham salbiy taʼsir koʻrsatdi. 2017-yil holatiga koʻra, 20-64 yoshdagi ayollarning bandlik darajasi 63,6 foizni, erkaklarniki esa 78,2 foizni tashkil etdi.[9] Polsha konservativ mamlakat imidjiga ega boʻlsa-da, koʻpincha Gʻarb ommaviy axborot vositalarida shunday tasvirlangan, u aslida biznesda professional ayollar va ayollarning soni koʻp,[10] va Yevropa Ittifoqidagi eng past gender ish haqi farqlaridan biriga ega.[11] Polshadagi zamonaviy ayollar duch keladigan toʻsiqlardan biri abortga qarshi qonundir . „Polsha ona“ figurasi bilan birga abort cheklovlari ayollarni koʻp farzandli boʻlishga undash uchun qoʻllanadi.[8][12] Bu mafkura ayollarning oʻrni uyda, degan qarashni mustahkamlaydi.[8] Polsha onasining ramzi – bu polyak ongida mustahkamlangan va millatning notinch tarixi bilan shakllangan stereotip.[12] Uzoq davom etgan ishgʻol davrida milliy oʻzlikni saqlash mas’uliyati „farzand tarbiyasi“ asosiy vazifasi boʻlgan onalar zimmasiga tushdi.[12] Qattiq qonunchilik va konservativ siyosiy nutqqa qaramay, Polsha Yevropada tugʻilish darajasi eng past koʻrsatkichlardan biriga ega.[13]

Zamonaviy Polshadagi ayollarning mavqeini siyosiy sahna va cherkovning jamiyatdagi roli kontekstida tushunish kerak. Bu, ayniqsa, reproduktiv huquqlar bilan bogʻliq. Polsha Rim katolikligi kuchli taʼsir oʻtkazadigan davlat boʻlib, din koʻpincha siyosat va ijtimoiy qarashlarni shakllantiradi. Qonun va adolat, qisqartirilgan PiS, Polshadagi milliy-konservativ,[14][15] va xristian-demokratik[16][17] siyosiy partiyadir . Seymda 237 va Senatda 66 oʻringa ega boʻlib, hozirda u Polsha parlamentidagi eng yirik partiya hisoblanadi.

Polsha 2004-yildan beri Yevropa Ittifoqining (Yevropa Ittifoqi) bir qismidir. Shunday qilib, u Yevropa Ittifoqi koʻrsatmalariga boʻysunadi. Yevropa Ittifoqining bir qismi sifatida Polsha ijtimoiy jihatdan „Gʻarbiy“ qarashlarga taʼsir qiladi, ammo mamlakatning gʻarbiy va sharqiy qismlari – " Polsha A va B " oʻrtasida mintaqaviy farqlar mavjud. Polshada ham muhim qishloq aholisi bor: taxminan 40%,[18] bu chuqur konservativ.[19]

Qadimgi Polsha odatlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qadimgi Polsha urf-odatlari ijtimoiy mavqeiga qarab farq qilar edi. Boshqa Yevropa anʼanalaridan kelib chiqqan polshalik urf-odatlar Polshaga odatda boshqa mamlakatlarga qaraganda kechroq kelgan.[20] Oʻrta asrlar tabaqasining ayollarga boʻlgan munosabatini ritsarlik misolida koʻrsatadi. Bu gʻoyada ayolga deyarli ilohiy sigʻinishga asoslangan edi va har bir ritsar oʻz " xonimi " ga ega boʻlishi kerak edi.[20] Ritsarlar oʻz xonimlari ustidan homiylik qilishga majbur boʻlishdi.[20] Polshadagi ayollar ijtimoiy yigʻilishlarda tarixan millatning ruhi sifatida qabul qilingan.[20] Ayol anʼanaviy ravishda yuqori ijtimoiy mavqega ega edi. Qizlarga panny deb murojaat qilish ('ayollar'), bu polyakcha pan soʻzidan kelib chiqqan („janob“) chłopcy farqli oʻlaroq ('oʻgʻil bolalar'), bu chłop soʻzidan kelib chiqqan ('dehqonʼ) ayollarga koʻrsatilgan hurmat belgisi.[20] Emansipatsiya harakatidan ancha oldin, Polshadagi ayollar, asosan, erkaklarni uydan uzoqlashtirgan koʻplab mojarolar va tahdidlar tufayli muhim ijtimoiy rolga ega edilar.[20] Siyosiy va iqtisodiy vaziyat ayollardan oʻzini oʻzi taʼminlash va jasur boʻlishni talab qildi.[20] Polsha ayollar kiyimlari ham oʻtmishda butunlay boshqacha edi. XVI asr oʻrtalarida kiyim-kechaklar turli xil bezak va aksessuarlarni oʻz ichiga olgan.[20] Ayollar bosh kiyimlariga bezakli gulchambarlar, pardalar va turli shlyapalar kirgan. Oʻsha davrdagi ayollar kiyimining diqqatga sazovor elementlari orasida oltin va marvaridlar bilan bezatilgan „uzun, shoyi koʻylaklar“, shuningdek, „aureat shippaklari“ bor edi.[20]

Sportdagi ayollar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Polsha ayollari mamlakat sportida alohida oʻrin egalladi. Har yili oʻtkaziladigan eng ommabop sportchilar tanlovida eng koʻp gʻalaba qozongan uchta oʻrinni ayollar egallagan. Eng koʻzga koʻringan polshalik ayol sportchilar orasida Justyna Kowalczyk, Irena Szewinska va Stanisława Walasiewicz bor . 2016-yilgi Rio Yozgi Olimpiada oʻyinlarida Polshani 101 nafar sportchi ayol himoya qildi. Ular Polsha uchun oʻn bir medaldan sakkiztasini, shu jumladan ikkita oltin medalni qoʻlga kiritdi.

Polsha tarixidagi taniqli ayollar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Polshaning ilk tarixidagi muhim ayollar qatoriga Svetoslava (baʼzan Magʻrur Sigrid yoki Gunhilda bilan atashadi; Storrada nomi bilan ham tanilgan), Birinchi Mieszko va Bogemiyadan Dobravaning qizi; Katarzyna Jagiellonka (shuningdek, Ketrin Yagiello yoki Katarrina Jegellonica nomi bilan ham tanilgan); Dobravaning oʻzi (Mieszko I ning rafiqasi), Bogemiya gertsogining qizi; Vengriya qirolining qizi qirolicha Yadviga (Hedvig)[21] va Polsha qirolichasi va Sigismund II Avgustning turmush oʻrtogʻi Barbara Radzivil, Yagellon sulolasining oxirgi erkak monarxi. Maʼrifat davrida ikkita ayol ajralib turadi: Barbara Sangushko, styuardessa, yozuvchi va xayriyachi va uning nabirasi Tekla Tereza Lubienska, yozuvchi va magnatlar sulolasining onasi. Emilia Plater noyabr qoʻzgʻoloni bilan bogʻliq erta inqilobchi edi. Musiqa sohasida bastakor va pianinochi Mariya Shimanovska Sankt-Peterburgdan Londongacha eʼtirofga sazovor boʻldi. Mari Sklodovska XIX asr oxirida Fransiyaga koʻchib oʻtgan Nobel mukofoti sovrindori olim edi. Gabriela Zapolska, Eliza Orzeshkowa, Mariya Dąbrowska, Zofiya Nałkowska, Mariya Pawlikowska-Yasnorzewska va Zuzanna Ginczanka 19 va XX asr Polsha adabiyotining muhim ayol siymolari hisoblanadi. XX asr boshlarida Polshaning mustaqillik harakatida koʻplab taniqli ayollar hissa qoʻshgan. Ular orasida faol va harbiy ofitser Aleksandra Zagorska, Ikkinchi Jahon urushi maxfiy agenti Kristyna Skarbek va unutilgan Vanda Gerts, shuningdek, antikommunistik birdamlik (Solidarność) hammuassisi Anna Valentinovich bor edi.). Vislava Shimborska polshalik shoir va 1996-yilda Nobel mukofoti laureati edi. Taniqli polshalik ayol rassomlar orasida Olga Boznanska, Anna Bilińska, Tamara de Lempicka, Zofiya Stryjenska, Magdalena Abakanovich va Alina Szapocznikov bor .

Polshada abort

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2020-yilda Polsha konstitutsiyaviy sudi homila nuqsonlari tufayli abort qilishni konstitutsiyaga zid deb topdi.[22]

Polshada abort qilish endi noqonuniy hisoblanadi, zoʻrlash hollari va ayolning hayoti yoki sogʻligʻi xavf ostida boʻlishi bundan mustasno.[23][24]

Galereya

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Maxsus

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ „The situation in the EU“. European Commission. Qaraldi: 2011-yil 12-iyul.
  2. ↑ „Polish women“. polishmarriage.org. Qaraldi: 2013-yil 2-noyabr.
  3. ↑ Modernizm i feminizm. Postacie kobiece w literaturze polskiej i obcej (pl) Łoch: . Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu M.Curie-Skłodowskiej, 2001 — 44-bet. 
  4. ↑ Davies, Norman. God's Playground: a history of Poland, Revised, Oxford: Clarendon Press, 2005. 
  5. ↑ „women's suffrage | Definition, History, Causes, Effects, Leaders, & Facts“. Encyclopedia Britannica.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Krzyżanowska, Natalia. Kobiety w (polskiej) sferze publicznej (pl), Toruń, 2012. ISBN 9788377801628. OCLC 830511460. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Fodor, Eva; Glass, Christy; Kawachi, Janette; Popescu, Livia (2002–2012). „Family policies and gender in Hungary, Poland, and Romania“. Communist and Post-Communist Studies. 35-jild, № 4. 475–490-bet. doi:10.1016/s0967-067x(02)00030-2. ISSN 0967-067X.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Łobodzińska, Barbara (2000–2001). „Polish women's gender-segregated education and employment“. Women's Studies International Forum. 23-jild, № 1. 49–71-bet. doi:10.1016/s0277-5395(99)00090-4. ISSN 0277-5395.
  9. ↑ „Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table“. ec.europa.eu.
  10. ↑ „Women in business 2015 results“. Grant Thornton International Ltd. Home. 2019-yil 13-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 11-avgust.
  11. ↑ „Gender equality“. European Commission.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Imbierowicz, Agnieszka (1 June 2012). „The Polish Mother on the Defensive? The Transformation of the Myth and Its Impact on the Motherhood of Polish Women“. Journal of Education Culture and Society. 2012-jild, № 1. 140–153-bet. 2020-07-05da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17 July 2018.
  13. ↑ „Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table“. ec.europa.eu.
  14. ↑ Hloušek, Vít. Origin, Ideology and Transformation of Political Parties: East-Central and Western Europe Compared. Ashgate Publishing, 2010 — 196-bet. 
  15. ↑ Nodsieck. „Poland“. Parties and Elections in Europe. Qaraldi: 2012-yil 28-mart.
  16. ↑ Lobbying der katholischen Kirche: Das Einflussnetz des Klerus in Polen (de) Hierlemann: . Springer-Verlag, 2005 — 131-bet. ISBN 978-3531146607. 
  17. ↑ „Unentschlossene als Zünglein an der Waage“ (de). News ORF. Qaraldi: 2015-yil 24-may.
  18. ↑ „CIA - The World Factbook -- Field Listing - Urbanization“. Central Intelligence Agency. 2009-yil 11-fevralda asl nusxadan arxivlangan.
  19. ↑ Smith, Alex Duval. „In deepest rural Poland, politics is shaped by love of church … and hatred of Brussels“. The Guardian (2015-yil 24-oktyabr).
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 20,6 20,7 20,8 Kosinski, Waclaw. Zwyczaje towarzyskie w dawnej Polsce. (pl). Sandomierz, 1921. 
  21. ↑ „Women in Poland's Early History“. 2018-yil 26-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 2-noyabr.
  22. ↑ httpsStaff and agencies in Warsaw. „Poland rules- abortion- due- to- foetal- defects- unconstitutional“. The Guardian (2020-yil 22-oktyabr).
  23. ↑ „Poland: Nationwide protests against further restrictions to abortion“. Amnesty International (2018-yil 17-yanvar).
  24. ↑ Domonoske. „Polish Women Hold 'Black Monday' Strike To Protest Proposed Abortion Ban“. NPR (2016-yil 4-oktyabr). Qaraldi: 2016-yil 5-oktyabr.

Asosiy

[tahrir | manbasini tahrirlash]
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Polshada_ayollar?oldid=707383" dan olindi